Het verbod op onverdoofd slachten: een botsing tussen mensenrechten en dierenwelzijn

Sara Vancleef
Het verbod op onverdoofd slachten botst met de religieuze voedingsvoorschriften van joden en moslims. De vraag rijst dan ook of de strijd voor dierenwelzijn niet te sterk afbreuk doet aan de mensenrechten, in het bijzonder de godsdienstvrijheid en het gelijkheidsbeginsel.

Mensenrechten versus dierenwelzijn: to stun or not to stun, that’s the question

Het verbod op onverdoofd slachten is een ongeziene crisis, de ergste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog.” - Voorzitter Centraal Israëlitisch Consistorie

HLN

Recent beslisten het Vlaamse en Waalse parlement dat verdoving van dieren voor het slachten verplicht is. Dit verbod op onverdoofd slachten werd door veel mensen enthousiast onthaald omdat het wil vermijden dat dieren onnodig lijden. Maar wat als een godsdienst bepaalt dat gelovigen enkel onverdoofd geslacht vlees mogen eten?

Zowel binnen de islam als binnen het jodendom bestaat een rituele slacht. Dit betekent dat het slachten in overeenstemming met religieuze voedingsvoorschriften moet gebeuren. In beide godsdiensten is een voorafgaande verdoving bij het slachten verboden en moet in plaats daarvan een halssnede worden aangebracht bij het dier zodat het volledig leegbloedt. Het verbod op onverdoofd slachten kan dus niet op steun rekenen van de islamitische en joodse geloofsgemeenschap. Joden zijn extra gevoelig voor het verbod omdat dit in 1933 de eerste anti-Joodse maatregel was in nazi-Duitsland. Sommige joden vrezen dat de geschiedenis zich nu zal herhalen. De voorzitter van het Centraal Israëlitisch Consistorie vond het verbod zelfs de grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog.

Het is duidelijk dat het verbod op onverdoofd slachten een botsing veroorzaakt tussen dierenwelzijn en mensenrechten. Enerzijds wil het verbod dieren beschermen, anderzijds zorgt het ervoor dat joden en moslims hun religieuze voedingsvoorschriften niet kunnen naleven. Wanneer de Belgische parlementen wetgeving uitvaardigen, moet die in overeenstemming zijn met de mensenrechten. Zo niet, kan deze wetgeving worden vernietigd door het Grondwettelijk Hof. Verschillende joodse en islamitische groepen hebben beroepen tot vernietiging ingesteld tegen het verbod op onverdoofd slachten bij het Grondwettelijk Hof. Zij vinden dat het verbod op onverdoofd slachten de godsdienstvrijheid en het gelijkheidsbeginsel schendt.

De godsdienstvrijheid houdt in dat burgers een godsdienst mogen hebben, van godsdienst mogen veranderen en deze godsdienst tot uitdrukking mogen brengen. Door te slachten zonder voorafgaande verdoving geven joden en moslims uitdrukking aan hun godsdienst. Verbiedt wetgeving burgers om een godsdienst te hebben of van godsdienst te veranderen, dan is er sowieso een schending van de godsdienstvrijheid. Maakt wetgeving het daarentegen moeilijker voor burgers om hun godsdienst tot uitdrukking te brengen, dan kan dit worden verantwoord onder drie voorwaarden.

Het verbod op onverdoofd slachten zal dus in overeenstemming zijn met de godsdienstvrijheid wanneer er een verantwoording voor bestaat. Vereist is dat het verbod voorzien is bij wet, een wettig doel nastreeft en niet verder gaat dan noodzakelijk om dit wettige doel te bereiken. Het Vlaamse en Waalse parlement hebben het verbod opgenomen in duidelijke en precieze wetten. Het verbod streeft ook een wettig doel na, want het wil dierenwelzijn beschermen. Problematisch is echter dat het verbod niet noodzakelijk lijkt om dierenwelzijn te beschermen, waardoor er een schending van de godsdienstvrijheid lijkt te zijn.

Hiervoor bestaan verschillende redenen. Allereerst blijft het aantal onverdoofde slachtingen al bij al beperkt. Uit cijfers van de Federatie van het Belgisch Vlees (“FEBEV”) uit 2016 blijkt dat schapen bijna altijd onverdoofd worden geslacht, maar bij runderen gaat het slechts om 16% en bij kalveren om 13%. Verder kan onverdoofd geslacht vlees worden ingevoerd vanuit het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en andere landen waar geen verbod op onverdoofd slachten bestaat. De parlementen verbieden namelijk enkel onverdoofd slachten en niet het eten van onverdoofd geslacht vlees. Ook belangrijk is dat onverdoofd slachten niet de enige oorzaak van dierlijk lijden is. Zo veroorzaken ook de jacht, de visvangst, legbatterijen en mestkalveren dierlijk leed en is voorafgaande verdoving geen garantie voor een correcte behandeling van het dier. Ten slotte lijken alternatieven mogelijk voor een verbod op onverdoofd slachten. Deze alternatieven beschermen dierenwelzijn ook, maar beperken de godsdienstvrijheid minder. Voorbeelden zijn een aansluitende verdoving zodat dieren minder lang lijden na het snijden, onverdoofd slachten verplicht laten plaatsvinden in slachthuizen of afspraken maken met de joodse en islamitische geloofsgemeenschap.

Cartoon onverdoofd slachten (Lectrr)

Het gelijkheidsbeginsel verbiedt om gelijke situaties op verschillende wijze te behandelen. Slachten is één manier om dieren te doden, maar er zijn nog manieren denkbaar zoals jacht, visvangst of bestrijding van schadelijke organismen. Enkel in het eerste geval is een voorafgaande verdoving verplicht, in de andere gevallen niet. Het gelijkheidsbeginsel verbiedt ook om verschillende situaties op gelijke wijze te behandelen. Het verbod op onverdoofd slachten geldt voor alle inwoners van het Vlaamse en Waalse Gewest. Nochtans is het voor moslims en joden veel moeilijker om het verbod na te leven, aangezien hun godsdienst niet toestaat dat ze verdoofd geslacht vlees eten. Moslims en joden zitten dus in een andere situatie en lijden meer onder het verbod dan andere inwoners.

Net zoals een beperking van de vrijheid om een godsdienst tot uitdrukking te brengen, kan een ongelijke behandeling van gelijke situaties of een gelijke behandeling van ongelijke situaties worden verantwoord onder gelijkaardige voorwaarden. Het verbod op onverdoofd slachten lijkt dus op twee manieren te discrimineren omdat het niet noodzakelijk lijkt om dierenwelzijn te beschermen.

Het Grondwettelijk Hof deed op 4 april 2019 uitspraak over de beroepen tot vernietiging. Wie in de langverwachte arresten op zoek gaat naar definitieve antwoorden is eraan voor de moeite, want het Grondwettelijk Hof sprak zich nog niet uit over de essentie. Het verbod van het Waalse parlement was inmiddels ingetrokken en elders opnieuw uitgevaardigd. Met betrekking tot het verbod van het Vlaamse parlement besliste het Hof om advies te vragen aan het Hof van Justitie van de Europese Unie. Aan de hand van dit advies kan het Grondwettelijk Hof vervolgens een beslissing nemen. De beslissing zal wellicht nog even op zich laten wachten, want het Hof van Justitie had in 2018 gemiddeld anderhalf jaar nodig om een advies te formuleren.

Dat parlementen hun best doen om dierenwelzijn te verhogen, kan enkel worden toegejuicht. Het is alleen jammer dat dit gebeurt op een manier die mensenrechten miskent. Schijnbaar neutrale beslissingen kunnen een grote invloed uitoefenen op het leven van personen met andere ideeën of overtuigingen. De dialoog aangaan met andersdenkenden zal het samenleven niet alleen vergemakkelijken, maar ook het eigen leven verrijken.

Bibliografie

WETGEVING

  • Internationaal en supranationaal

Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden van 4 november 1950, BS 19 augustus 1955.

Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten van 19 december 1966, BS 6 juli 1983.

Handvest van de grondrechten van de Europese Unie van 7 december 2000, Pb.L. 26 oktober 2006, afl. 326, 391.

Richtl.Raad nr. 74/577/EEG, 18 november 1974 betreffende de verdoving van dieren voor het slachten, Pb.L. 26 november 1974, afl. 316, 10-11.

Richtl.Raad nr. 93/119/EG, 22 december 1993 inzake de bescherming van dieren bij het slachten of doden, Pb.L. 31 december 1993, afl. 340, 21-34.

Verord.EP en Raad nr. 853/2004, 29 april 2004 houdende vaststelling van specifieke hygiënevoorschriften voor levensmiddelen van dierlijke oorsprong, Pb.L. 30 april 2004, afl. 139, 55-205.

Verord. Raad nr. 1099/2009, 24 september 2009 inzake de bescherming van dieren bij het doden, Pb.L. 18 november 2009, afl. 303, 1-30.

Voorstel (Comm.) voor een verordening van de Raad inzake de bescherming van dieren bij het doden, 18 september 2008, COM(2008)0533 def.

Verslag (EP) over het voorstel voor een verordening van de Raad inzake de bescherming van dieren bij het doden, 24 maart 2009, A6-0185/2009.

  • Nationaal

Gecoördineerde Grondwet van 17 februari 1994, BS 17 februari 1994.

Bijz.Wet 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen, BS 15 augustus 1980.

Bijz.Wet 6 januari 1989 op het Grondwettelijk Hof, BS 7 januari 1989.

Wet 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, BS 3 december 1986.

Decr.Vl. 7 juli 2017 houdende wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, wat de toegelaten methodes voor het slachten van dieren betreft, BS 18 juli 2017.

Decr.W. 18 mei 2017 tot wijziging van de artikelen 3, 15 en 16 en tot invoeging van een artikel 45ter in de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, BS 1 juni 2017.

Decr.W. 4 oktober 2018 betreffende het Waalse Dierenwelzijnswetboek, BS 31 december 2018.

Voorstel tot invoeging van een titel Ibis en een artikel 7bis om duurzame ontwikkeling als algemene beleidsdoelstelling voor de federale Staat, de gemeenschappen en de gewesten in de Grondwet in te schrijven, Parl.St. Senaat 2005-06, nr. 3-1778/1.

Voorstel tot herziening van artikel 7bis van de Grondwet (S. DE BETHUNE e.a.), Parl.St. Senaat 2016-17, nr. 6-339/1.

Voorstel van bijzondere wet met betrekking tot de Zesde staatshervorming, Parl.St. Senaat 2012-13, nr. 2232/1, 153.

Ontwerp van wet betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, Parl.St. Senaat 1982-83, nr. 469/1.

Wetsvoorstel tot wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, teneinde een algemeen verbod in te stellen op het slachten van dieren zonder voorafgaande bedwelming (X. BAESELEN e.a.), Parl.St. Kamer, 2009-10, nr. 2341/1.

Wetsvoorstel strekkende tot een verbod op het onverdoofd ritueel slachten van dieren (R. DE BONT), Parl.St. Kamer 2009-10, nr. 2353/1; Wetsvoorstel tot wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren met als doel het onverdoofd ritueel slachten te verbieden (F. VAN NOPPEN e.a.), Parl.St. Kamer, 2009-10, nr. 2351/1.

Wetsvoorstel tot wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren met als doel het onverdoofd ritueel slachten te verbieden (F. VAN NOPPEN e.a.), Parl.St. Kamer 2010-11, nr. 437/1.

Wetsvoorstel strekkende tot een verbod op het onverdoofd ritueel slachten van dieren (R. DE BONT e.a.), Parl.St. Kamer 2010-11, nr. 581/1.

Wetsvoorstel tot wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, teneinde een algemeen verbod in te stellen op het slachten van dieren zonder voorafgaande bedwelming (K. JADIN e.a.), Parl.St. Kamer 2010-11, nr. 870/1.

Voorstel van decreet houdende wijziging van diverse bepalingen van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, wat een pijnloze manier van te slachten dieren betreft (H. SANCTORUM-VANDEVOORDE), Parl.St. Vl.Parl. 2014-15, nr. 111/1.

Voorstel van decreet houdende wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren en de wet van 5 september 1952 betreffende de vleeskeuring en de vleeshandel, wat betreft het invoeren van een verbod op het onverdoofd ritueel slachten (C. JANSSENS e.a.), Parl.St. Vl.Parl. 2014-15, 351/1.

Voorstel van decreet houdende wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, wat de toegelaten methodes voor het slachten van dieren betreft (J. ENGELBOSCH e.a.), Parl.St. Vl.Parl. 2016-17, nr. 1213/1.

Proposition de décret modifiant la loi du 14 août 1986 relative à la protection et au bien-être des animaux en vue d’interdire l’abattage rituel des animaux sans étourdissement préalable (C. DEFRAIGNE), Parl.St. W.Parl., 2014-15, nr. 110/1.

Proposition de décret visant à interdire l’abattage sans étourdissement en Wallonie (M. ARENS), Parl.St. W.Parl. 2016-17, nr. 604/1.

Proposition de décret modifiant les articles 3, 15 et 16 et insérant un article 45ter dans la loi du 14 août 1986 relative à la protection et au bien-être des animaux (M. ARENS e.a.), Parl.St. W.Parl. 2016-17, nr. 781/1.

Voorstel van ordonnantie houdende wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren en de wet van 5 september 1952 betreffende de vleeskeuring en de vleeshandel, tot invoering van een verbod op het onverdoofd ritueel slachten (D. LOOTENS-STAEL), Parl.St. Br.Parl. 2014-15, nr. 25/1.

Voorstel van ordonnantie tot wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, teneinde het ritueel slachten van dieren zonder voorafgaande verdoving te verbieden (A. DESTHEXE e.a.), Parl.St. Br.Parl. 2016-17, nr. 480/1.

Voorstel van ordonnantie houdende wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, wat de toegelaten methodes voor het slachten van dieren betreft (L. DHAENE e.a.), Parl.St. Br.Parl. 2016-17, nr. 563/1.

Voorstel van ordonnantie houdende wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, wat de toegelaten methodes voor het slachten van dieren betreft (A. MAES), Parl.St. Br.Parl. 2017-18, nr. 648/1.

Compte rendu intégral de la séance publique de Commission de l’environnement, de l’aménagement du territoire et des transports, Parl.St. W.Parl. 2016-17, nr. 77

Rapport par M. DODRIMONT sur la proposition de décret modifiant la loi du 14 août relative à la protection et au bien-être des animaux, en vue d’interdire l’abatage rituel des animaux sans étourdissement préalable, la proposition de décret visant à l’interdire l’abattage sans étourdissement en Wallonie et la proposition de décret modifiant les articles 3, 5 et 16 et insérant un article 45ter dans la loi du 14 août 1986 relative à la protection et au bien-être des animaux et la proposition de décret, Parl.St. W.Parl. 2016-17, nrs. 110/7, 604/4, 781/4.

