Scriptieprijs 2017

Mutirão | Collective Autoconstruction in São Paulo

Loranne Colla Clementien Peeters Caroline Preud'homme
Mutirão is een omstreden Braziliaanse term die verschillende vormen van coöperatieve hulp en collectieve initiatieven beschrijft. Hoewel het oorspronkelijk voornamelijk verwees naar collectieve landbouwpraktijken beslaat de term intussen een brede waaier aan gemeenschapspraktijken, met coöperatieve bouwprojecten als de meest opmerkelijke. Precies deze vorm van mutirão vormt het onderwerp van dit onderzoeks- en ontwerpproject. Het tracht enerzijds de omstreden geschiedenis van collectieve autoconstructie in São Paulo nader te belichten, en anderzijds een toekomstperspectief te verbeelden vanuit een extensieve veldwerkervaring en nauwe samenwerking in lopende mutirão projecten.

Mutirão | Collectieve Autoconstructie in São Paulo

MUTIRÃO
COLLECTIEVE AUTOCONSTRUCTIE IN SÃO PAULO

“Wie ben jij om me te zeggen hoe ik een baksteen zou moeten plaatsen? Wie ben jij om me te zeggen wat bouwen is?”
- Sou mulher, Tiarajú Pablo D’Andrea

 

EEN VEELZIJDIG BRAZILIAANS BEGRIP
Mutirão is een omstreden Braziliaanse term die verschillende vormen van coöperatieve hulp en collectieve initiatieven beschrijft. Hoewel het oorspronkelijk voornamelijk verwees naar collectieve landbouwpraktijken beslaat de term intussen een brede waaier aan gemeenschapspraktijken, met coöperatieve bouwprojecten als de meest opmerkelijke. Precies deze vorm van mutirão vormt het onderwerp van dit onderzoeks- en ontwerpproject. Het tracht enerzijds de omstreden geschiedenis van collectieve autoconstructie in São Paulo nader te belichten, en anderzijds een toekomstperspectief te verbeelden vanuit een extensieve veldwerkervaring en nauwe samenwerking in lopende mutirão projecten.

MUTIRÃO ALS CONTRABEWEGING
Sociale woningbouw in São Paulo en in het bijzonder in de periferie van São Paulo doorstond een complexe geschiedenis, in welke sociale bewegingen een cruciale rol speelden. In de jaren ‘60 en ‘70 kende São Paulo een enorme economische en geografische groei. Op zoek naar werkgelegenheid en een betere toekomst bracht dit een massale migratie op gang van het platteland naar de stad. Deze demografische groei ging hand in hand met een schrijnend tekort aan huisvesting. Diverse bouwbedrijven profiteerden van deze groeiende vraag naar sociale woningbouw en onder militair bewind werd voornamelijk geïnvesteerd in monofunctionele woonwijken, vaak zonder de nodige infrastructuur noch sociaal-culturele voorzieningen in te plannen.

Het was omwille van deze problematische en ontoereikende sociale woningbouw en gebrek aan toekomstperspectief voor de laagste sociale klasse dat de bevolking het heft in eigen handen nam en zich incrementeel organiseerde in sociale bewegingen. Terwijl het militair regime (1964-1985) zijn grip verloor op São Paulo, kregen volksbewegingen steeds meer aanhang in hun strijd voor degelijke huisvesting. Zij maakten deel uit van het begin van de Braziliaanse democratie en zetten de eerste stappen naar infrastructurele en sociale verbeteringen in de periferie.

Een opmerkelijke vorm van woningproductie geïntroduceerd door deze sociale bewegingen was - en is nog steeds - mutirão. Gestoeld op een nieuw geloof in populaire daadkracht namen volksbewegingen de touwtjes in handen en begonnen letterlijk te bouwen aan een nieuwe democratische stad. Vooruitstrevende architectuurcoöperatieven, gekend als assessorias técnicas, werden parallel opgericht om deze ondernemingen te ondersteunen door architecturale en technische kennis te voorzien. Een assessoria técnica is een architectenbureau dat zich specifiek richt op mutirão-projecten en de nodige ondersteuning voorziet in alle fasen van het ontwerp- en bouwproces. De architecten organiseren de verschillende ontwerpfasen in samenspraak met de bewoners en coördineren eveneens de werf, dit alles steeds in ongeziene samenwerking met de toekomstige bewoners.

PARTICIPATIE EN AUTONOMIE
Het veldwerk, waarin gedurende twee maanden intensief het reilen en zeilen van mutirão kon worden aanschouwd en beleefd, vormt de basis van het onderzoeks- en ontwerpproject. Fundamenteel hierin was de nauwe samenwerking met Usina, één van São Paulo’s voornaamste assessorias técnicas, en MST Leste 1, de grootste sociale beweging in het oosten van São Paulo.

Usina heeft door de jaren heen een heel specifiek participatief ontwerpproces ontwikkeld waarbij de toekomstige bewoners betrokken worden van het begin tot het einde. Volgens beide partijen is dit de enige manier om aan de noden van de inwoners te voldoen en een waardig alternatief te vinden voor de gestandaardiseerde sociale woningbouw.

De uiteindelijke woningen zijn echter niet de enige uitkomst van het collectieve zelfbouwproject. Zonder twijfel, winnen de toekomstige inwoners zelfvertrouwen en autonomie door het gehele proces te regelen en te beheren. Eveneens tonen ze zo aan de overheid de capaciteiten van de laagste inkomensklasse.

Op deze manier heeft elk mutirão experiment ook een belangrijk pedagogische belang, waarbij het zich ontwikkelt tot een soort praktijkgerichte scholing in burgerrechten, populaire zelforganisatie en politieke onderhandelingen. Het ontwerp- en bouwproces achter deze mutirão projecten kan dan ook gezien worden als een laboratorium van alternatieve architectonische en maatschappelijke modellen.

HEDENDAAGS MOMENTUM
Mutirão verkeert vandaag echter op een kantelpunt en het lijkt algemeen geweten dat de hoogtijdagen van mutirão zijn gepasseerd. De specifieke praktijken vanuit de jaren ‘80 en ‘90 waren nauw verwant aan een breder maatschappelijk “momentum”, waarin verschillende populaire krachten zich engageerden om een post-dictatoriale stad en samenleving te (her)bouwen. Assessorias técnicas zoals Usina speelden een cruciale rol bij het leveren van de nodige technische ondersteuning in het ontwerp en de bouwfase van de populaire bouwprojecten, evenals in het intellectueel herdenken van architectuur als een democratische en gedekoloniseerde praktijk. De mutirão projecten belichamen dus een radicaal geloof in revolutionaire, nieuwe, participatieve manieren van huisvestingsproductie. Per definitie, zo experimenteel als mutirão projecten waren, is elk project een opportuniteit voor onderhandelingen, strijd en overwinningen geweest. In veel gevallen versterkten ze de strijd van de lage inkomensklasse voor het recht op de stad, die geleidelijk verschoof van een strijd om grond naar een strijd voor adequate huisvesting en uiteindelijk naar het recht om radicaal deel te nemen aan de verbeelding en de constructie van de toekomstige stad.

EEN BLIK OP DE TOEKOMST
Het onderzoeks- en ontwerpproject tracht een grondige analyse en een propositie te ontwikkelen om als inspiratie te dienen voor toekomstige sociale huisvestingsprojecten en wetgeving. Het ontstond uit nauwe samenwerkingen met lokale partners, gaande van assessoria técnica Usina, volksbeweging MST Leste 1 tot de sociale huisvestingsmaatschappij COHAB. Door de toegankelijkheid en de bereidheid van de verschillende lokale partners, was een grondig en diepgaand veldwerk mogelijk. Eveneens, doorheen het jaar werd de coöperatie aangehouden en werden ideeën geëvalueerd, besproken en getoetst aan de werkelijkheid. Waar de lokale partners de vereiste informatie en inzichten boden om dit project tot een geslaagd einde te brengen, biedt het resultaat zelf een tegenprestatie door te voorzien in een toekomstbeeld. Het fungeert als een weg om nieuwe manieren te ontdekken om aan mutirão “te doen” en als een poging om actief bij te dragen aan het participatief proces zoals het vandaag de dag wordt uitgevoerd door Usina en MST Leste 1. In het bijzonder tracht het ontwerpvoorstel het participatief proces te informeren met ontwerpscenario’s op een grotere, stedelijke schaal waarbij een sociale huisvestingsproductie wordt verbeeld die zowel de werking van sociale bewegingen omarmt als het belang van ontwerp benadrukt. Het is daarnaast ook een appel aan de gangbare sociale huisvestingsprogramma’s in São Paulo om de daadkracht van volksbewegingen te omarmen. In dit opzicht probeert het onderzoeks- en ontwerpproject meer te zijn dan een thesis en zich juist in te schrijven in de plaatselijke processen en projecten door samen te werken met de lokale partners.

Bibliografie

BIBLIOGRAPHY

ABRAMO, L. 1989: Metalworkers’ Strike in São Bernardo: Dignity at the Workplace. In: KOWARICK, L., Social struggles and the city the case of São Paulo, translated by FISHER W. and MUNDY K., New York, Monthly Review Press, 1994, 269 pp.

ÁLVAREZ-RIVERA, M., Federal Elections in Brazil. ManuelAlvarez.net, 28 April 2015, (http://electionresources.org/br/index_en.html) (accessed on 10 February 2016)

AMARAL, A., Habitação: Avaliação da política municipal. Caderno No. 4, Observatório dos Direitos do Cidadão, São Paulo, Instituto Pólis and Pontifícia Universidade Católica (PUC-SP), 2002

ARANTES, P., Arquitetura Nova: Sérgio Ferro, Flávio Império e Rodrigo Lefèvre - de Artigas aos mutirões. Posfácio de Roberto Schwarz. São Paulo: Ed. 34, 2002.

ARANTES, P., Self-administered Vertical Habitation for Densely Populated Urban Conditions: Copromo, União da Juta e Paulo Freire Projects, Brazil. BHSF-Final presentation, United Kingdom, 2006, 40 pp.

ARANTES, P., et al., Brazil’s modern Architecture. London, Phaidon Press, 2007, 240 pp.

ARANTES, P., Direct action, housing production and people’s power in São paulo – Brazil: the vicissitudes of design and participation in urban development, Seminar, Leuven, KU Leuven, May 2013

ARANTES, P., Os movimentos sociais e o direito à cidade: Breve história contextualizada da luta por moradia no Brasil e em São Paulo, Reading, Centro Cultural Maria Antonia, 23 March 2016

ARANTES, P. F.; FIX, M. Como o governo Lula pretende resolver o problema da habitação. Caros Amigos, 2009. (http://carosamigos.terra.com.br) (accessed on 10 March 2016)

AQUINO, C., A luta está no sangue: família, política e movimentos de moradia em São Paulo, São Paulo, Universidade de São Paulo-Faculdade de Filosofia, Letras e Ciêncas Humanas-Departamento de Antropologia Social, 2015, 271 pp.

BARROS, M. C., Autogestão na implementação de políticas habitacionais: O mutirão autogerido Brasilândia B23. Thesis, São Carlos, Escola de Engenharia de São Carlos – USP, 2011, 208 pp.

BAVA, S. 1989: Neighborhood Movements and the Trade Unions: The São Bernardo Experience. In Kowarick, L., Social struggles and the city the case of São Paulo, translated by FISHER W. and MUNDY K., New York, Monthly Review Press, 1994, 269 pp.

Catcomm, 2015 [online] http://catcomm.org/mcmv/ (accessed on 10 May 2016)

CONSTANTE, P., (reg.), Capacetes coloridos. Film, São Paulo, FAU USP, 2007

CORRÊA DO LAGO, L., Autogestão da moradia na superação da periferia urbana: conflitos e avanços. E-Metropolis, 2:05, 2011, pp. 6-12.

DA SILVA TELLES, V. 1989. 1970s: Political Experiences, Practices, and spaces In: KOWARICK, L., Social struggles and the city the case of São Paulo, translated by FISHER W. and MUNDY K., New York, Monthly Review Press, 1994, 269 pp.

