De sociale vangnetten van ex-gedetineerden

Marjolein Robert
Deze masterthesis betreft een ervaringsonderzoek naar de ondersteuning van ex-gedetineerden tijdens hun re-integratie. Hierbij wordt gefocust op hun bestaande en ontbrekende sociale vangnetten. Het gaat om kwalitatief onderzoek op basis van interviews.

Komt een ex-gevangene bij de bakker

“Ik heb in Turnhout gezeten en daar zat een jong, toen 28 jaar zat die al. En allee, die jong zei ook verdiend, hij had 2 mensen vermoord kom soit. Die zei tegen mij vlak af, ik wil morgen niet meer vrijkomen. Hij zei, ik zit hier 28 jaar. Wat ga ik doen? Een euro, dat ken ik niet. Ah nee, want dat is allemaal veranderd als hij binnen zat.” (Ludwig – 10 april 2019)

Dit citaat illustreert mooi hoe de re-integratie van ex-gedetineerden, dat wil zeggen hun overstap van de gevangenis naar de vrije samenleving, in vele opzichten complex kan zijn. Bovendien is het een thema dat recent steeds meer in de media komt. Het roept veel vragen op bij de gewone mens zoals u en ik. Heeft die gevangenisstraf wel zin? Moeten die gevangenen ooit nog vrijkomen? Zouden we het systeem niet strenger maken? De gemiddelde Vlaming ligt er wel eens wakker van. Het laatste jaar heb ik er meer dan eens van wakker gelegen. Het verhaal begon in het voorjaar van 2018. Ik nam toen deel aan de gespreksgroep in de gevangenis van Mechelen. Er werden daar al snel twee zaken duidelijk. Ten eerste dat de mannen ontevreden waren met de begeleiding in de gevangenis. Ten tweede en bovenal dat ze heel onzeker waren over de toekomst. Wat zal er na die gevangenisstraf van ons worden? Hoe gaan wij dat aanpakken? Hoe gaan wij ervoor zorgen dat we hier nooit of te nimmer meer terecht komen? Toen die gespreksgroep afliep, startte ik in het najaar aan een gespreksgroep in Leuven-centraal. Er waren namelijk veel radartjes in mijn hoofd aan het draaien gegaan. Ook in Leuven vielen dezelfde zaken op.

Zo kwam ik tot het idee voor mijn eindwerk binnen de master criminologische wetenschappen aan de KU Leuven. Laten we eens kijken hoe ex-gedetineerden hun re-integratie ervaren en meer specifiek hoe ze zich daarbij al dan niet ondersteund voelen. Daarmee wilde ik de klemtoon leggen op de positieve kant van de zaak en niet op het vaak onderzochte risico op herval. Welke sociale vangnetten zijn er die ex-gedetineerden kunnen ondersteunen tijdens hun re-integratie? Hoe verloopt die ondersteuning? Sociale vangnetten zijn voor mij uiteenlopende steunpilaren, die allemaal een sociale component hebben. Ik ben dus gaan kijken naar vrienden, familie, partner, inkomen, huisvesting, tewerkstelling, vrijetijdsbesteding en begeleiding. Daarbuiten ben ik gaan bevragen welke sociale vangnetten er ontbraken.

Al die zaken werden bevraagd in face to face interviews met ex-gedetineerden. Zo kwam ik uiteindelijk tot negen deelnemers, waarvan acht mannen en één vrouw. Een diverse groep met allemaal verschillende achtergronden en ja, ook misdrijven. Van een dief tot een moordenaar, ze passeerden allen de revue. Maar dat klinkt respectloos en dat is het ook. Al snel werd duidelijk dat het vooral negen mensen waren. U hoort het goed, mensen zoals u en ik. De man die naast u staat in de bakker en vraagt om een brood. Negen mensen die allemaal zeer openhartig getuigden over hun gevoelige en moeilijke verhaal. Dappere mensen, die stuk voor stuk een snaar bij me raakten. Begrijp me niet verkeerd, ik heb afgezien. Wat begon als één van de vele thesisonderzoeken werd een persoonlijke tocht door het verhaal van detentie in Vlaanderen. Ik trok het me aan.

Ik ben ervan overtuigd dat we het ons allemaal wat meer zouden mogen aantrekken. Niet alleen omdat iedere mens een tweede kans verdient en hopelijk na de gevangenisstraf een zinvol leven kan opbouwen. Ook omdat een zinvolle en persoonlijke invulling van het nieuwe leven na de straf betekent dat u en ik veiliger zijn. Mensen die niet ondersteund worden door sociale vangnetten hervallen vaker. Dat werd duidelijk vanuit het wetenschappelijk onderzoek dat ik raadpleegde. Ergens is het ook logisch, toch? Wat zou u doen als u geen inkomen had en twee kinderen om te onderhouden? Verhongeren of stelen? Het werd dus een actueel, relevant en persoonlijk onderzoek. Ik ging op zoek naar de mens achter de ex-gevangene vanuit een soort hoop die ik voelde in mezelf. Een hoop om iets te betekenen voor hen en misschien ook de rest van de samenleving.

Zo ontdekte ik in mijn onderzoek dat mijn negen respondenten zich over het algemeen relatief goed ondersteund voelden door de bestaande sociale vangnetten. In tegenstelling tot wat velen en ikzelf misschien ook verwachtten, bleken de respondenten vaak wel werk te vinden en een relatief stabiel leven te leiden. Daarbij moeten wel twee nuances worden gemaakt. Ten eerste hadden de meesten al veel problemen en uitdagingen overwonnen tijdens hun re-integratieproces en was het pas na verloop van tijd dat zij in een stabielere situatie terecht kwamen. Ten tweede schrok ik soms van het verschil tussen hun en mijn verwachtingen en maatstaven omtrent het leven. Het leek alsof hun ervaring als gevangene ertoe had bijgedragen dat ze sneller ‘content’ waren met hetgeen ze hadden.

Meer specifiek werd duidelijk dat het meest ondersteunende vangnet steun van de partner was. Deze diende vaak als motivatie om zichzelf en het leven te beteren na de straf. Daarentegen bleek het meest problematische vangnet inkomen te zijn. De meerderheid van de deelnemers ervoer namelijk gedurende minstens één periode na hun detentie problemen om rond te komen. Wat de begeleiding betreft, viel dan weer op dat er in Vlaanderen heel veel en heel veel goeds gebeurt. Daarom net dat het jammer is dat velen niet de juiste hulp vinden. Het zit allemaal wat complex in elkaar en velen raken verloren in het doolhof aan mogelijkheden, wat hulp- en dienstverlening betreft. Er is nood aan meer wegwijs in Vlaanderen, zodat mensen de hulp vinden na de straf die ze dikwijls zo hard nodig hebben. Deze bevindingen zijn helaas slechts het tipje van de ijsberg. Indien u echt wil weten hoe het met ex-gedetineerden in Vlaanderen zit, zal u mijn eindwerk moeten lezen. Misschien prikkelt het ook bij u de interesse die het thema vandaag de dag verdient in Vlaanderen. Misschien kijkt u binnenkort zelfs wel milder naar de mens die naast u in de bakker staat.

Bibliografie

1. Niet-wetenschappelijke bronnen 
Bond zonder Naam. (2019). Prison Talk: met open mond luisteren. Geraadpleegd op https://www.bzn.be/nl/kansen-creeren/212417/gevangenenwerking/prison-ta… 

Centrum Algemeen Welzijnswerk. (2019). Begeleiding van gedetineerden en familie. Geraadpleegd op https://www.caw.be/hoe-wij-helpen/begeleiding/slachtoffer-ofdader/gevan… 

De Rode Antraciet. (2015). Missie en Visie. Geraadpleegd op https://www.derodeantraciet.be/missie-en-visie/ 

Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin Vlaanderen. Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden. Geraadpleegd op https://www.departementwvg.be/welzijn-en-samenlevinghulp-en-dienstverle… 

Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin Vlaanderen. Leefloon. Geraadpleegd op https://www.vlaanderen.be/nl/gezin-welzijn-en-gezondheid/leefloon 

Federale overheidsdienst Justitie. (2018). Kandidaten gevraagd voor de uitbating van transitiehuizen. Geraadpleegd op https://justitie.belgium.be/nl/nieuws/andere_berichten_114 

Federale overheidsdienst Justitie. (2019). Belgische gevangenissen. Geraadpleegd op https://justitie.belgium.be/nl/themas_en_dossiers/gevangenissen/belgisc… 

Grommen, S. (06.04.2019). Eerste "transitiehuis" voor gedetineerden komt in Mechelen. VRT NWS. Geraadpleegd op https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2019/04/06/eerste-transitiehuis-voorgedeti… 

kv. (19.06.2018). Agenten in Luik niet neergeschoten door terrorist, maar door collega’s. Het Laatste Nieuws. Geraadpleegd op https://www.hln.be/nieuws/binnenland/agenten-in-luik-nietneergeschoten-… 

Mijn Woordenboek. (2019). Nederlandse synoniemen. Geraadpleegd op https://www.mijnwoordenboek.nl/synoniem.php 
68 
 
Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn Gent. (2019). Voorwaarden voor leefloon. Geraadpleegd op http://www.ocmwgent.be/assets/documents/Financiele%20en%20juridische %20hulp/Voorwaarden%20leefloon.pdf 

Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening. (2012). Hebt u recht op uitkeringen na een onderbreking van volledige werkloosheid? Geraadpleegd op https://www.rva.be/nl/ documentatie/infoblad/t39 

TK. (30.05.2018). Verloven en uitgangsvergunningen strenger maken, heeft omgekeerd effect. Het Laatste Nieuws. Geraadpleegd op https://www.hln.be/nieuws/binnenland/-verloven-enuitgangsvergunningen-s… 

Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding. (09.03.2018). VDAB en het Vlaams Steunpunt voor Vrijwilligerswerk gaan samen voluit voor competenties. Geraadpleegd op https://www.vdab.be/nieuws/pers/vdab-en-het-vlaams-steunpunt-voor-vrijw… 

2. Wetenschappelijke bronnen 
Adorjan, M., & Chui, W. H. (2012). Making sense of going straight: personal accounts of male ex-prisoners in Hong Kong. British Journal of Criminology, 52(3), 577-590. doi:10.1093/bjc/azr093 

Bain, A., & Parkinson, G. (2010). Resettlement and social rehabilitation: are we supporting success? Probation Journal, 57(1), 63-74. doi:10.1177/0264550509354669 

Baldry, E., McDonnell, D., Maplestone, P., & Peeters, M. (2002). Ex-prisoners and accommodation: what bearing do different forms of housing have on social reintegration for ex-prisoners? Paper gepresenteerd op Housing, crime and stronger communities conference, Melbourne, Australië. 

Baldry, E., McDonnell, D., Maplestone, P., & Peeters, M. (2006). Ex-prisoners, homelessness and the state in Australia. Australian and New Zealand Journal of Criminology, 39(1), 20-33. doi:10.1375/acri.39.1.20 

Barry, M. (2000). The mentor/monitor debate in criminal justice: 'what works' for offenders. British Journal of Social Work, 30(5), 575-595. doi:10.1093/bjsw/30.5.575 
69 
 
Bender, K. A., Cobbina, J. E., & McGarrell, E. F. (2015). Reentry programming for high-risk offenders: insights from participants. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 60(13), 1479-1508. doi:10.1177/0306624X15578204 

Beyens, K., Dirkzwager, A., & Korf, D. (2014). Detention and the consequences of detention: research in the Netherlands and Belgium. Tijdschrift voor Criminologie, 56(2), 3-30.  

Beyens, K., Kennes, P., & Tournel, H. (2018). Mijnwerkers of ontdekkingsreizigers? Het kwalitatieve interview. In T. Decorte & D. Zaitch (Eds.), Kwalitatieve methoden en technieken in de criminologie (pp. 188-222). Leuven: Acco. 

Blokland, A., Wermink, H., Robert, L., & Maes, E. (2015). Wederopsluiting na elektronische detentie en reguliere detentie in België. Tijdschrift voor Criminologie, 57(1), 31-58. doi:10.5553/TvC/0165182X2015057001002 

Bradley, K. H., Oliver, R., Richardson, N. C., & Slayter, E. M. (2001). No place like home: housing and the ex-prisoner. Community Resources for Justice, 1-12.  

Brown, M., & Bloom, B. (2009). Reentry and renegotiating motherhood: maternal identity and success on parole. Crime & Delinquency, 55(2), 313-336. doi:10.1177/0011128708330627 

Brown, M., & Ross, S. (2010). Mentoring, social capital and desistance: a study of women released from prison. Australian and New Zealand Journal of Criminology, 43(1), 31-50. doi:10.1375/acri.43.1.31 

Bryman, A. (2012). Social research methods (4 ed.). New York: Oxford University Press. 

Buijs, A. E., & Van Kralingen, R. B. A. S. (2003). Het meten van beleving: inventarisatie van bestaande indicatoren en meetmethoden. Geraadpleegd op https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/136628 

Cherney, A., & Fitzgerald, R. (2014). Finding and keeping a job: the value and meaning of employment for parolees. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 60(1), 21-37. doi:10.1177/0306624X14548858 

Davis, C., Bahr, S. J., & Ward, C. (2012). The process of offender reintegration: perceptions of what helps prisoners reenter society. Criminology & Criminal Justice, 13(4), 446-469. doi:10.1177/1748895812454748 
70 
 
Day, A., Ward, T., & Shirley, L. (2011). Reintegration services for long-term dangerous offenders: a case study and discussion. Journal of Offender Rehabilitation, 50(2), 66-80. doi:10.1080/10509674.2011.546225 

Erkamp, A. (1980). Ervaringsleren: praktijkinformatie voor vorming en onderwijs. Amersfoort: De Horstink. 

Farrall, S., Sharpe, G., Hunter, B., & Calverley, A. (2011). Theorizing structural and individuallevel processes in desistance and persistence: outlining an integrated perspective. Australian & New Zealand Journal of Criminology, 44(2), 218-234. doi:10.1177/0004865811405136 

Ferfolja, T., & Burnett, L. (2002). Getting started on your literature review: a general guide for postgraduate research students. 1-4.  

Garland, B., Wodahl, E., & Saxon, C. (2014). What influences public support of transitional housing facilities for offenders during reentry? Criminal Justice Policy Review, 28(1), 18-40. doi:10.1177/0887403414564866 

Graffam, J., & Shinkfield, A. J. (2012). The life conditions of Australian ex-prisoners: an analysis of intrapersonal, subsistence, and support conditions. 56(6), 897-916. doi:10.1177/0306624x11415510 

Graffam, J., Shinkfield, A. J., & Hardcastle, L. (2008). The perceived employability of exprisoners and offenders. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 52(6), 673-685. doi:10.1177/0306624x07307783 

Johns, D. F. (2015). Defining post-release 'success': using assemblage and phenomenography to reveal difference and complexity in post-prison conceptions. Critical Criminology, 23(3), 295-309. doi:10.1007/s10612-014-9262-3 

Lin, N. (1986). Conceptualizing social support. In Social support, life events, and depression (pp. 17-30). Orlando: Academic Press. 

Maesschalck, J. (2018). Methodologische kwaliteit in het kwalitatief onderzoek. In T. Decorte & D. Zaitch (Eds.), Kwalitatieve methoden en technieken in de criminologie (pp. 132-160). Leuven: Acco. 
71 
 
Markson, L., Losel, F., Souza, K., & Lanskey, C. (2015). Male prisoners' family relationships and resilience in resettlement. Criminology & Criminal Justice, 15(4), 423-441. doi:10.1177/1748895814566287 

McMay, D., & Cotronea, M. (2015). Developing a leisure time management program to aid successful transition to community: a program template with recommendations for practitioners. The Prison Journal, 95(2), 264-284. doi:10.1177/0032885515575323 

Miles, M. B., & Huberman, M. A. (1994). Qualitative data analysis: an expanded sourcebook. Thousand Oaks: SAGE. 

Moore, K. E., Gregorian, M. J., Tangney, J. P., Folk, J. B., Stuewig, J. B., & Salatino, A. C. (2018). Changes in community integration from pre- to post-incarceration: the influence of psychological and criminal justice factors. Crime & Delinquency, 64(8), 975-1000. doi:10.1177/0011128718756037
 
Mortelmans, D. (2013). Handboek kwalitatieve onderzoeksmethoden. Leuven: Acco. 

Mortelmans, D. (2017). Kwalitatieve analyse met nvivo. Leuven: Acco. 

Naser, R. L., & Visher, C. A. (2006). Family members' experiences with incarceration and reentry. Western Criminology Review, 7(2), 20-31.  

Palermo, G. B. (2015). Offender recidivism: an international dilemma. 59(2), 119-120. doi:10.1177/0306624x14566358 

Ramakers, A. A., Van Wilsem, J. A., Nieuwbeerta, P., & Dirkzwager, A. J. (2015). Returning to a former employer: a potentially successful pathway to ex-prisoner re-employment. British Journal of Criminology, 56(4), 668-688. doi:10.1093/bjc/azv063 

Rolston, B., & Artz, L. (2014). Re-entry problems: the post-prison challenges and experiences of former political prisoners in South Africa and Northern Ireland. International Journal of Human Rights, 18(7-8), 861-880. doi:10.1080/13642987.2014.960922 

Shinkfield, A. J., & Graffam, J. (2009). Community reintegration of ex-prisoners: type and degree of change in variables influencing successful reintegration. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 53(1), 29-42. doi:10.1177/0306624x07309757 
72 
 
Staring, R., & Van Swaaningen, R. (2018). Kwalitatief onderzoek en criminologische theorie. Over de relatie tussen theorie, onderzoeksvragen en methode. In T. Decorte & D. Zaitch (Eds.), Kwalitatieve methoden en technieken in de criminologie (pp. 34-80). Leuven: Acco. 

Taxman, F. S., Young, D., & Byrne, J. M. (2003). Transforming offender reentry into public safety: lessons from OJP'S reentry partnership initiative. Justice Research and Policy, 5(2), 101-128. doi:10.3818/JRP.5.2.2003.101 

Tripodi, S. J., Kim, J. S., & Bender, K. (2010). Is employment associated with reduced recidivism? The complex relationship between employment and crime. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 54(5), 706-720. doi:10.1177/0306624x09342980 

Visher, C. A., & Travis, J. (2003). Transitions from prison to community: understanding individual pathways. Annual Review of Sociology, 29, 89-113. doi: 10.1146/annurev.soc.29.010202.095931 

Wallace, D., Fahmy, C., Cotton, L., Jimmons, C., McKay, R., Stoffer, S., & Syed, S. (2016). Examining the role of familial support during prison and after release on post-incarceration mental health. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 60(1), 3-20. doi:10.1177/0306624X14548023 

Ward, T., & Brown, M. (2004). The good lives model and conceptual issues in offender rehabilitation. Psychology, Crime & Law, 10(3), 243-257. doi:10.1080/10683160410001662744
 
Western, B., Braga, A. A., Davis, J., & Sirois, C. (2015). Stress and hardship after prison. American Journal of Sociology, 120(5), 1512-1547.  

Wodahl, E. J. (2006). The challenges of prisoner reentry from a rural perspective. Western Criminology Review, 7(2), 32-47.
 
Zandbergen, P. A., & Hart, T. C. (2006). Reducing housing options for convicted sex offenders: investigating the impact of residency restriction laws using GIS. Justice Research and Policy, 8(2), 1-24. doi:10.3818/JRP.8.2.2006.1 
73 
 
Zimet, G. D., Dahlem, N. W., Zimet, S. G., & Farley, G. (1988). The multidimensional scale of perceived social support. Journal of Personality Assessment, 52(1), 30-41. doi:10.1207/s15327752jpa5201_2 

Zwick, R. (2018). Brother’s keeper: self-discovery, social support, and rehabilitation through in-prison peer mentorship. Paper gepresenteerd op Institute for the Study of Human Service, Health, and Justice of Nova Southeastern University Florida, Verenigde Staten. 

3. Wetgeving 
Wet 26 mei 2002 betreffende het recht op maatschappelijke integratie, BS 31 juli 2002. 

Universiteit of Hogeschool
Criminologische wetenschappen
Publicatiejaar
2019
Promotor(en)
Ivo Aertsen
Kernwoorden
Share this on: