Europese waarden als exportproduct? Politieke mythes in het Creative Europe-programma

Jens Meijen
Deze thesis onderzoekt de rol van politieke mythes in het EU-cultuurbeleid via een analyse van het Creative Europe-programma, het voornaamste culturele subsidieprogramma van de Europese Unie. De thesis toont aan dat de subsidiebeslissingen van het Creative Europe-project de Europese politieke mythes ondersteunen, hoewel die mythes voorbijgaan aan asymmetrische historische ontwikkelingen in verschillende delen van Europa.

Kunnen we Europa weer aan elkaar plakken? Hoe de EU cultuur gebruikt als politieke lijm

Tegenwoordig lijkt de Europese Unie wel voor je neus uit elkaar te vallen. Je hoort haast elke dag iets over Brexit, Donald Trump die niet meer wil samenwerken, de slappe economie, of over Eurosceptische stemmen die overal in Europa steeds luider klinken. Steeds meer mensen vragen zich af wat de Europese landen met elkaar verbindt en of de EU wel zo veel macht mag hebben.

 

Dat is eigenlijk ook logisch: elke regering moet haar bestaan en beleid op een of andere manier verantwoorden. Een autoriteit moet verklaren waarom ze over ons regeert op een bepaalde manier, welke waarden we belangrijk vinden, en welke geschiedenis we delen. In Frankrijk zie je bijvoorbeeld dat de Franse Revolutie dient als beginpunt van het moderne Frankrijk. Zo simpel is het natuurlijk niet, maar er zit toch een kern van waarheid in die verhalen. Zulke verhalen noemen we "politieke mythes". Of die mythes volledig kloppen, is niet van belang. Wat ze doen, namelijk ons land samenbinden, is veel belangrijker.

In veel landen is het zo klaar als een klontje welke verhalen we zien als "geldig" en welke niet. Welke het méést geldig zijn, is natuurlijk een andere vraag. In België zag je onlangs nog dat er verschillende van die mythes tegen elkaar botsten: met het bekvechten over het voorstel van een Vlaamse canon kwamen ook verschillen bovendrijven in hoe wij het verhaal van onze geschiedenis willen vertellen. Daardoor krijg je conflicten over wat nu precies onze gezamenlijke identiteit bepaalt en waar wij als gemeenschap voor staan. Dat zie je nu in Europa ook.

De EU en haar verhalen

In België hebben we een democratische regering. We gaan stemmen op wie ons vertegenwoordigt en wie ons land regeert. Voor de Europese Unie ligt dat anders. De EU is immers geen land op zich, maar een samenwerking tussen landen die voor een stukje ook boven die landen staat. Bij het grootste deel van de EU-beslissingen hebben de ministers van de lidstaten en de door ons rechtstreeks verkozen Europarlementsleden de macht. Zij zitten in twee van de drie belangrijkste "organen" van de EU: de Raad van de Europese Unie en het Europees Parlement. Je kan ze zien als de twee hersenhelften van Europa. Die hersenen vertegenwoordigen ons, de Europese kiezers. Er is ook nog een derde orgaan, dat je het best kan zien als de handen van de EU: de Europese Commissie. Zij regelt veel van de praktische zaken en controleert of de lidstaten zich wel houden aan de EU-regels. In de Commissie werken echter veel mensen die niet door ons gekozen zijn. Daar komt regelmatig kritiek op.

Het punt is dat de EU geen gebruik kan maken van nationale verhalen om haar beleid te verantwoorden, en ook niet kan zeggen dat ze rechtstreeks gekozen is door het volk. Daarom heeft de EU andere verhalen bedacht om haar autoriteit te verantwoorden. Zo heb je bijvoorbeeld de diversiteitsmythe die beweert dat Europese landen bij elkaar horen omdat we allemaal tolerant zijn voor andere culturen. De recente problemen van de EU, zoals de vluchtelingencrisis, hebben die verhalen en waarden flink onder druk gezet.

Zijn vertalingen de redding van Europa?

Om de toenemende verbrokkeling van Europa tegen te gaan, probeert de EU duidelijk te maken wat de Europese landen met elkaar delen. Ze doet dat ook via cultuurbeleid. De EU geeft dus geld aan artiesten om kunst (films, theater, boeken...) te maken, om naar het buitenland te reizen, om festivals te organiseren, enzovoort. Dat cultuurbeleid heeft ook een hippe naam gekregen: Creative Europe. De EU zegt duidelijk dat ze via cultuurbeleid Europese waarden wil promoten. Creative Europe geeft ook veel geld aan literaire vertaalprojecten waarbij boeken van hun oorspronkelijke taal naar andere talen vertaald worden. Daar zie je dat ze haast uitsluitend boeken vertalen die de nadruk leggen op diversiteit en tolerantie binnen Europa. De locatie van al die vertaalprojecten samen is opvallend:

image 328

Om even in de statistieken te duiken: vijf landen (Bulgarije, Servië, Slovenië, Kroatië, en Hongarije, of 17.8 % van de landen vermeld in het subsidiedossier) leiden 135 projecten, bijna de helft (46.7 %) van het totale aantal literaire vertaalprojecten. Het merendeel van de projecten exporteert Europese waarden naar Bulgarije, Servië, Slovenië, Kroatië, Hongarije, Noord-Macedonië, Albanië, en de Baltische staten. Concreet zijn 188 projecten of 65 % toegewezen aan slechts 35.7 % van de landen, allemaal in het oosten of zuiden van Europa. De Oost- en Zuidwaartse vertalingen vormen bijgevolg maar liefst 79.9 % van de totale literaire vertaalprojecten. Op een landkaart zie je beter wat er gebeurt:

image-20191005161902-1

Cultuur of propaganda

Wat betekent dat nu? Alle vertaalprojecten vermelden dat ze specifiek boeken vertalen die tolerantie en diversiteit benadrukken. Die projecten vinden vooral plaats in Zuid- en Oost-Europa, de plekken waar de waarden van diversiteit en tolerantie tegenwoordig het meest onder druk staan. Wat de EU daarbij vergeet, is dat de verhalen die in West-Europa geldig zijn, helemaal niet zo gezien worden in Oost- en Zuid-Europa. Er zijn enorme verschillen tussen verschillende delen van Europa, zoals je al kan zien aan het communistische regime dat tot de jaren '90 in het oosten de plak zwaaide.

Er zijn ook grote verschillen tussen Noord- en Zuid-Europa, want landen rond de Middellandse Zee voelen de gevolgen van de vluchtelingencrisis veel harder. Daardoor kan je voorspellen dat Italianen EU-gesponsorde boeken over tolerantie zien als propaganda voor Europa. De EU lijkt dit goed te beseffen, maar geeft dat niet openlijk toe. Ze beweert wel dat we allemaal waarden delen in Europa, maar ze sponsort projecten over tolerantie haast uitsluitend in Oost- en Zuid-Europa. Het EU-cultuurbeleid is dus een strategisch wapen om de gedeelde identiteit van de EU vorm te geven, maar het exporteert verhalen over waarden van west naar oost zonder aandacht voor de verschillen tussen Europese landen. Dus als je vanaf nu een politicus ziet die "Europese waarden" aanhaalt om je te overtuigen, onthoud dan dat die waarden op zich nooit het hele verhaal vertellen.

Bibliografie

Primaire bronnen

Europese Commissie. ‘Standard Eurobarometer 82.’ 2014. Laatst geraadpleegd op 5/07/2019. http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/archives/eb/eb82/eb82…

Europese Commissie. ‘Creative Europe Project Overview.’ Laatst geraadpleegd 3/04/2019. https://ec.europa.eu/programmes/creative-europe/projects/

Europese Commissie. 'Proposal for a REGULATION OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL establishing the Creative Europe programme (2021 to 2027) and repealing Regulation (EU) No 1295/2013.' 30/05/2018. Laatst geraadpleegd op 7/05/2019. https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/proposal-regulation-…

Europese Commissie. 'COMMISSION STAFF WORKING DOCUMENT IMPACT ASSESSMENT; Proposal for a Regulation establishing the Rights and Values programme; Proposal for a Regulation establishing the Justice programme; Proposal for a Regulation establishing the Creative Europe programme.' 30/05/2018. Laatst geraadpleegd op 7/05/2019. https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/proposal-regulation-…

Europese Commissie. '2018 annual work programme for the implementation of the Creative Europe Programme.' 2017. Laatst geraadpleegd op 7/05/2019. https://ec.europa.eu/programmes/creative-europe/sites/creative-europe/f…

European Council on Refugees and Exiles. ‘Comments from the European council on refugees and exiles on the European Commission Proposal to recast the Dublin Regulation.’ 2009. Laatst geraadpleegd op 7/05/2019. https://web.archive.org/web/20151223104718/http://www.ecre.org/componen…

Europees Parlement. 'Cultuur. Infopagina's over de Europese Unie.' 2018. Laatst geraadpleegd op 31/05/2019. http://www.europarl.europa.eu/factsheets/nl/sheet/137/cultuur

Hongaars Helsinkicomité. ‘Rapport Dublinprocedure.’ 2017. Laatst geraadpleegd op 4/05/2019. http://www.asylumineurope.org/reports/country/hungary/asylum-procedure/…

Secundaire bronnen

Af Malmborg, Mikael & Stråth, Bo. 'Introduction: The National Meanings of Europe.’ In: af Malmborg, Mikael & Stråth, Bo (eds.), The Meaning of Europe. Oxford: Berg Publishers. 2002. pp. 1–27.

Anderson, Benedict. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Londen: Verso. 1983.

Anderson, Sheldon. ‘Metternich, Bismarck, and the Myth of the “Long Peace ,” 1815–1914.’ In: Peace & Change. Vol. 32, No. 3. 2007. pp. 301–328.

Assmann, Aleida. '1968 in Germany: A generation with two phases and faces.’ Op: eurozine.com. 22/06/2018. Laatst geraadpleegd op 6/05/2019.
https://www.eurozine.com/1968-germany-generation-two-phases-faces/

Barnett, Clive. ‘Culture, Policy and Subsidiarity in the European Union: From Symbolic Identity to the Governmentalisation of Culture.’ In: Political Geography. Vol. 20, No. 4. 2001. pp. 405–426.

Barroso, José. ‘Speech by President Barroso: "A new narrative for Europe".’ 23 april 2013, BOZAR Brussel. Laatst geraadpleegd op 28/05/2019. http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-13-357_en.htm

Berger, Stefan & Lorenz, Chris (eds.). Nationalizing the Past: Historians as Nation Builders in Modern Europe. Hampshire: Palgrave Macmillan. 2010.

Berger, Stefan. 'Western Europe.’ In: Mishkova, Diana & Trencsényi, Balász (eds.), European Regions and Boundaries. New York: Berghahn. 2017. pp. 15–35.

Boen, Filip. ‘Iedereen supporter! Het groepsvirus in ons brein.’ In: Pattyn, Bart & d’Hoine, Pieter (eds.), Identiteit in Perspectief: Lessen voor de eenentwintigste eeuw. Leuven: Universitaire Pers Leuven. 2019. pp. 269–294.

Bottici, Chiara. A Philosophy of Political Myth. Cambridge: Cambridge University Press. 2007.

Bottici, Chiara & Challand, Benoît. Imagining Europe: Myth, Memory, and Identity. Cambridge: Cambridge University Press. 2013.

Brekke, Jan-Paul & Brochmann, Grete. ‘Stuck in Transit: Secondary Migration of Asylum Seekers in Europe, National Differences, and the Dublin Regulation.’ In: Journal of Refugee Studies. Vol. 28, No. 2. 2015. pp. 145–162.

Bustamente, Enrique. ‘An Ambiguous Debate: The Creative Industries in Europe.’ Lezing bij de plenaire sessie op de ICCPR 2012-conferentie in Barcelona, 12 Juli. 2012.

Calligaro, Oriane. 'From 'European cultural heritage' to 'cultural diversity'? The changing core values of European cultural policy.’ In: Politique Européenne. Vol. 45, No. 3. 2014. pp. 60–85.

Candland, Christopher & Sil, Rudra. ‘The Politics of Labor in Late-industrializing and Post-socialist Economies: New Challenges in a Global Age.’ In: Candland, Christopher & Sil, Rudra (eds.), The politics of labor in a global age: continuity and change in late-industralizing and post-socialist economies. New York: Oxford university press. 2001. pp. 1–30.

