Excellentie versus gelijke kansen: convergerende of conflicterende doelstellingen?

Jan Schoukens
Als in de definitie van 'excellentie' rekening wordt gehouden met achtergrond en thuistaal, krijgen we excellerende scholen uit alle onderwijsvormen met leerlingen van diverse achtergrond. Deze scholen scoren bovendien ook goed op gelijke onderwijskansen.

Excellerend onderwijs of gelijke onderwijskansen: moet de school dan toch niet kiezen?

In recente onderwijsdebatten wordt veel nadruk gelegd op ‘excellentie’ om het Vlaamse onderwijs in de internationale rankings terug in pole position te krijgen. Door in te zetten op topleerlingen wil men het Vlaamse onderwijsniveau opkrikken. Dat klinkt logisch en op zich is het een mooie betrachting. Vaak wordt deze doelstelling echter gezien in ‘tegenstelling’ met het streven naar gelijke onderwijskansen. Reeds meer dan twee decennia probeert men in Vlaanderen te sleutelen aan die gelijkheid in onderwijskansen, omdat bij ons meer dan elders onderwijsprestaties bepaald worden door sociaaleconomische afkomst en migratiestatus. Steeds meer wordt dit gelijkheidsstreven naar voren geschoven als een hinderende factor op het pad naar excellentie. Het zou zorgen voor ‘neerwaartse nivellering’: de symbolische lat zou hierdoor voor iedereen lager worden gelegd. Klopt dit wel? Moeten scholen in hun kwaliteitsstreven dan kiezen tussen deze twee conflicterende doelstellingen?

 

In deze discussie gebruikt men regelmatig verschillende definities van ‘excelleren’. Men heeft het telkens over het laten schitteren in studieprestaties. Welke leerlingen schitteren, durft te verschillen. Vaak kijkt men uitsluitend naar de absolute topprestaties,  maar dan selecteert men de facto bijna uitsluitend studenten van zeer goede komaf zonder migratieverleden. Excellente scholen worden dan al snel ‘witte colleges’, aso-scholen met een zeer hoge gemiddelde sociaaleconomische status. Deze masterproef neemt daarom voor het begrip ‘excelleren’ de sociaaleconomische achtergrond van de student, de thuistaal en de gevolgde onderwijsvorm mee in rekening. Zo verkrijg je excellerende leerlingen van alle komaf die boven de verwachting presteren. Concreet selecteren we uit de PISA-bevraging van 2015 de Vlaamse scholen die hun leerlingen gemiddeld veel beter laten presteren dan wat je van hun sociaaleconomische achtergrond, thuistaal, onderwijsvorm en dito-schoolkenmerken kan verwachten. We vergelijken hiervoor hun prestaties op deze test met de verwachting die wordt berekend met een formule op basis van een multilevel-regressiemodel met al de voorgenoemde variabelen. Scholen die minstens één standaardafwijking boven gemiddeld presteren, selecteren we als excellerend. Zo weerhouden we de ‘top 15%’.

 

image-20191005231412-1

Het profiel van deze geselecteerde ‘excellerende scholen’ is heel divers. Je vindt in deze selectie scholen uit alle onderwijsvormen en met diverse sociaaleconomische status. Enkele ‘witte colleges’ excelleren omdat hun leerlingen nog hoger scoren dan de al torenhoge verwachtingen.  Maar ook verschillende tso- en bso-scholen, met soms lage gemiddelde sociaaleconomische herkomst van de leerlingen, ‘excelleren’ omdat ze hun leerlingen gemiddeld veel beter later scoren dan wat je van hun parameters mag verwachten.  Deze bijzondere selectie van scholen blinkt uit in kwaliteitsvol onderwijs met globaal betere resultaten en beduidend meer ‘excellerende leerlingen’, leerlingen die individueel ver boven de verwachting presteren.