Ontwerp van decreet van de Vlaamse Regering van 21 december 2018 houdende een verbod op het houden van pelsdieren en op het houden van dieren voor de productie van foie gras door middel van dwangvoedering, raadpleegbaar via https://www.vlaanderen.be/nl/nbwa-news-message-document/document/090135578026c6c7.

Ontwerp van besluit van de Vlaamse Regering van 1 maart 2019 aangaande het slachten van kalveren, raadpleegbaar via https://www.vlaanderen.be/nl/nbwa-news-message-document/document/0901355780272d39.

Nota aan de Vlaamse Regering bij ontwerp van besluit van de Vlaamse Regering van 1 maart 2019 aangaande het slachten van kalveren, raadpleegbaar via https://www.vlaanderen.be/nbwa-news-message-document/document/09013557802767e3.

Adv.RvS nr. 40.350 bij het wetsvoorstel tot wijziging van de wet van 5 september 1952 betreffende de vleeskeuring en de vleeshandel en van de wet van 14 augustus 1986 betreffen de bescherming en het welzijn der dieren, inzake rituele slachtingen en over de amendementen nrs. 1 tot 8, Parl.St. Senaat, 2003-04, nrs. 3-808/1 tot 4.

Adv.RvS nrs. 59.484/3 en 59.485/3 bij het voorstel van decreet houdende wijziging van diverse bepalingen van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, wat een pijnloze manier van te slachten dieren betreft, Parl.St. Vl.Parl. 2014-15, nr. 111/1 en het voorstel van decreet houdende wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren en de wet van 5 september 1952 betreffende de vleeskeuring en de vleeshandel, wat betreft het invoeren van een verbod op het onverdoofd ritueel slachten (C. JANSSENS), Parl.St. Vl.Parl. 2014-15, 351/1.

Adv. RvS nr. 59.224/VR/4 over een voorontwerp van wet ‘tot invoering van een algemene verblijfsvoorwaarde in de wet van 15 december 1980 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen’ (Parl.St. Kamer 2015-16, nr. 1901/001).

Adv.RvS nrs. 60.870/4 en 60.871/4 bij het proposition de décret modifiant la loi du 14 août 1986 relative à la protection et au bien-être des animaux en vue d’interdire l’abattage rituel des animaux sans étourdissement préalable (C. DEFRAIGNE), Parl.St. W.Parl., 2014-15, nr. 110/1 en het proposition de décret visant à interdire l’abattage sans étourdissement en Wallonie (M. ARENS), Parl.St. W.Parl. 2016-17, nr. 604/1.

Adv. RvS nrs. 65.404/AV en 65.405/AV over een voorstel van bijzondere wet ‘over de coördinatie van het beleid van de federale overheid, de Gemeenschappen en de Gewesten met betrekking tot klimaatverandering en het vaststellen van algemene langetermijndoelstellingen’ (Parl.St. Kamer 2018-19, nr. 54-3517/001) en een voorstel van bijzondere wet ‘over de coördinatie van het beleid van de federale overheid, de gemeenschappen en de gewesten met betrekking tot de klimaatverandering en het vaststellen van algemene langetermijndoelstellingen’ (Parl.St. Kamer 2018-19, nr. 54-3520/001).

Adv. RvS nr. 65.605/3 over een ontwerp van besluit van de Vlaamse Regering ‘betreffende het slachten van kalveren’, raadpleegbaar via https://www.vlaanderen.be/nbwa-news-message-document/document/09013557802767ed.

  • Buitenland

Basic Law for the Federal Republic of Germany (DE) 8 mei 1949, Federal Law Gazette 23 mei 1949, https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html#p0026.

Federal Constitution of the Swiss Confederation (CH) 18 april 1999, AS 18 december 1999, https://www.admin.ch/opc/en/classified-compilation/19995395/index.html.

 

RECHTSPRAAK

  • Internationaal en supranationaal

EHRM 23 juli 1968, nrs. 1474/62, 1677/62, 1691/62, 1769/63, 1994/63, 2126/64, Belgische Taalzaak.

EHRM 16 december 1968, nr. 2333/64, Habitants de Leeuw-St Pierre/België.

EHRM 8 juni 1976, nrs. 5100/71, 5101/71, 5102/71, 5354/72, 5370/72, Engel en anderen/Nederland.

EHRM 7 december 1976, nr. 5493/72, Handyside/Verenigd Koninkrijk.

ECRM 12 oktober 1978, nr. 7050/75, Arrowsmith/Verenigd Koninkrijk.

EHRM 26 april 1979, nr. 6538/74, Sunday Times/Verenigd Koninkrijk (nr. 1).

EHRM 13 juni 1969, nr. 6833/74, Marckx/België.

EHRM 22 oktober 1981, nr. 7525/76, Dudgeon/Ierland.

EHRM 25 februari 1982, nr. 7743/76, Campbell en Cosans/Verenigd Koninkrijk.

EHRM 28 november 1984, nr. 8777/79, Rasmussen/Denemarken.

EHRM 8 juli 1986, nr. 9815/82, Lingens/Oostenrijk.

EHRM 26 maart 1987, nr. 9248/81, Leander/Zweden.

EHRM 25 mei 1993, nr. 14307/88, Kokkinakis/Griekenland.

EHRM 24 juni 1993, nr. 14518/89, Schuler-Zgraggen/Zwitserland.

EHRM 24 februari 1995, nr. 16424/90, McMichael/Verenigd Koninkrijk.

EHRM 26 september 1996, nr. 18748/91, Manoussakis/Griekenland.

EHRM 29 april 1999, nrs. 25088/94, 28331/95, 28443/95, Chassagnou/Frankrijk.

EHRM 14 oktober 1999, nr. 37680/97, Riera Blume en anderen/Spanje.

EHRM 6 april 2000, nr. 34369/97, Thlimmenos/Griekenland.

EHRM 27 april 2000, nr. 25702/94, K. en T./Finland.

EHRM 27 juni 2000, nr. 27417/95, Cha’are Shalom Ve Tsedek/Frankrijk.

EHRM 26 oktober 2000, nr. 30985/96, Hasan en Chaush/Bulgarije.

EHRM 15 februari 2001, nr. 42393/98, Dahlab/Zwitserland.

EHRM 10 mei 2001, nr. 25781/94, Cyprus/Turkije.

EHRM 31 juli 2001, nr. 41342/98, Refah Partisi/Turkije.

EHRM 2 oktober 2001, nr. 49853/99, Pichon en Sajous/Frankrijk.

EHRM 13 december 2001, nr. 45701/99, Metropolitan Church of Bessarabia en anderen/Moldova.

EHRM 29 juli 2002, nr. 2346/02, Pretty/Verenigd Koninkrijk.

EHRM 16 december 2004, nr. 39023/97, Supreme Holy Council of the Muslim Community/Bulgarije.

EHRM 10 november 2005, nr. 44774/98, Leyla Sahin/Turkije.

EHRM 12 april 2006, nrs. 65731/01 en 65900/1, Stec en anderen/Verenigd Koninkrijk.

EHRM 11 januari 2007, nr. 184/02, Kuznetsov en anderen/Rusland.

EHRM 5 april 2007, nr. 18147/02, Church of Scientology Moscow/Rusland.

EHRM 10 april 2007, nr. 6339/05, Evans/Verenigd Koninkrijk.

EHRM 15 september 2009, nr. 798/05, Mirolubovs en anderen/Litouwen.

EHRM 1 oktober 2009, nrs. 76836/01 en 32782/03, Kimlya en anderen/Rusland.

EHRM 7 december 2010, nr. 18429/06, Jakóbski/Polen.

EHRM 18 maart 2011, nr. 30814/06, Lautsi/Italië.

EHRM 6 november 2011, nr. 58911/00, Leela Förderkreis E.V./Duitsland.

EHRM 17 december 2013, nr. 14150/08, Vartic/Roemenië.

EHRM 1 juli 2014, nr. 43835/11, S.A.S./Frankrijk.

EHRM 15 maart 2016, nr. 32794/07, Matczyński/Polen

EHRM 18 september 2018, nr. 3413/09, Lachiri/België.

HvJ 6 oktober 1982, nr. C-283/81, CILFIT.

HvJ 22 oktober 1987, C-314/85, Foto-Frost.

HvJ 17 januari 2008, nrs. C-37/06 en C-58/06, ECLI:EU:C:2008:18, Viamex Agrag Handels GmbH.

HvJ 19 juni 2008, nr. C-219/07, ECLI:EU:C:2008:353, Nationale Raad van Dierenkwekers en Liefhebbers vzw.

HvJ 25 april 2013, nr. T-526/10, ECLI:EU:T:2013:215, Inuit Tapiriit Kanatami.

HvJ 23 april 2015, nr. C-424/13, ECLI:EU:C:2015:259, Zuchtvieh-Export GmbH.

HvJ 29 mei 2018, nr. C-426/16, ECLI:EU:C:2018:335, Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen e.a.

  • Nationaal

GwH 14 november 1991, nr. 33/91.

GwH 7 oktober 1993, nr. 72/93.

GwH 13 januari 1994, nr. 1/94.

GwH 14 december 1995, nr. 83/95.

GwH 27 maart 1996, nr. 24/96.

GwH 8 juli 1997, nr. 37/97.

GwH 10 november 1999, nr. 120/99.

GwH 4 oktober 2000, nr. 100/2000.

GwH 20 november 2001, nr. 146/2001.

GwH 14 mei 2003, nr. 60/2003.

GwH 14 januari 2004, nr. 5/2004.

GwH 4 mei 2005, nr. 84/2005.

GwH 9 november 2005, nr. 162/2005.

GwH 30 januari 2007, nr. 25/2007.

GwH 19 december 2007, nr. 157/2007.

GwH 5 februari 2009, nr. 14/2009.

GwH 3 februari 2011, nr. 15/2011.

GwH 18 mei 2011, nr. 75/2011.

GwH 30 juni 2011, nr. 116/2011.

GwH 20 september 2012, nr. 109/2012.

GwH 6 december 2012, nr. 145/2012.

GwH 21 mei 2015, nr. 66/2015.

GwH 16 juli 2015 nr. 104/2015.

GwH 3 december 2015, nr. 174/2015.

GwH 6 oktober 2016, nr. 125/2016.

GwH 13 oktober 2016, nr. 130/2016.

GwH 20 oktober 2016, nr. 134/2016.

GwH 20 oktober 2016, nr. 135/2016.

GwH 28 september 2017, nr. 104/2017.

GwH 9 november 2017, nr. 127/2017.

GwH 29 maart 2018, nr. 38/2018.

GwH 19 juli 2018, nr. 104/2018.

GwH 14 februari 2019, nr. 23/2019.

GwH 4 april 2019, nr. 52/2019.

GwH 4 april 2019, nr. 53/2019.

RvS 14 oktober 2014, nr. 228.751.

RvS 1 februari 2016, nr. 233.672.

RvS 14 juni 2018, nr. 241.785.

RvS 14 juni 2018, nr. 241.786.

Cass. 20 april 1950, Arr. Cass. 1950, 517.

Arbh. Brussel 7 november 1985, RW 1986-87, 876-878.

Rb. Brussel (NL) 25 juli 2016, AR/2016/626/A, onuitg.

Rb. Antwerpen (KG) 18 december 2018, nr. 17/4789/A, TJK 2019, 116-118.

  • Buitenland

Bundesverfassungsgericht (DE) 15 januari 2002, nr. 1783/99, raadpleegbaar via https://www.bundesverfassungsgericht.de/SharedDocs/Entscheidungen/EN/2002/01/rs20020115_1bvr178399en.html.

 

RECHTSLEER

  • Boeken

ALEN, A. en MUYLLE, K., Handboek van het Belgisch Staatsrecht, Mechelen, Kluwer, 2011, 1055 p.

ANIL, H, MIELE, M., VON HOLLEBEN, K., BERGEAUD-BLACKLER, F. en VELARDE, A., Religious Rules and Requirements – Halal Slaughter, Wales – Verenigd Koninkrijk, Cardiff University, 31 p, raadpleegbaar via http://www.dialrel.eu/images/dialrel_report_halal.pdf.

BENTHAM, J., An Introduction to the Principles of Morals and Legislation, Londen, New York en Toronto, Oxford at the Clarendo Press, 1907, 378 p, raadpleegbaar via http://files.libertyfund.org/files/278/0175_Bk.pdf.

FREDMAN, S., Discrimination law, Oxford, Oxford University Press, 2011, 348 p.

GOEDERTIER, G., “Artikel 14. Verbod van discriminatie” in VANDE LANOTTE, J. en HAECK, Y. (eds.), Handboek EVRM, II, Artikelsgewijze commentaar, Antwerpen, Intersentia, 2005, 128-188.

HANSON, K., “Artikel 9. Vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst” in VANDE LANOTTE, J. en HAECK, Y. (eds.), Handboek EVRM, II, Artikelsgewijze commentaar, Antwerpen, Intersentia, 2005, 789-836.

HAVINGA, T., “Ritueel slachten. Spanning tussen religieuze tolerantie en dierenbescherming” in BOCKER, A., HAVINGA, T., MINDERHOUD, P., VAN DE PUT, H., DE GROOT-VAN LEEUWEN, L., DE HART, B., JETTINGHOFF, A., ZWAAN, K. (eds.), Migratierecht en rechtssociologie, gebundeld in Kees’ studies, Nijmegen, Wolf Legal Publishers, 2008, 211-220.

KIJLSTRA, A. en LAMBOOIJ, B., Ritueel slachten en het welzijn van dieren. Een literatuurstudie, Lelystad, Animal Sciences Group, 2008, 34 p.

LENAERTS, K. en VAN NUFFEL, P., Europees recht, Antwerpen, Intersentia, 2017, 760 p.

MARGUENAUD, J.-P. en DUBOS, O. (eds.), Les animaux et les droit europeéns. Au-delà de la distinction entre les hommes et les choses, Parijs, Editions Pedone, 2009, 212 p.

MURDOCH, J., Protecting the right to freedom of thought, conscience and religion under the European Convention of Human Rights, Straatsburg, Council of Europe human rights handbooks, 2012, 91 p.

RIGAUX, M.-F. en CHRISTIANS, L.-L., “La liberté de culte” in VERDUSSEN, M. en BONBLED, N. (eds.), Les droits constitutionnels en Belgique, Brussel, Bruylant, 2011, 865-897.

SMIS, S., VAN LAETHEM, K., JANSSENS, C. en MIRGAUX, S., Handboek mensenrechten, Antwerpen, Intersentia, 2011, 660 p.

SOTTIAUX, S., Grondwettelijk recht, Mortsel, Intersentia, 2016, 500 p.

THEUNIS, J., “Het gelijkheidsbeginsel. Juridisch interpretatiekader, met bijzondere aandacht voor ‘corrigerende ongelijkheden’ en doorwerking in private rechtsverhoudingen” in X, Publiekrecht. De doorwerking van het publiekrecht in het privaatrecht. Postuniversitaire cyclus Delva 1996-1997, Gent, Mys en Breesch, 1997, 129-181.

VANDE LANOTTE, J., GOEDERTIER, G., HAECK, Y., GOOSSENS, J. en DE PELSMAEKER, T., Belgisch Publiekrecht, I, Brugge, die Keure, 2015, 1625 p.

VANDE LANOTTE, J. en HAECK, Y., Handboek EVRM, I, Algemene beginselen, Antwerpen, Intersentia, 2005, 949 p.

VAN NIEUWENHOVE, J., “Dierenwelzijn” in SEUTIN, B. en VAN HAGENDOREN, G. (eds.), De bevoegdheden van de gewesten, Brugge, Die Keure, 2016, 465-480.

VELAERS, J., De Grondwet – Een artikelsgewijze commentaar, I, Het federale België, het grondgebied, de grondrechten, Brugge, die Keure, 2019, 651 p.

ZIVOTOFSKY, A.Z., Religious Rules and Requirements – Judaism, Ramat Gan - Israël, Bar Ilan University, 2010, 19 p, raadpleegbaar via http://www.dialrel.eu/images/dialrel-wp1-final.pdf.

 

 

  • (Rechts)wetenschappelijke artikelen

BOLLIGER, G., “Legal Protection of Animal Dignity in Switzerland: Status Quo and Future Perspectives”, Animal Law 2016, 311-395.

EFSA, “Welfare aspects of the main systems of stunning and killing the main commercial species of animals”, The EFSA Journal 2004, 1-29.

DE COSTER, C., “Hoe koosjer is onverdoofd slachten?”, RW 2016-17, 1563-1581.

DE METS, J., “Onverdoofd slachten”, De Juristenkrant 2014, 20.

EVANS, E., “Constitutional inclusion of animal rights in Germany and Switzerland: how did animal protection become an issue of national importance?”, Society and Animals 2010, 231-250.

GRANDIN, T. en REGENSTEIN, J.M., “Religious slaughter and animal welfare: a discussion for meat scientists”, Meat Focus International 1994, 115-123.

JANSSEN, J., “Onverdoofd slachten. Dierenwelzijnsargumenten tegen en godsdienstige argumenten voor deze slachtmethode”, Tijdschrift voor Religie, Recht en Beleid 2014, 34-45.

KOLAR, R., “Three years of animal welfare in the German constitution – the balance from an animal welfare perspective”, Altex 2005, 146-149.

LERNER, P. en MORDECHAI RABELLO, A., “The Prohibition of Ritual Slaughtering (Kosher Shechita and Halal) and Freedom of Religion Minorities”, Journal of Law and Religion 2006-07, 1-46.

MEERSSCHAUT, F., “Overzicht van rechtspraak. De rechtspraak van het Arbitragehof ten behoeve van de private rechtspraktijk 1992-1997”, TPR 1998, 889-1124.

MOSKOFIDIS, N., “Dierenwelzijn versus godsdienstvrijheid oftewel de wet van de sterkste”, TMR 2017, 628-652.

NATTRASS, K.M., “Und die Tiere. Constitutional protection for Germany’s animals”, Animal Law 2004, 283-312.

NIGRO, R., “The Margin of Appreciation Doctrine and the Case-Law of the European Court of Human Rights on the Islamic Veil”, Human Rights Review 2010, 531-564.

RAES, K., “Godsdienstvrijheid en dierenleed. Slachten door middel van de halssnede tussen levensbeschouwelijke tolerantie en ethische verantwoording”, Ethiek en Maatschappij 1998, 91-104.

ROSEN, S.D., “Physiological insights into Shechita”, The Veterinary Record 2004, 759-765.

ROSENBERG, H., “Als het moet, is verdoofd ritueel slachten ook koosjer en halal. Een pleidooi voor een meer genuanceerd joods standpunt”, Recht, Religie en Samenleving 2015, 61-107.

VAN DER SCHYFF, G., “Onverdoofd ritueel slachten getoetst aan het EVRM. Het Deense verbod als Europees vraagstuk”, Tijdschrift voor Religie, Recht en Beleid 2015, 54-68.

VAN DER SCHYFF, G., “Ritual Slaughter and Religious Freedom in a Multilevel Europe: The Wider Importance of the Dutch Case”, Oxford Journal of Law and Religion 2014, 76-102.

VANTHEMSCHE, P., “Het verbod op onverdoofd slachten”, Ethische Perspectieven 2017, 284-293.

WALLET, B.T., “Ritueel slachten en godsdienstvrijheid in een seculiere samenleving”, Religie & Samenleving 2012, 166-183.

ZOETHOUT, C.M., “Ritual Slaughter and the Freedom of Religion: Some Reflections on a Stunning Matter”, Human Rights Quarterly 2013, 651-672.

  • Persberichten

Artikel van Ben Weyts van 12 september 2014: B. WEYTS, “Minister Weyts verbiedt onverdoofd slachten op tijdelijke slachtvloeren” (https://www.benweyts.be/nieuws/minister-weyts-verbiedt-onverdoofd-slachten-op-tijdelijke-slachtvloeren?pq=nieuws/rijopleiding-wordt-strenger-en&=page-104#views-row-6).

Artikel VRT NWS van 29 maart 2017: S. VAN POUCKE, “Onverdoofd slachten, hoe gaan ze er over de grenzen mee om?” (https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2017/03/29/onverdoofd_slachtenhoegaanzeeroverdegrenzenmeeom-1-2936596/).

Artikel La Libre Belgique van 6 april 2017: C. LAPORTE, “Interdiction de l’abattage rituel: “La crise la plus grave depuis la Seconde Guerre mondiale” pour les juifs de Belgique” (https://www.lalibre.be/actu/belgique/interdiction-de-l-abattage-rituel-la-crise-la-plus-grave-depuis-la-seconde-guerre-mondiale-pour-les-juifs-de-belgique-58e51fc2cd70e80512adc0f2).

Artikel VRT NWS van 12 september 2017: X, “Opnieuw schokkende beelden opgedoken uit slachthuis” (https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2017/09/12/opnieuw-een-slachthuis-in-opspraak/).

Artikel van Ben Weyts van 19 april 2019: B. WEYTS, “Mobiele controleteams voor slachthuizen” (https://www.benweyts.be/nieuws/mobiele-controleteams-voor-slachthuizen).

  • Overige

COUNCIL OF EUROPE: TREATY OFFICE, Chart of signatures and ratifications of Treaty 177: Protocol No. 12 to the Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms, via https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/177/signatures?p_auth=QDzT0LIY.

DRIESSEN, B., Rapport over de implementatie van elektronarcose bij kalveren tijdens het ritueel slachten met als doel een significante verbetering van het dierenwelzijn en de introductie van een verbod op onbedwelmd slachten van kalveren, 2018, raadpleegbaar als bijlage bij het ontwerp van besluit van de Vlaamse Regering aangaande het slachten van kalveren via https://www.vlaanderen.be/nl/nbwa-news-message-document/document/090135….

EUROPEAN UNION AGENCY FOR FUNDAMENTAL RIGHTS, Experiences and perceptions of antisemitism. Second survey on discrimination and hate crime against Jews in the EU, Luxemburg, Publications Office of the European Union, 2018, 81 p, via https://fra.europa.eu/en/publication/2018/2nd-survey-discrimination-hate-crime-against-jews.

FEBEV, Enquête: onverdoofd slachten, raadpleegbaar als bijlage bij het Verslag van de gedachtewisseling namens de Commissie voor Leefmilieu, Natuur, Ruimtelijke Ordening, Energie en Dierenwelzijn over het rapport met betrekking tot het onverdoofd ritueel slachten, Parl.St. Vl.Parl. 2016-17, nr. 1134/1 via https://www.vlaamsparlement.be/parlementaire-documenten/parlementaire-initiatieven/1128820.

NEDERLANDS MINISTERIE VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT, Convenant onbedwelmd slachten volgens religieuze riten, raadpleegbaar via https://www.rijksoverheid.nl/documenten/convenanten/2012/06/05/convenant-onbedwelmd-slachten-volgens-religieuze-riten.

NEDERLANDS ISRAELITISCH KERKGENOOTSCHAP, Factsheet Joods-religieus slachten, Amsterdam, Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap, 2011, 11.

VANTHEMSCHE, P., Rapport over de dialoog met de geloofsgemeenschappen met het oog op een significante verbetering van het dierenwelzijn bij de praktijk van ritueel slachten en de overgang naar een algemeen verbod op onbedwelmd slachten, maart 2017, raadpleegbaar als bijlage bij het Verslag van de gedachtewisseling namens de Commissie voor Leefmilieu, Natuur, Ruimtelijke Ordening, Energie en Dierenwelzijn over het rapport met betrekking tot het onverdoofd ritueel slachten, Parl.St. Vl.Parl. 2016-17, nr. 1134/1 via https://www.vlaamsparlement.be/parlementaire-documenten/parlementaire-initiatieven/1128820.