Cherubini, Francesco. Asylum Law in the European Union. Londen: Routledge. 2014.

Delanty, Gerard. ‘Dilemmas of citizenship: Recent literature on citizenship and Europe.’ In: Citizenship Studies. Vol. 2, No. 2. 1998. pp.353–358.

Della Sala, Vincent. 'Political Myth, Mythology and the European Union.’ In: Journal of Common Market Studies. Vol. 48, No. 1. 2010. pp. 1–19.

Diez, Thomas, Stetter, Stephan & Albert, Mathias. ‘The European Union and border conflicts: the transformative power of integration.’ In: International Organization. Vol. 60, No. 3. 2008. pp. 563–593.

Duke, Simon. Europe as a Stronger Global Actor: Challenges and Strategic Responses. Hampshire: Palgrave Macmillan. 2017.

Duranti, Marco. 'European Integration, Human Rights, and Romantic Internationalism.' In: Doumanis, Nicholas (Ed.), The Oxford Handbook of European History, 1914-1945. New York: Oxford University Press. 2016. pp. 440–458.

Fabbrini, Federico. Fundamental Rights in Europe. Oxford: Oxford University Press. 2014.

Forchtner, Bernhard & Kølvraa, Christoffer. ‘Narrating a ‘new Europe’: From ‘bitter past’ to self-righteousness?’ In: Discourse & Society. Vol. 23, No. 4. 2012. pp. 377–400.

Gray, Clive. ‘Commodification and Instrumentality in Cultural Policy.’ In: International Journal of Cultural Policy. Vol. 13, No. 2. 2007. pp. 203–215.

Griffin, Roger. A Fascist Century. Hampshire: Palgrave Macmillan. 2008.

Győri, Gábor. The Political Communication Of The Refugee Crisis In Central And Eastern Europe. Boedapest: Policy Solutions & FEPS. 2016.

Hammack, Phillip & Pilecki, Andrew. ‘Narrative as a Root Metaphor for Political Psychology.’ In: Political Psychology. Vol.33, No. 1. 2012. pp.75–103.

Hansen, Peo & Jonsson, Stefan. ‘Another Colonialism: Africa in the History of European Integration.’ In: Journal of Historical Sociology. Vol. 27, No. 3. 2014. pp. 442–461.

Hix, Simon. The Political System of the European Union. 2005 Hampshire: Palgrave Macmillan.

Ikenberry, John. ‘The end of liberal international order?’ In: International Affairs. Vol. 94, No. 1. 2018. pp. 7–23.

Jandîc, Cristina & Pisaniuc, Maia. ‘The European Neighbourhood Policy. Challenges for the Eastern Partnership: what's next?’ In: Eastern European Journal for Regional Studies. Vol.1, No. 2. 2015. pp.22–28.

Jones, Erik. ‘The Economic Mythology of European Integration.’ In: Journal of Common Market Studies. Vol. 48, No. 1. 2010. pp. 89–109.

Kagan, Robert. Paradise and Power: America and Europe in the New World Order. Londen: Atlantic Books. 2003.

Kaiser, Wolfram. ‘Clash of Cultures: Two Milieus in the European Union's ‘A New Narrative for Europe’ Project.’ In: Journal of Contemporary European Studies. Vol. 23, No. 3. 2015. pp. 364–377.

Krotz, Ulrich & Maher, Richard. ‘Europe in an age of transition.’ In: Global Affairs. Vol. 3, No. 3. 2017. pp. 193–210.

Larik, Joris. ‘The EU’s Global Strategy, Brexit and ‘America First’.’ In: European Foreign Affairs Review. Vol. 23, No. 3. 2018. pp. 343–364.

Leerssen, Joep. National thought in Europe: a cultural history. Amsterdam: Amsterdam University Press. 2006.

Lenschow, Andrea & Sprungk, Carina. ‘The Myth of a Green Europe.’ In: Journal of Common Market Studies. Vol. 48, No. 1. 2010. pp. 133–154.

Littoz-Monnet, Annabelle. The European Union and Culture: Between Economic Regulation and European Cultural Policy. Manchester : Manchester University Press. 2007.

Littoz-Monnet, Annabelle. 'Agenda-Setting Dynamics at the EU Level: The Case of the EU Cultural Policy.' In: Journal of European Integration. Vol. 34, No. 5. 2012. pp. 505–522.

MacDonald, Sharon. Memorylands: heritage and identity in Europe today. Abingdon: Routledge. 2013.

Manners, Ian. ‘Global Europa: Mythology of the European Union in World Politics.’ In: Journal of Common Market Studies. Vol. 48, No. 1. 2010. pp. 67–87.

Manners, Ian & Murray, Philomena. ‘The End of a Noble Narrative? European Integration Narratives after the Nobel Peace Prize.’ In: Journal of Common Market Studies. Vol. 54, No. 1. 2016. pp. 185–202. 

Mason, David. A Concise History of Modern Europe: Liberty, Equality, Solidarity. Maryland: Rowman & Littlefield. 2015.

Mazower, Mark. Dark Continent: Europe's Twentieth Century. Londen: Penguin Books. 1999.

McCormick, John. Understanding the European Union. Hampshire: Palgrave MacMillan. 2014.

Mevius, Martin (2009), ‘Reappraising Communism and Nationalism.’ In: Nationalities Papers. Vol. 37, No. 4. 2009. pp. 377–400.

Müller, Jan-Werner. ‘The EU's democratic deficit and the public sphere.’ In: Current History. Vol. 115, No. 779. 2016. pp. 83–88. 

Nehring, Holger & Pharo, Helge. ‘Introduction: A Peaceful Europe? Negotiating Peace in the Twentieth Century.’ In: Contemporary European History. Vol. 17, No. 3. 2008. pp.277–299.

Nemo, Philippe. Qu'est-ce que l'Occident? Parijs: Presses Universitaires de France. 2004.

Niedobitek, Matthias. The Cultural Dimension in EC Law. Londen: Kluwer Law International. 1997.

Obradovic, Daniela. ‘Policy Legitimacy and the European Union.’ In: Journal of Common Market Studies. Vol. 34, No. 2. 1996. pp. 191–221.

Pakier, Magorzata & Stråth, Bo. 'A European Memory?.’ In: Pakier, Magorzata & Stråth, Bo (eds.), A European Memory? Contested Histories and Politics of Remembrance. New York: Berghahn Books. 2010. pp. 1–25.

Pasture, Patrick. Imagining European Unity Since 1000 AD. Hampshire: Palgrave Macmillan. 2015.

Pasture, Patrick. ‘The EC/EU between the Art of Forgetting and the Palimpsest of Empire.’ In: European Review. Vol. 26, No. 3. 2018. pp. 545–581. [a]

Pasture, Patrick. ‘The Invention of European Human Rights.’ In: History. Vol. 103, Iss. 356. 2018. pp. 485–504. [b]

Patel, Kiran Klaus. 'Provincialising European union: Co-operation and Integration in Europe in a Historical Perspective.’ In: Contemporary European History. Vol. 22, No. 04. 2013. pp 649–673.

Pop, Valentina. ‘Human rights court deals blow to EU asylum system.’ In: EUobserver. 2011. Laatst geraadpleegd op 4/12/2018. https://euobserver.com/justice/31681

Primorac, Jaka, Obuljen Koržinek, Nina, & Uzelac, Aleksandra. ‘The Place and Role of Culture in the EU Agenda. Policy Implications of the Culture Sub-programme of the Creative Europe Programme.’ In: Medij. istraž. Vol. 23, No. 1. 2017. pp. 5–23.

Probst, Lothar. ‘Founding Myths in Europe and the Role of the Holocaust.’ In: New German Critique. No. 90. 2003. pp. 45–58.

Renda, Andrea. Impact Assessment in the EU. The State of the Art and the Art of the State. Brussel: Centre for European Policy Studies. 2006.

Rorke, Bernard. ‘Is Viktor Orbán A Racist? You Decide…’ In: European Roma Rights Centre. 2019. Laatst geraadpleegd op 4/06/2019. http://www.errc.org/news/is-viktor-orban-a-racist-you-decide...

Rumford, Chris & Murray, Philomena. ‘Globalization and the Limitations of European Integration Studies: Interdisciplinary Considerations.’ In: Journal of Contemporary European Studies. Vol.11, No. 1. 2003. pp. 85–93.

Sarikakis, Katharine (ed.). Media and Cultural Policy in the European Union. Leiden: Brill. 2007.

Sassatelli, Monica. 'Imagined Europe: The Shaping of a European Cultural Identity Through EU Cultural Policy.' In: European Journal of Social Theory. Vol. 5, No. 4. 2002. pp. 435–451.

Sassatelli, Monica. 'The Arts, the State, and the EU: Cultural Policy in the Making of Europe.' In: Social Analysis: The International Journal of Social and Cultural Practice. Vol. 51, No. 1. 2007. pp. 28–41.

Schöpflin, George.‘The Functions of Myth and a Taxonomy of Myths.’ In: Hosking, Geoffrey & Schöpflin, George (eds.) The Myths of Nationhood. Londen: Hurst & Company. 1997. pp. 19–36.

Scott, George. The rise and fall of the League of Nations. Londen: Hutchinson. 1973.

Smismans, Stijn. ‘The European Union’s Fundamental Rights Myth.’ In: Journal of Common Market Studies. Vol. 48, No. 1. 2010. pp. 45–66.

Spijkerboer, Thomas. ‘Fact Check: Did ‘Wir Schaffen Das’ Lead to Uncontrolled Mass Migration?’ In: law.ox.ac.uk. 2016. Laatst geraadpleegd op 4/12/2018. https://www.law.ox.ac.uk/research-subject-groups/centre-criminology/cen…-

Staiger, Uta. 'New Agendas? Culture and Citizenship in EU Policy.’ In: International Journal of Cultural Policy. Vol. 15, No. 1. 2009. pp. 1-16.

Sternberg, Claudia. The struggle for EU legitimacy: public contestation, 1950-2005. Hampshire: Palgrave Macmillan. 2013.

Stråth, Bo (ed.). Myth and Memory in the Construction of Community: Historical Patterns in Europe and Beyond. Brussel: P.I.E. Peter Lang. 2000.

Stråth, Bo. ‘A European Identity: To the Historical Limits of a Concept.’ In: Journal of European Social Theory. Vol. 5, No. 4. 2002. pp. 387–401.

Stråth, Bo & Wagner, Peter. 'Introduction: Modernity – Europe – European Modernity.’ In: Stråth, Bo & Wagner, Peter (eds.), European Modernity: A Global Approach. Londen: Bloomsbury. 2017. pp. 1–27.

Swain, Nigel. ‘A Post-Socialist Capitalism.’ In: Europe-Asia Studies. Vol. 63, No. 9. 2011. pp. 1671–1695.

Nuti, Mario. ‘Managing Tranistion Economies.’ In: White, Stephen, Batt, Judy & Lewis, Paul (eds.), Developments in Central and East European Politics. Hampshire: Palgrave McMillan.  2007. pp. 245–263.

Thomas, Daniel. ‘Constitutionalization through Enlargement: The Contested Origins of the EU’s Democratic Identity.’ In: Journal of European Public Policy. Vol. 13, No. 8. 2006. pp. 1190–1210.

Verdery, Katherine. ‘Nationalism, Post-Socialism and Space in Eastern Europe.’ In: Social Research. Vol. 63, No. 1. 1996. pp. 77–96.

Von Beyme, Klaus. On Political Culture, Cultural Policy, Art and Politics. Heidelberg: Springer. 2014.

Wendon, Bryan. ‘The Commission as image-venue entrepreneur in EU social policy.’ In: Journal of European Public Policy. Vol.5, No. 2. 1998. pp. 339–353.

Williams, Andrew. EU Human Rights Policies. A Study in Irony. Oxford: Oxford University Press. 2004.

Zamoyski, Adam. Rites of Peace: The Fall of Napoleon and the Congress of Vienna. New York: Harper Collins. 2008.

Žuvela, Ana & Jelinčić, Daniela Angelina. ‘What Makes Us Different? A Creative Zagreb on Its Way to Creative Europe.’ In: Medijske Studije. Vol. 4, No. 7. 2013. pp.75–92.

Universiteit of Hogeschool
Master in de Europese Studies: Transnationale en Mondiale Perspectieven
Publicatiejaar
2019
Promotor(en)
Patrick Pasture
Kernwoorden
Share this on: