Van Nicolaes Maes tot Michaelina Wautier. Twee negentiende-eeuwse veilingcatalogi als bron voor herkomstonderzoek

Florence Vandeputte
In deze scriptie wordt de herkomst van zestien schilderijen uit de negentiende-eeuwse collecties van M. de Malherbe en Jean-Baptiste Foucart uit Valenciennes aangevuld. Het gaat over Hollandse en Vlaamse genrestukken uit de zeventiende-eeuw. De twaalf casussen worden onderverdeeld in vier categorieën: ‘Verkeerde toeschrijving’, ‘Kopie of tweede versie’, ‘Niet localiseerbaar’ en ‘Hiaat in pedigree’.

Hoe zeventiende-eeuwse schilderijen uit de Lage Landen terechtkomen bij twee negentiende-eeuwse verzamelaars uit Frankrijk

Huizen vol kunst; het negentiende-eeuwse Frankrijk bulkte ervan. Ook die van M. de Malherbe en Jean-Baptiste Foucart waren goed gevuld. Tot op het moment van de veiling van hun kunstcollectie: toen viel hun verzameling van voornamelijk Hollandse en Vlaamse schilderijen uiteen en kwam ze in andere handen terecht. Waar bevinden die schilderijen zich nu? Deze scriptie probeert in twaalf gevallen tot een antwoord te komen.

Het is je misschien al eens opgevallen dat er op het naambordje naast een schilderij in een museum naast de vervaardiger en de titel een onderdeeltje ‘herkomst’ staat. Musea bestaan maar goed en wel vanaf de negentiende eeuw. Elk schilderij dat je tegenwoordig kan zien in een museum, heeft ooit in een privéwoning gehangen, waar het enkel door de bewoners en hun gasten bewonderd kon worden. Schilderijen wisselden van eigenaar op veilingen, meestal na de dood van de eigenaar. Geïnteresseerde kopers konden in veilingcatalogi alle informatie over de te veilen schilderijen vinden. Ze konden er onder meer de beschrijvingen van de afgebeelde taferelen vinden en de afmetingen. Die veilingcatalogi zijn nog altijd een bron van informatie en dit voor herkomstonderzoek. Van niet alle schilderijen weet men de exacte weg die het heeft afgelegd van zijn ontstaan tot nu. Wanneer een schilderij opduikt in een veilingcatalogus, kan die weg of de pedigree van een schilderij aangevuld worden. Dat is van groot belang voor de kunstgeschiedenis: hoe vollediger het pedigree van een werk, hoe meer de echtheid van een werk aangetoond kan worden.

In deze scriptie tracht ik van enkele schilderijen uit de collectie van de Franse verzamelaars M. de Malherbe en Jean-Baptiste Foucart de herkomst aan te vullen. Dit deed ik met behulp van negentiende-eeuwse veilingcatalogi. Bij herkomstonderzoek in zo’n oude veilingcatalogi krijg je te maken met verschillende moeilijkheden. De experten die aanwezig waren op de veiling en de veilingcatalogi opstelden, hadden niet de kennis die wij nu hebben over bepaalde kunstenaars. Sommige werken werden er aan een andere kunstenaar toegeschreven en er deden kopieën de ronde. De twaalf casussen die ik bespreek zijn onderverdeeld in vier categorieën: ‘Verkeerde toeschrijving’, ‘Kopie of tweede versie’, ‘Niet localiseerbaar’ en ‘Hiaat in pedigree’. De eerste twee categorieën bevatten schilderijen die op de veilingen De Malherbe en Foucart als authentiek bestempeld staan, maar dat niet blijken te zijn. Zo bleek het werk getiteld De Geograaf van Vermeer (1632-1675) een kopie te zijn. Van de werken in de derde categorie zijn enkel beschrijvingen gekend. Dit is bijvoorbeeld het geval voor de tegenwoordige spoorloze reeks van Michaelina Wautier (1614-1689), De vijf zintuigen. In de laatste categorie wordt de herkomst van een paar schilderijen aangevuld door de informatie die in de veilingcatalogus van Foucart te vinden is.

De personen achter de verzamelaars De Malherbe en Foucart krijgen ook een plaatsje in het verhaal. Waarom ze specifiek de genrestukken, schilderijen met afbeeldingen uit het dagelijkse leven, uit de Nederlanden graag zagen, had te maken met hun afkeur voor de toenmalige strenge politiek en kunst, het academisme, van de Franse keizer Napoleon III (1808-1873). Als republikein bewonderden ze het realisme dat uitging van de zeventiende-eeuwse Hollandse en Vlaamse schilderijen. Die cultuur was een voorbeeld voor vele liberalen in Frankrijk.

M. de Malherbe en Jean-Baptiste Foucart uit Valenciennes hebben hun best gedaan een mooie collectie van zeventiende-eeuwse schilderijen uit de Nederlanden bij elkaar te sprokkelen. Helaas waren niet alle schilderijen zo authentiek als gedacht. Hoe dan ook, deze scriptie bewijst dat herkomstonderzoek door middel van veilingcatalogi vruchtbaar werk oplevert.

Bibliografie

Werken Artikels Blok, J.M. “Janssens.” In Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek, uitg. door Philippus Christianus Molhuysen en Petrus Johannes Blok, dl. 10, 431. Leiden: Sijthoff, 1937. Bolloch, Joëlle. “Les peintres, le Salon, la critique, 1848-1870.” Fiche de Visite, Musée d’Orsay (1993): 1-8. Borenius, Tancred. “Claes Hals II.” The Burlington Magazine for Connoisseurs 38, 216 (1921): 143. Boucher, François. “Quelques exemples de la valeur documentaire des catalogues de vente anciens.” Bulletin de la société de l’histoire de l’art français 32 (1938): 113-123. Bürger, William. “Van der Meer de Delft.” Gazette des Beaux-Arts 8, 3 (1866): 542-575. Godstein, Carl. “Towards a Defintition of Academic Art.” The Art Bulletin 57, 1 (1975): 102-109. Hofstede de Groot, Cornelis. “De schilder Janssens, een navolger van Pieter de Hooch.” Oud Holland 9 (1891) : 266-296. Peterson, Charles M. “The Five Senses in Willem II van Haecht’s Cabinet of Cornelis van Der Geest.” Intellectual History Review 20, 1 (2010): 103-121. Pety, Dominique. “Le personage du collectionneur au XIXe siècle: de l’exentrique à l’amateur distingué. » Romantisme 30, 112 (2001): 71-81. Pomian, Krzysztof. “Collection: une typologie historique.” Romantisme 30, 112 (2001): 9-22. R.E.D. “The Tavern Concert. Attributed to Isack van Ostade.” The Burlington Magazine for Connoisseurs 14, 68 (1908): 106-108. Suzman Jowell, Frances. “Thoré-Bürger’s Art Collection: “A Rather Unusual Gallery of Bric-à-Brac”.” Simiolus: Netherlands Quartely for the History of Art 30, 1/2 (2003): 54-119. Swillens, Pieter T.A. “Jacob van Hasselt.” Oud Holland 61 (1946): 133-141. Boeken Blankert, Albert. Vermeer of Delft. Complete edition of the paintings. Oxford: Phaidon, 1978. Blum, André. Vermeer et Thoré-Bürger. 2de uitg. Genève: Mont-Blanc, 1946. Braun, Karel. Alle tot nu toe bekende schilderijen van Jan Steen. Meesters der schilderkunst. Rotterdam: Lekturama, 1980. Cabanne, Pierre. Les grands collectionneurs. dl 1, Du Moyen Âge au XIXe siècle. Parijs: Les Éditions de l’Amateur, 2003-2004. De Vries, A.B. Jan Vermeer van Delft. Bibliotheek der Nederlandsche Kunst. Amsterdam: Meulenhoff, 1939. De Vries, A.B. Jan Vermeer van Delft. Bibliotheek der Nederlandse kunst, 2de verb. uitg. Amsterdam: Meulenhof, 1948. Denucé, Jan. De Antwerpsche "konstkamers". Inventarissen van kunstverzamelingen te Antwerpen in de 16e en 17e eeuwen. Bronnen voor de geschiedenis van de Vlaamsche kunst 2. Antwerpen: De Sikkel, 1932. Faroult, Guillaume. ”Watteau and Chardin, ‘the two most truly painters of the entire French School’.” In Delicious Decadence. The Rediscovery of French Eigteenth-Century Painting in the Nineteenth Century, uitg. door Guillaume Faroult, Monica Preti en Christoph Vogtherr, 29-42. Farnham: Ashgate, 2014. Gerard, Emmanuel. Hedendaagse geschiedenis. 14de uitg. Leuven: Acco, 2015. Goddeeris, Ingrid en Noémie Goldman. Animateur d'art: Handelaar, verzamelaar, criticus, uitgever... De animateur d'art en zijn talrijke rollen. Pluridisciplinair onderzoek naar deze miskende culturele bemiddelaars van de 19de en de 20ste eeuw. Brussel: Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België (KMSKB), 2015. Goldscheider, Ludwig. De schilderijen van Vermeer. Complete editie door Ludwig Goldscheider. Zeist: De Haan, 1958. Gudlaugsson, S.J. De komedianten bij Jan Steen en zijn tijdgenoten. s’-Gravenhage: Stols, 1945. Hoog, Michel en Emmanuel Hoog. Le marché de l’art. Que sais-je? 2630. Parijs: Presses universitaires de Paris, 1991. Koning, Hans e.a. De wereld van Vermeer. 1632-1675. Time-Life Bibliotheek der kunsten, 4de uitg. Amsterdam: Time-Life International, 1978. Krempel, León. Studien zu den datierten Gemälden des Nicolaes Maes (1634-1693). Petersburg: Michael Imhof Verlag, 2000. Lecomte, Georges. La vie héroïque et glorieuse de Carpeaux. Le roman des grandes existences 22. Parijs: Plon, 1928. Luc. 15: 11-32 in De Bijbel uit de grondtekst vertaald, Willibrord vert. Brugge: Emmaus, 1978. Middleton Wagner, Anne. Jean-Baptiste Carpeaux. Sculptor of the Second Empire. New Haven/ Londen: Yale University Press, 1986. Mireur, H. Dictionnaire des ventes d'art faites en France et à l'Etranger pendant les XVIIIme et XIXme siècles. Tableaux, dessins, estampes, aquarelles, miniatures, pastels, gouaches, sépias, fusains, émaux, éventails peints et vitraux. Parijs : L. Soullié/ Marseille : R. Rémusat, 1901. Platelle, Henri, Gérard Sivery, Jacques Thiebaut e.a. Histoire de Valenciennes. Rijsel: Presses universitaires de Lille, 1982. Sarradin, Edouard. Carpeaux. Maîtres de l’art moderne 13. Parijs: Rieder, 1927. Schnackenburg, Bernhard. Adriaen van Ostade, Isack van Ostade: Zeichnungen und Aquarelle. Gesammtdarstellung mit Werkkatalogen. Hamburg: Hauswedell, 1981. Speth-Holterhoff, Simone. Les peintres flamands de cabinets d'amateurs au XVIIe siècle. Les peintres flamands du XVIIe siècle 7. Brussel: Elsevier, 1957. Van der Stighelen, Katlijne, Mirjam Westen, Maaike Meijer e.a. Elck zijn waerom. Vrouwelijke kunstenaars in Belgie en Nederland 1500 – 1950. Gent: Ludion, 1999. Veldhorst, Natascha. Zingend door het leven. Het Nederlandse liedboek in de Gouden Eeuw. Amsterdamse Gouden Eeuw Reeks. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2009. Vlieghe, Hans, Ghislain Kieft en Christina J.A. Wansink. De schilderkunst der Lage Landen. dl 2, De zeventiende en de achttiende eeuw. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2007. Onuitgegeven werken Carpreau, Peter. Oude meesters prijsgegeven. De prijsevolutie van 17de-eeuwse Noord-en Zuid-Nederlandse schilderijen (17de-20ste eeuw): een kwantitatieve en contextuele analyse van specificiteit, diversiteit en marktaandeel. onuitg. doc. verh. Katholieke Universiteit Leuven, 2008. Eckerling Kaufman, Lea. The paintings of Isack van Ostade, 1621-1649. onuitg. doc.verh. University of California, Los Angeles, 1995. Heyselbergs, Dolf. De Parijse veilingcatalogus als promotiemiddel in de periode 1750-1850. Tussen markt en medium, onuitg. masterthesis. Katholieke Universiteit Leuven, 2015. Pellens, Harlinde. De gezelschapstaferelen van Simon de Vos (1603-1676). Een studie over het leven en het werk van een Antwerps genreschilder. onuitg. lic. verh. Katholieke Universiteit Leuven, 2001. Catalogi Tentoonstellingscatalogi Antwerpen 1991 Klinge, Margret. David Teniers de Jonge. Schilderijen, tekeningen. tent.cat., Antwerpen, Koninklijk museum voor schone kunsten. Gent: Snoeck-Ducaju, 1991. Brussel 1929 Anoniem. Catalogue de l’exposition J.-B. Carpeaux. tent.cat., Brussel, Paleis voor Schone Kunsten. Brussel: Stols, 1929. Den Haag/ Washington 1995 Wheelock, Arthur K. (jr.), Ben Broos, Albert Blankert e.a. Johannes Vermeer. tent.cat., Den Haag, Mauritshuis/ Washington, National Gallery of Art. Zwolle: Waanders, 1995. Karlsruhe 2005 Klinge, Margret en Dietmar Lüdke. David Teniers der Jüngere 1610-1690. Alltag und Vergnügen in Flandern. tent.cat., Karlsruhe, Staatliche Kunsthalle. Heidelberg: Kehrer, 2005. Leiden 2001 Laabs, Annegret en Christoph Schölzel. The Leiden fijnschilders from Dresden. tent.cat., Leiden, Stedelijk Museum De Lakenhal. Zwolle: Waanders, 2001. Londen/ Edinburgh/ Den Haag 2015 Buvelot, Quentin. “Het leven van alledag? Enkele gedachten over de Hollandse genreschilderkunst in de zeventiende eeuw.” In Vermeer en zijn tijdgenoten. Hollandse genrestukken uit de Royal Collection, uitg. door Desmond Shawe-Tyler en Quentin Buvelot, 31-45. tent.cat., Londen, Buckingham Palace, The Queen’s Gallery/ Edinburgh, The Palace of Holyroodhouse, The Queen’s Gallery/ Den Haag, Mauritshuis, vert. uit het Engels door Irene Smets. Londen: Royal Collection Trust, 2015/ Brussel: Mercatorfonds, 2015. New York/Maastricht 1982 Klinge, Margret. Adriaen Brouwer, David Teniers the Younger. A loan exhibition of paintings. tent.cat., New York/Maastricht, Noortman & Brod Galleries. Londen: Noortman & Brod, 1982. New York/ Parijs 2014 Draper, James David en Edouard Papet. The Passions of Jean-Baptiste Carpeaux. tent.cat., New York, Metropolitan Museum of Art/ Parijs, Musée d’Orsay. New York: Metropolitan Museum of Art, 2014. Philadelphia/ Berlijn/ Londen 1984 Watkins, Jane Iandola , Peter C. Sutton en Christopher Brown. Masters of seventeenth-century Dutch genre painting. tent.cat., Philadelphia, Philadelphia Museum of Art/ Berlijn, Gemäldegalerie, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz/ Londen, Royal Academy of Arts. Philadelphia: Philadelphia Museum of Art, 1984. Phoenix/ Kansas City/ Den Haag 1999 Komanecky, Michael K. Copper as canvas. Two centuries of masterpiece paintings on copper 1575-1775. tent.cat., Phoenix, Phoenix Art Museum/ Kansas City, Nelson-Atkins museum of Art/ Den Haag, Koninklijk Kabinet van Schilderijen Mauritshuis. New York: Oxford University Press, 1999. Museumcatalogus Anoniem, Aanwijzing der schilderijen, berustende op ’s Rijks Museum te Amsterdam. mus.cat., Amsterdam, Rijksmuseum. Onuitg., 1843. Veilingcatalogi Anoniem. Catalogue de bons tableaux, des Ecoles Espagnole, Italienne, Hollandaise et Flamande, ayant fait partie de la collection renommée de feu M. Van Saceghem, propriétaire et ancien sénateur a Gand. Gent: D. Verhulst, 1852. Geannoteerd exemplaar, Brussel, Bibliotheek van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België. Anoniem. Catalogue d’une très belle et riche collection de tableaux De différens grands Maîtres, des Écoles Flamande, Hollandaise, Italienne etc. Dont plusieurs Originaux de P.P. Rubens, A. Vandyk, D. Teniers, Vanbaelen etc. Délaissés par Feu Monsieur J.F.X.A. Baelemans de Steenwegen, En son vivant Chef-Bourguemaître de la Ville de Louvain. Leuven : J.P.G. Michel, 1816. Anoniem. Vente de la Galerie de feu M. Désiré Van den Schrieck. Leuven: 1861. Geannoteerd exemplaar, Philadelphia, Bibliotheek van het Philadelphia Museum of Art. D., M. Catalogue des tableaux anciens et modernes Composant la Collection de feu Théodore de Villenave. Parijs : 1868. De Brauwere, Jules. Catalogue de tableaux des écoles anciennes flamande, hollandaise, allemande et française, porcelaines, meubles anciens, bronzes, argenteries, formant la précieuse collection de feu Mr.Matthieu Neven a Cologne. Keulen: M. Dumont-Schauberg, 1879. Geannoteerd exemplaar, Brussel, Bibliotheek van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België. De Brouwere, Jules. Catalogue d’une très belle collection de tableaux des Ecoles Flamande, Hollandaise, Française, Allemande et Italienne, la plupart du XVIIe siècle, et de dessins anciens et livres d’art, dont la vente aura lieu par suite du décès de feu M. de Malherbe, amateur. Valenciennes: Louis Henry, 1883. De Brouwere, Jules. Catalogue d’une très belle collection de tableaux anciens, incunable typografique, gravures, livres d’art et illustrés délaissés par feu Me Jean-Baptiste Foucart, membre de Conseil Académique, vice-président honoraire de la Société des Incas. Valenciennes: Seulin et Dehon, 1898. Geannoteerd handexemplaar van Abraham Bredius, Den Haag, RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis. De Brouwere, Jules. Catalogue d’une très belle collection de tableaux anciens, incunable typografique, gravures, livres d’art et illustrés délaissés par feu Me Jean-Baptiste Foucart, membre de Conseil Académique, vice-président honoraire de la Société des Incas. Valenciennes : Seulin et Dehon, 1898. Geannoteerd handexemplaar van Cornelis Hofstede de Groot, Den Haag, RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis. De Brouwere, Jules. Catalogue de tableaux des écoles anciennes, porcelaines, meubles anciens, bronzes, argenteries, formant le cabinet de feu M. Albert Courtin, chevalier de l’ordre national, de la légion d’honneur, conservateur et membre de la commission du Musée de Valenciennes. Valenciennes: Veuve Edmond Prignet, 1879. Durand, E. Catalogue des tableaux de diverses écoles des livres, curiosités & objets d’histoire naturelle, formant la Collection de feu M. Alexandre Dumont, vice-président de la Société d’Émulation de Cambrai. Cambrai : Jules Renaut, 1878. Durand-Ruel, M. Catalogue de 43 tableaux de maîtres anciens provenant de la collection de M. le Comte Koucheleff Besborodko. Parijs : 1869. Geannoteerd exemplaar, Philadelphia, John G. Johnson Collection, Philadelphia Museum of Art. Le Roy, Étienne. Catalogue de la belle et riche collection de tableaux anciens, des écoles flamande, hollandaise et français formant la Galerie de feu M. Piérard, à Valenciennes. Brussel: E. Guyot, 1860. Geannoteerd exemplaar, Brussel, Bibliotheek van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België. Le Roy, Étienne. Catalogue de tableaux anciens, des écoles flamande, hollandaise, espagnole et française, formant le Cabinet de feu M. le Comte d’Hane de Steenhuyse et de Leuwerghem, à Gand, ancien intendant du département de l’Escaut, chambellan de S.M. le Roi des Pays-Bas, membre de la Première Chambre des États-géneraux et de l’Ordre Équestre de la Flandre Orientale, chevalier de l’Ordre royal du Lion Belgique, et de feu la douairière D…-V..-A…., à Gand. Parijs: 1860. Geannoteerd exemplaar, Brussel, Bibliotheek van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België. Le Roy, Henri. Catalogue d'une belle collection de tableaux anciens, des écoles flamande, hollandaise, française, etc., objets d'art et de curiosité, ... appartenant à M. Auguste Houyet. Brussel : Bols-Wittouck, 1867. Le Roy, Victor. Catalogue des tableaux anciens des écoles flamande & hollandaise, composant la galerie de feu M. le vicomte Bernard du Bus de Gisignies, Sénateur, Directeur du Musée d’histoire naturelle, Membre de l’Académie de Belgique et Membre de la Commission directrice des Musées royaux. Brussel: Fr.-J. Olivier, 1882. Geannoteerd exemplaar, Brussel, Bibliotheek van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België. Leroy, M. Catalogue d’une belle et nombreuse collection de tableaux des diverses écoles, estampes, curiosités, bijoux, objets d’art, &c, Provenant de la succession de M. Tencé, de Lille. Rijsel: L. Danel, 1860. Geannoteerd exemplaar, Brussel, Bibliotheek van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België. 1975, 28-05, Parijs, Hôtel Drouot, nr. M1-M5. 2004, 21-09, Woburn Abbey, Aspley Guise, Milton Keynes, Christie’s, nr. 1204. 2007, 06-12, Londen, Sotheby’s, nr.164. 2008, 06-05, Amsterdam, Christie’s, nr. 175. 2012, 21-09, Zürich, Koller, nr. 3072. 2015, 23-06, Amsterdam, Christie’s, nr. 86. Internetadressen Borobia, Mar. “Nicolaes Maes. The Naughty Drummer. Ca.1655.” Museo Thyssen-Bornemisza, laatste toegang 16 augustus 2017, https://www.museothyssen.org/en/collection/artists/maes-nicolaes/naught…. De Vries, Lyckle. "Steen, Jan." Grove Art Online. Oxford Art Online. Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Emerit, Marcel. “Abdelkader.” In Encyclopaedia Britannica Online. Academic Edition, laatste toegang 16 augustus 2017, http://academic.eb.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/levels/collegiate/a…. Franits, Wayne. “Vermeer, Johannes.” Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press (2013): laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Gontar, Cybele. « Jean-Baptiste Carpeaux (1827–1875), » In Heilbrunn Timeline of Art History (New York : The Metropolitan Museum of Art, 2000): laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.metmuseum.org/toah/hd/carp/hd_carp.htm. Lee, Simon. "Prix de Rome." Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Levine, David A. "Schildersbent." Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Robinson, William W. "Maes, Nicolaes." Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Rubin, J. H. "Realism.” Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Schnackenburg, Bernhard. "Dusart, Cornelis." Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Schnackenburg, Bernhard. "Ostade, van." Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Seiberling, Grace. "Impressionism." Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Sutton, Peter C. "Hooch, Pieter de." Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Van Mulders, Christine. "Vos, Simon de." Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Van Passel, Veronique. "Geest, Cornelis van der." Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Vancutsem, Tin. “Mysterieuze Michaelina. Een barokgenie herontdekt.” Rubenshuis, laatste toegang 21 mei 2017, http://www.rubenshuis.be/nl/pagina/mysterieuze-michaelina. Vaughan, William. "Romanticism." Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Vlieghe, Hans. "Teniers." Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. Wilton-Ely, John. "Neo-classicism." Grove Art Online. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. “Adriaen van Utrecht.” RKDartists&. RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, laatste toegang 16 augustus 2017, https://rkd.nl/nl/explore/artists/record?query=adriaen+van+utrecht&star…. « Bas-relief, La Sainte Alliance des peuples. » Musenor. Site de l’Association des Conservateurs des Musées du Nord-Pas de Calais, laatste toegang 16 augustus 2017, http://webmuseo.com/ws/musenor/app/collection/record/5532?vc=ePkH4LF7w6…$. « Carpeaux (1827-1875), un sculpteur pour l'Empire.» Musée d’Orsay, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.musee-orsay.fr/fr/evenements/expositions/au-musee-dorsay/pre…. “Collecting and Provenance Research.” The Getty Research Institute, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.getty.edu/research/tools/provenance/. “Collection. A history of the collection.” Museo Thyssen-Bornemisza, laatste toegang 16 augustus 2017, https://www.museothyssen.org/en/collection/history. “David II Teniers. De vijf zintuigen.” Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, laatste toegang 16 augustus 2017, https://www.fine-arts-museum.be/nl/de-collectie/david-ii-teniers-de-vij…. “Der Verlorene Sohn.” Bayerische Staatsgemäldesammlungen, laatste toegang 16 augustus 2017, https://www.sammlung.pinakothek.de/de/artist/david-teniers-d-j/der-verl…. “Durlacher Bros.” The Frick Collection. Archives Directory for the History of Collecting in America, laatste toegang 16 augustus 2017, http://research.frick.org/directoryweb/browserecord.php?-action=browse&…. “Durlacher Brothers.” Victoria & Albert Museum, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.vam.ac.uk/content/articles/d/durlacher-brothers/. “Herman de Neyt.” RKDartists&. RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, laatste toegang 16 augustus 2017, https://rkd.nl/nl/explore/artists/435614. “Historie van het gebouw.” Museum Prinsenhof Delft, laatste toegang 16 augustus 2017, http://prinsenhof-delft.nl/ontdek-de-collectie/historie-van-het-gebouw. “Incunabel.” In Van Dale Online, laatste toegang 16 augustus 2017, http://vowb.vandale.be.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/zoeken/zoeken.do. “Jacob Gerritsz van Hasselt, Dutch, 1597-c.1674. View from the Bishop's Throne, West from the Nave, towards the Staircase Tower in Utrecht Cathedral.” National Gallery of Ireland, laatste toegang 16 augustus 2017, http://onlinecollection.nationalgallery.ie/objects/11710/view-from-the-…. “Jacob Toorenvliet.” RKDartists&. RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, laatste toegang 16 augustus 2017, https://rkd.nl/en/explore/artists/record?query=jacob+toorenvliet&start=0. “Jean-Baptiste Carpeaux. Louis Maximilien Beauvois.» Musée d’Orsay, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.musee-orsay.fr/fr/collections/catalogue-des-oeuvres/notice.h…. “La Société d’Émulation de Cambrai, » Société d’Émulation de Cambrai : laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.emulationcambrai.fr/1-la-societe-d-emulation-de-cambrai.htm. “Lot 3072* – A162 Old Master Paintings.” Koller, laatste toegang 16 augustus 2017, https://www.kollerauktionen.ch/en/310528-0002-----1162-elinga_-pieter-j…. "MAES, Nicolaas or Nicolaes." Benezit Dictionary of Artists. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. “Michaelina.” Rubenshuis, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.rubenshuis.be/nl/activiteit/michaelina. “Peasants smoking and drinking outside an Inn.” Artprice, laatste toegang 16 augustus 2017, https://www-artprice-com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/artist/8447/corne…. « Petit historique. » Chambre Nationale des Commissaires-priseurs Judiciaires, laatste toegang 16 augustus 2017, http://commissaires-priseurs.com/la-profession-cncpj/historique/. “Portaal in een traptoren met een afdalende man, vermoedelijk de situatie vlak voor de aanslag op prins Willem I in het Prinsenhof te Delft, Egbert Lievensz. van der Poel (toegeschreven aan), 1640 – 1664.” Rijksmuseum, laatste toegang 16 augustus 2017, https://www.rijksmuseum.nl/nl/zoeken/objecten?q=egbert+lievensz.+van+de…. “Positivisme.” In Van Dale Online, laatste toegang 16 augustus 2017, http://vowb.vandale.be.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/zoeken/zoeken.do. "Rococo." The Concise Oxford Dictionary of Art Terms. Oxford Art Online, Oxford University Press, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.oxfordartonline.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/subscriber/…. “Rubenshuis zoekt zes schilderijen van Michaelina Wautier.” Rubenshuis, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.rubenshuis.be/nl/pagina/rubenshuis-zoekt-zes-schilderijen-va…. “Sinne- en minnebeelden - levensraadsels. J.Cats, 1627.” Literatuurgeschiedenis, laatste toegang 16 augustus 2017, https://www.literatuurgeschiedenis.nl/goudeneeuw/tekst/lgge097.html. “Stadsomroeper.” In Van Dale Online, laatste toegang 16 augustus 2017, http://vowb.vandale.be.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/zoeken/zoeken.do. “Voltaire.” Woordenboek der Nederlandsche Taal, laatste toegang 16 augustus 2017, http://www.wnt.inl.nl/iWDB/search?actie=article_content&wdb=WNT&id=M081….

Universiteit of Hogeschool
Master in de kunstwetenschappen
Publicatiejaar
2017
Promotor
Prof. dr. Katlijne Van der Stighelen
Kernwoorden