DE AQUINO, C., A luta está no sangue: família, política e movimentos de moradia em São Paulo, Universidade de São Paulo: faculdade de filosofia, letras e ciências humanas; departamento de antropologia programa de pós-graduação em antropologia social, São Paulo, 2015

FELINTO, H. Q. Et al., Habitaçao social no Brasil: Panorâma histórico da arquitetura social, Rio do Janeiro, EMAU-UFRJ, 131 pp.

FERNANDES, E., Constructing the “right to the city” in Brazil. Social & Legal Studies, 16:2, 2007, pp. 201–219.

FERREIRA, J. S. W., Produzir casas ou construir cidades? Desafios para um novo Brasil urbano. Parâmetros de qualidade para a implementação de projetos habitacionais e urbanos. São Paulo: LABHAB: FUPAM, 2012, 202 pp.

FERREIRA, J. S. W., Minha Casa, Minha Vida: notas sobre a responsabilidade coletiva de um desastre urban. XVI Enanpur - Desenvolvimento, Planejamento & Insurgências: Alternativas Contemporâneas no Espaço Urbano e Regional, Belo Horizonte, 2015. pp. 201-201.

FERRO, S., O Canteiro e o Desenho. São Paulo, Projeto Editores Associados, 1979, 111 pp.

FGTS [online] http://www.fgts.gov.br/perguntas/trabalhador/pergunta01.asp (accessed on 19 April 2016)

FISHER W. and MUNDY K., New York, Monthly Review Press, 1994, 269 pp.

FLYNN, P., Brazil and inflation: A threat to democracy. Third World Quarterly, 11:3, 1989, pp. 50-70.

FONSECA, A., Liderança Feminina nas Lutas Urbanas, Direito e Política no Caminho das Mulheres, Docslide, 2011, (http://docslide.com.br/documents/a-lideranca-feminina-nas-lutas-urbanas…) (accessed on 9 May 2016)

FONT, G., Projeto União da Juta,  http://www.chasque.net/vecinet/psh14.htm (accessed on 2 december 2015)

FREIRE, P., Pedagogy of the Oppressed. Translation Myra Bergman Ramos. New York, Herder, 1968, 181 pp.

FRIENDLY, A., The Right to the City: theory and practice in Brazil. Planning Theory & Practice, 14:2, 2013, pp. 158-179

GARCIA, N., Projeto Cingapura vai virar condomínio fechado. Cidades para pessoas, 2012/08/01 (http://planetasustentavel.abril.com.br/blog/cidades-para-pessoas/2012/0…) (accessed on 19 April 2016)

GOLDSMITH, W. 1994: ‘Introduction to the U.S. Edition São Paulo as a World City: industry, Misery, and Resistance’. In: KOWARICK, L., Social struggles and the city the case of São Paulo, translated by FISHER W. and MUNDY K., New York, Monthly Review Press, 1994, 269 pp.

GOMES, R., Monotrilho da Linha 15-Prata está cinco anos atrasado e R$ 4,8 bi acima do previsto, Rede Brasil atual, August 10 2015 (http://www.redebrasilatual.com.br/cidadania/2015/08/cinco-anos-atrasado…) (accessed on 9 March 2016)

HABISP [online] http://www.habisp.inf.br/ (accessed on 18 April 2016)

HILL, M., Urban Settlement and Land Use (Access to Geography). Trans-Atlantic Publications, Inc., 2005, 144 pp. [online] summary available http://www.geocases2.co.uk/saopaulo1.htm (accessed on 9 February 2016)

HOLSTON, J., Insurgent citizenship: Disjunctions of democracy and modernity in Brazil. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2008, pp. 416 .

IBGE [online] http://www.ibge.gov.br/home/ (accessed on 8 May 2016)

IKUTA, F. M., Processo de Produção Habitacional: Análise do Conjunto Habitacional Vila União da Juta. Thesis, São Carlos, IAUUSP, 2013,128 pp.

ITO, T., Brazil: A History of Political and Economic Turmoil. Washingtonpost, January 1999 (http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/brazil/overview.htm) (accessed on 24 February 2016)

JACOBI, P., Autoconstrução. Mitos e contradições. Espaço e Debates, NERU: Cortez, 3:1, 1981, pp. 21-44.

KOWARICK, L. 1989: ’Introduction’. In: Kowarick, L., Social struggles and the city the case of São Paulo, translated by FISHER W. and MUNDY K., New York, Monthly Review Press, 1994, 269 pp.

KOWARICK, L. and SINGER, A. 1989: ‘The Workers’ Party in São Paulo’. In: Kowarick, L., Social struggles and the city the case of São Paulo, translated by FISHER W. and MUNDY K., New York, Monthly Review Press, 1994, 269 pp.

Maps of world [online] http://www.mapsofworld.com/list-of/presidents-brazil (accessed on 25 January 2016)

MAYER, M., 2012: ‘The “right to the city” in urban social movements’. In: BRENNER, N., MARCUSE, P., MAYER, M., Cities for people, not for profit: Critical urban theory and the right to the city, New York, Routledge, 2012, pp. 63–85.

MELLO, I. 2012: ‘Direito à moradia X direito de propriedade’. In: LAGO, L., Autogestão Habitacional no Brasil: utopias e contradições, Rio de Janeiro, Letra Capital Editora, 2012, 256 pp.

Metro São Paulo [online] http://www.metro.sp.gov.br/obras/monotrilho-linha-15-prata/caracteristi… (accessed on 9 March 2016)

MINEIRO, M., RODRIGUES, E. 2012: ‘ Do Crédito Solidário ao MCMV Entidades: uma histoória em construção’. In: LAGO, L., Autogestão Habitacional no Brasil: utopias e contradições, Rio de Janeiro, Letra Capital Editora, 2012, 256 pp.

Minha Casa Minha Vida, 2016 [online] http://www.feiraodacaixa2016.com.br/cadastro-minha-casa-minha-vida-2013 (accessed on 9 March 2016)

Ministerio das cidades, 2014 & 2009 [online] http://www.cidades.gov.br/ (accessed on 10 March 2016)

MONTEIRO, A., Primeiro monotrilho de país sera inaugurado hoje em São Paulo, Folha de S. Paulo, August 30 2014
(http://www1.folha.uol.com.br/cotidiano/2014/08/1508434-primeiro-monotri…) (accessed on 9 March 2016)

MOREIRA, F. A., O lugar da autogestão no Governo Lula. Thesis (Dissertação de Mestrado), São Paulo, FAUUSP, 2009, 195 pp.

MOREIRA, M., Espaços de resistência um olhar de gênero sobre os movimentos de moradia em São Paulo (1990-2012). Thesis, São Paulo, FAUUSP, 2012, 129 pp.

MST Leste 1, Regulamento interno. São Paulo, MST Leste 1, 2014, 9 pp.

MST Leste 1, 2016 [online] http://www.mstleste1.org.br/sobre/ (accessed on 8 May 2016)

NAKANO, 2012 [online] available at: http://www.nakono.com/tekcarta/databank/households-average-household-si… (accessed on 20 May 2016)

NAKASHIGUE, K. L., Mutirões verticaizados em São Paulo; Avaliaçao de qualidade dos projetos e satisfação dos moradores. Thesis, São Paulo, FAUUSP, 2008, 192 pp.

NAZAVINAS, V., Arquitetura possível: os espaços comuns na habitação de interesse social em São Paulo. Thesis, São Paulo, FAUUSP, 2007, 145 pp.

NYLEN, W., Participatory Democracy versus Elitist Democracy: Lessons from Brazil. New York, Palgrave Macmillan, 2003, 247 pp.

OLIVEIRA, F., “Os direitos do antivalor – A economia politica da hegemonia imperfeita”. Petrópolis, Vozes, 1998, 231 pp.

OLIVEIRA JÚNIOR, E., ABIKO, A., Copromo: associação por moradia de Osasco; um projeto de mutirão habitacional. São Paulo, EPUSP, 2004, 24 pp.

Osasco Prefeitura, 2014 [online] (http://www.osasco.sp.gov.br.) (accesssed on 28 March 2016)

OTERO, E. V., As possibilidades e os limites da reabilitação de conjuntos habitacionais em São Paulo. Dissertação de Mestrado, FAUUSP, 2009, 212 pp.

OYOLA, T., A prática da contracição no mutirão autogerido. Thesis, São Paulo, FAUUSP, 2007, 160 pp.

PADIA & REBELO, Heliopolis - calling Moscow, Domus - São Paulo calling, 2012, pp. 56-65

PASTERNAK, T. S., Squatter Settlements and Slums in Brazil: twenty years of Research and Policy. Zed books, 1995 (http://www.ub.edu/geocrit/b3w-82.htm) (accessed on 4 May 2016)

PETRELLA, G., Das fronteiras do conjunto ao conjunto das fronteiras. Dissertaçao de Mestrado, São Paulo, FAUUSP, 2009, pp. 378.

PREFEITURA DA CIDADE DE SÃO PAULO, Função social da Propriedade: Parcelamento, Edificação e Utilização Compulsórios em São Paulo. São Paulo, Secretaria Municipal de Desenvolvimento Urbano, 2015, 28 pp.

PREFEITURA DA CIDADE DE SÃO PAULO, Plano Diretor Estratégico do Município de São Paulo: Lei n° 16.050 de 31 de Julho de 2014, texto da lei ilustrado. São Paulo, Secretaria Municipal de Desenvolvimento Urbano, 2015, 248 pp.

Prefeitura São Paulo, 2016 [online] http://gestaourbana.prefeitura.sp.gov.br/principal-pde/ (accessed on 7 March 2016)

ROLNIK, R., KLINTOWITZ, D., REIS, J., BISCHOF, R., Como produzir moradia bem localizada com os recursos do programa Minha casa minha vida? Implementando os instrumentos do Estatuto da Cidade. Brasilia, Ministério das Cidades, 2010, 132 pp.

ROLNIK, R., CYMBALISTA, R., Communities and Local Government: Three Case Studies in São Paulo, Brazil. United Nations Research Institute for Social Development: Democracy, Governance and Human Rights, 14, 2004, pp. 28

ROLNIK, R., Democracy on the Edge: Limits and Possibilities in the Implementation of an Urban Reform Agenda in Brazil. International Journal of Urban and Regional Research, 35:2, 2011, pp. 239-255.

ROLNIK, R., De cidade só tem o nome, Blog da Raquel Rolnik, September 1 2011, (https://raquelrolnik.wordpress.com/tag/cdhu/ )(accessed on 25 March 2016)

ROSSI, M., Habitação social e gestão associativa: avaliação dos programas promovidos pelo governo do Estado de São Paulo no período 1990 a 2008. Thesis, São Paulo, FAUUSP, 2012, 288 pp.

ROYER, L. Política Habitacional no Estado de São Paulo: Estudo sobre a Companhia de Desenvolvimento Habitacional e Urbano do Estado de São Paulo, CDHU. Thesis, São Paulo, FAUUSP, 2002, 209pp.

SANTOS, C. H. M., Texto para discussão N° 654: Políticas federais de Habitação no Brasil: 1964/1998. Brasília, Ministério da fazenda - Secretaira de estado de planejamento e evaliação, 1999, 32 pp.

Sindicato dos Metalúrgicos do ABC [online] http://www.smabc.org.br/ (accessed on 12 February 2016) UMM [online] http://www.sp.unmp.org.br/ (accessed on 13 February 2016)

STUCKERT, R., Dilma anuncia 3ª fase do Minha Casa Minha Vida para março, Noticias R7, February 3 2016 
(http://noticias.r7.com/brasil/dilma-anuncia-3-fase-do-minha-casa-minha-…) (accessed on 9 March 2016)

TONE, B., et al., Mutirão Paulo Freire: movimento popular, arquitetura e pedagogia da praxis. São Paulo, 2011. 30 pp.

TURNER, J., Housing by People: towards Autonomy in Building Environments. London, Marion Boyars, 1976, 162 pp.

UNGER, K., “Right to the City” as a response to the crisis: “Convergence” or divergence of urban social movements?, Reclaiming spaces, February 14 2009, (http://web.archive.org/web/20120310001029/http://www.reclaiming-spaces…) (accessed on 6 May 2016)

UN-HABITAT (United Nations Human Settlements Programme), São paulo - a tale of two cities, UN-HABITAT, Nairobi, 2010, 178 pp.

USINA, Entre o projeto e o canteiro. São Paulo, CAU SP, 2014, 225 pp.

USINA, Relatório do processo desenvolvido junto ao movimento dos trabalhadores sem terra Leste 1 (MST Leste 1). Report, São Paulo, USINA CTAH, 2015, 58 pp.

USINA, 2015 [online] http://www.usina-ctah.org.br (accessed several times in August, September, October, November and December 2015)

USINA(2), Mutirões Tânia Maria e 5 de Dezembro: regulamento de obras. São Paulo, Usina CTAH, 2015, 16 pp.

VAZ, A., Mutirão da Vila Comunitária: A força da mulher na construção das cinquenta casas. São Bernardo do Campo, Associação Comunitária de SBC, 1988, 34 pp.

WILLIAMS, R. J., Brazil: Modern Architectures in History. London, Reaktion Books, 2009, 290 pp.

 

FIELDWORK

ARANTES, Pedro Fiori, personal communication, d.d. 25 January 2016

ARANTES, Pedro Fiori, (pedro.fiori.arantes@gmail.com), Imagens de nosso trabalho, e-mail to PEETERS, C., (clementien.peeters@student.kuleuven.be), 19 November 2015

ARANTES, Pedro Fiori, (pedro.fiori.arantes@gmail.com), Primerios comentários, e-mail to PEETERS, C., (clementien.peeters@student.kuleuven.be), 2 April 2016

BARBOSA, Benedito ‘Dito’, (lawyer of Centro Gaspar Garcia de Direitos Humanos; Lawyer; Founder of UMM-SP), Oral briefing, by interviewing, d.d. 9 September 2015

CANTERO, João Alberto, (Gerente de obras, Cohab), Oral briefing, by interviewing, d.d. 22 September 2015

Da CUNHA, Felinto Carlos (Diretor de Divisão Técnica sehab, divisão Leste, prefeitura da cidade de SP), Oral briefing, by Interviewing, d.d. 22 September 2015

DAS DORES, Maria ‘Dora’, (inhabitant of mutirão Paulo Freire), Oral briefing, by interviewing, d.d. 26 September 2015 & 27 August 2015

GERMANO, Wagner, (architect and urbanist of Usina), Oral briefing, by interviewing, d.d. 13 September 2015

ISABELLA, (staff of MST Leste 1), Oral briefing, by interviewing, d.d. 15 September 2015

KOCURA, Sandra, (Luxembourgian academic, specialized in mutirão), Oral briefing by interviewing, d.d. 29 September 2015

MRV engenharia (Gerente de Venda, MRV Engenharia), Oral briefing by interviewing, d.d. 4 September 2015

Mutirantes of Paulo Freire, Oral briefing by interviewing, d.d.26 September, 2015 and 26 August 2015

OLIVEIRA, Cristina, (administrative coordinator at MST Leste 1), Oral briefing by interviewing, d.d. 15 September 2015

OTAVIANO, Manoel, (Dir. Politicas Publicas coordenador geral da CMP) Oral briefing by interviewing, d.d. 14 September 2015

RIZZO, José Luiz, (Subprefeitura São Mateus), Oral briefing by interviewing, d.d. 21 September 2015

SOUZA, Tiago  (architect and urbanist Ambiente), Oral briefing by interviewing 23 September 2015    

THIESEN, José Rodolfo Pacheco (architect and urbanist Usina), Informal briefing, d.d. 19 September 2015

UNGARETTI, Débora, (Student Law; Intern at the Department of Urban Development; Member of IUUI), Oral briefing by interviewing, d.d. 2 October 2015

USINA (ARANTES, P.; GERMANO, W.; LAZARINI, K.), Encontros Usina 25: Três gerações de técnicos engajados na luta pelas reformas urbana e agrária, Reading, São Paulo, FAU USP, 2 September 2015

Visit Copromo: 2015/09/18

Visit Florestan Fernandes: 2015/09/26

Visit Heliopolis: 2015/09/16

Visit Meu lar: 2015/09/23

Visit Paulo Freire: 2015/09/26

Visit Paulo Freire: 2015/08/27

Visit União da Juta : 2015/09/15

Visits Parque São Rafael: 2015/09/05, 2015/09/12, 2015/09/19, 2015/09/21, 2015/09/25

Assemblies São Rafael: 2015/08/22, 2015/09/05, 2015/09/13, 2015/09/19

Assembly Cinco do Dezembro: 2015/09/13

Social meetings Cinco de Dezembro: 2015/08/29

Works on the construction site of Cinco de Dezembro: 2015/08/23, 2015/08/30, 2015/09/20

 

DATA REFERENCES

ARCHDAILY [online] available at: www.archdaily.com (accessed on 11 May, 2016)

BOULOS, 2012. Por que ocupamos? Uma introdução à luta dos sem-teto. Grupo Editorial Scortecci, Brazil: São Paulo. P.38-39 [online] available at: https://issuu.com/mtsttrabalhadoressemteto/docs/livro_boulos [accessed 7 May 2016]

CONSTANTE, P., (reg.), Capacetes coloridos. Film, São Paulo, FAU USP, 2007

GEOCONTEXT, [online] available at: http://www.geocontext.org [accessed on 8 May 2016]

GEOSAMPA, [online] available at: http://geosampa.prefeitura.sp.gov.br [accessed 7 May 2016]

GOOGLE EARTH, [online] available at: https://earth.google.com [accessed 7 May 2016].

GOOGLE MAPS, [online] available at: https://www.google.be/maps [accessed 16 May 2016]

HABISP, 2008. mapeoando a habitação na cidade de são paulo. p.56. [online] available at: http://www.habisp.inf.br/theke/documentos/publicacoes/habisp/index.html [accessed 7 May 2016].

MST LESTE 1, [online] available at: http://www.mstleste1.org.br/sobre/# [accessed 7 May 2016]

MST LESTE 1, 2011. Condomínio José Maria Amaral e Florestan Fernandes – São Paulo. [online] available at: http://www.sp.unmp.org.br/index.php?option=com_content&view=article&id=… [accessed on 7 May 2016]

KATINSKY, J. R. [online] available at: www.archdaily.com (accessed on 11 May, 2016)

KAZOU NAKANO, [online] available at: https://raquelrolnik.wordpress.com/2011/09/01/de-cidade-so-tem-o-nome/

PREFEITURA DA CIDADE DE SÃO PAUL, Plano Diretor Estratégico do Município de São Paulo: Lei n° 16.050 de 31 de Julho de 2014, texto da lei ilustrado. São Paulo, Secretaria Municipal de Desenvolvimento Urbano, 2015, 248 pp.

SÃO PAULO CLIMATEMPS, [online] available at: http://www.sao-paulo.climatemps.com/index.php

SECRETARIA MUNICIPAL DO PLANEJAMENTO URBANO, [online] available at: http://www.prodam.sp.gov.br/sempla/zone.htm

SUBPREFEITURA CIDADE TIRADENTES, [online] available at: http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/subprefeituras/cidad… [accessed 16 May 2016]

USINA, [online] available at: http://www.usina-ctah.org.br/trabalhos.html [accessed 7 May 2016].

USINA(2), Mutirões Tânia Maria e 5 de Dezembro: regulamento de obras. São Paulo, Usina CTAH, 2015, 16 pp.

WEATHERSPARK, [online] available at: https://weatherspark.com/averages/33424/Sao-Paulo-Brazil

Universiteit of Hogeschool
Master in de ingenieurswetenschappen: architectuur
Publicatiejaar
2016
Promotor
Bruno De Meulder; Jeroen Stevens; Pedro Fiori Arantes
Kernwoorden