Deze scholen blijken bovendien niet minder te scoren op vlak van gelijkheid van onderwijskansen. Integendeel, in deze scholen heerst gemiddeld zelfs een grotere diversiteit. Onze groep ‘excellerende scholen’ blijkt een mix te zijn van scholen met een opvallend groot aandeel anderstalige leerlingen. Geen internationale colleges, maar scholen met grote diversiteit aan sociaaleconomische status en moedertaal, die desondanks hun leerlingen gemiddeld tot uitmuntende resultaten optillen.

Met zo’n scholen die excellentie en gelijke onderwijskansen weten te combineren kun je het Vlaamse onderwijs terug op de kaart zetten. We zouden met onderwijs op dit niveau niet alleen terug kopposities in internationale rankings kunnen innemen op vlak van de absolute toppresteerders. Ook  de gemiddelde prestaties zullen terug stijgen én we maken werk van gelijke onderwijskansen waarin we al jaren bij de zwaksten van de klas horen.

Achterhalen hoe deze groep scholen dit klaar krijgt, ontdekken waarin hun aanpak juist verschilt met hun collega-scholen die met gelijkaardig profiel veel minder scoren, is de boodschap. Met hun succesformules, hun kleine of grote tips worden de minder scorende scholen best ondersteund om ook daar alle leerlingen van kwalitatief onderwijs te laten genieten. Zet scholen niet voor een ideologisch dilemma dat er geen is. Stimuleer scholen om te kiezen voor excellentie én gelijke onderwijskansen en begeleid ze om dit slim en effectief aan te pakken.

 

Jan Schoukens

 

image-20191005231412-2Deze masterproef rond ik af op mijn 43e. Reeds 20 jaar sta ik in het onderwijs als leerkracht wiskunde, fysica en godsdienst, de jongste jaren ook als leerlingbegeleider en zorgcoördinator. Vanuit de binnenkant van het onderwijs merk ik hoe zowat iedereen vanuit een eigen welgemeend expertenperspectief een mening over dat onderwijs formuleert. Op mijn 40e besloot ik terug te studeren, om met helikopterview te kunnen kijken naar wat er beweegt of juist niet in beweging te krijgen valt binnen onderwijs.

Bibliografie

Bellens, K., Arkens, T., Van Damme, J., & Gielen, S. (2013). Sociale ongelijkheid en ongelijkheid op basis van thuistaal inzake wiskundeprestaties in het Vlaamse onderwijs. Veranderingen tussen 2003 en 2011 op basis van TIMSS, vierde leerjaar.

Danhier, J., & Jacobs, D. (2017)Segregatie in het onderwijs overstijgen: Analyse van de resultaten van het PISA 2015-onderzoek in Vlaanderen en in de Federatie Wallonië-Brussel. Brussel: Koning Boudewijnstichting.

De Meyer, I., & Warlop, N. (2010). Leesvaardigheid van 15-jarigen in Vlaanderen: De eerste resultaten van PISA 2009 (PISA). Vlaams ministerie van onderwijs en vorming.

De Witte, K., & Hindriks, J. (Eds.). (2017). De geslaagde school. Gent, Belgium: Skribis.

De Witte, K., & Hindriks, J. (Eds.). (2018). De (her)vormende school. Gent, Belgium: Skribis.

Franck, E., & Nicaise, I. (2017). The effectiveness of equity funding in education in Western countries: Literature review. European Commission - DG Education and Culture / Network of Experts in the Social Sciences of Education and Training (NESET).

Franck E. & Nicaise I. (2018). Ongelijkheden in het Vlaamse onderwijssysteem: verbetering in zicht? Een vergelijking tussen PISA 2003 en 2015, Leuven: HIVA, Gent: SONO, 60p.

Godin, M., & Hindriks, J. (2016). Gelijke kansen op school. Brussel: Itinera Institute.

Godin, M., & Hindriks, J. (2018). An international comparison of school systems based on social mobility. Economie & Statistique, (499), 61-78.

Heck, R., Tabata, L., & Thomas, S. (2010). Multilevel and longitudinal modeling with IBM SPSS (Quantitative methodology series). New York: Routledge.

Hindriks, J. (2017). Sociale segregatie en ongelijkheid op school. In De K. Witte & J. Hindriks (Eds.), De geslaagde school (pp. 55-84). Gent, Belgium: Skribis.

Jean-Marie Dedecker: 'De lat werd in het onderwijs zo laag gelegd dat je al een limbodanser moet zijn om eronderdoor te kruipen'. (2019, April 7). De Knack. Retrieved from https://www.knack.be/nieuws/belgie/de-lat-werd-in-het-onderwijs-zo-laag…

Lavrijsen, J., & Nicaise, I. (2014). Veerkracht en sociale ongelijkheid in het Vlaamse onderwijs, kanttekeningen bij de bijdrage van prof. Van den Broeck (2014), HIVA, Leuven, Belgium.

OECD. (2012). Equity and Quality in Education. PISA, OECD Publishing, Paris.

OECD. (2013). PISA 2013 Results: Excellence Through Equity: Giving Every Student the Chance to Succeed. PISA, OECD Publishing, Paris.

OECD. (2014). How is Equity in Resource Allocation Related to Student Performance? PISA, OECD Publishing, Paris.

OECD. (2016a). PISA 2015 Results (Volume I). Paris: OECD Publishing.

OECD. (2016b). PISA 2015 Technical Report. Paris: OECD Publishing.

OECD. (2016c). PISA 2015 Results: Excellence and Equity in Education. Volume I. PISA, OECD Publishing, Paris.

OECD. (2018). Equity in Education: Breaking Down Barriers to Social Mobility, PISA, OECD Publishing, Paris. doi:10.1787/9789264073234-en

OECD. Retrieved from http://www.oecd.org

Onderwijsexpert Dirk Van Damme: we zijn te naïef geweest over integratie. (2018, Januari 26). De Morgen. Retrieved from https://www.demorgen.be/binnenland/onderwijsexpert-dirk-van-damme-we-zi…

Peter, T., & Bröckling, U. (2016). Equality and Excellence. Hegemonic Discourses of Economisation within the German Education System. International Studies in Sociology of Education, 26(3), 231-247.

Plucker, J. A., Burroughs, N., Song, R., (2010). 'Mind the (Other) Gap! The Growing Excellence Gap in K-12 Education', Center for Evaluation and Education Policy, Indiana University.

Plucker, J., & Peters, S. (2018). Closing Poverty-Based Excellence Gaps: Conceptual, Measurement, and Educational Issues. Gifted Child Quarterly, 62(1), 56-67.

Plucker, J., Peters, S., & Schmalensee, S. (2017). Reducing Excellence Gaps: A Research-Based Model. Gifted Child Today,40(4), 245-250.

Pohlmann, J., Ons onderwijs dreigt uit te draaien op wat men wilde vermijden: het creëren van privileges. (2018, December 21). De Morgen. Retrieved from https://www.demorgen.be/opinie/ons-onderwijs-dreigt-uit-te-draaien-op-w…

Theo Francken wil eigen school oprichten. (2018, November 12). Radio 1. Retrieved from http://radio1.be/theo-francken-wil-eigen-school-oprichten-we-moeten-onz…

Universiteit Gent, vakgroep onderwijskunde. (2016). Wetenschappelijke geletterdheid bij 15-jarigen, overzicht van de eerste Vlaamse resultaten van PISA 2015. Gent, Belgium.

Van den Broeck, W. (2014). Sociale ongelijkheid in het Vlaamse onderwijs. Onderzoeksrapport op grond van 4 PISA- en TIMSS-studies. VUB, Belgium.

Vakgroep Onderwijskunde. (2015). Wetenschappelijke geletterdheid bij 15-jarigen: Vlaams rapport PISA 2015.

Vlaams Parlement. (2002). Decreet betreffende Gelijke Onderwijskansen I.

Wouter Duyck. (n.d.). Retrieved November 22, 2018, from http://www.wouterduyck.be

Wouter Duyck in Nachtwacht. (2019, March 9). Canvas. Retrieved from https://www.canvas.be/maatschappij/nachtwacht-onderwijs

Universiteit of Hogeschool
Master in de Educatieve Studies
Publicatiejaar
2019
Promotor(en)
Prof. Ides Nicaise
Kernwoorden
Share this on: