Eenzaamheid als beweegreden

Anna Van Hoof
This dissertation explores the relation between loneliness and longing as a basic feature of being human. By comparing different ways of handling this difficult feeling it tries to sketch a map of the way we cope with loneliness today and how it influences our way of interacting with each other, our surroundings and ourselves.

Eenzaamheid kan ons dichter bij elkaar brengen

 

Wat zie jij voor je als je aan eenzaamheid denkt? Een vrouw in een hotelkamer die mat uit het raam kijkt, mensen op een perron die zwijgend over hun smartphones wrijven, een oude man die jaren na zijn dood wordt teruggevonden in een eenpersoonsflat?
Eenzaamheid wordt vandaag vooral geassocieerd met narigheid en ziekte, maar ze is vooral een heel menselijke ervaring, die niet per se pijn hoeft te doen.

 

Comfortabel alleen of tijdelijke vlucht?

Er zijn verschillende manieren om met eenzaamheid om te gaan. Om eenzaamheid als een gemis te ervaren, moet je er mentaal in investeren. Vasthouden aan het verlangen naar connectie met anderen.

Een oplossing voor deze pijn vinden we in de Amerikaanse transcendentale filosofie. Deze oplossing heet ‘solitude’. Als je afstand neemt van het verlangen, zal je geen last meer hebben van eenzaamheid. Dit romantisch ideaal werd door Henry David Thoreau in de negentiende eeuw uitgebreid beschreven in het boek Walden. De filosoof trok zich terug in de bossen om daar zelfvoorzienend te gaan leven. Hij hield dit twee jaar vol en voelde zich naar eigen zeggen nooit beklemd door zijn alleen-zijn. Als dit onaangename gevoel dreigde – wat één keer voorviel –, herinnerde hij zichzelf aan de schoonheid van de natuur om hem heen: “een oneindige, onverklaarbare vriendelijkheid die me als een atmosfeer sterkte en de ingebeelde voordelen van de nabijheid onbeduidend maakte”.

Solitude, met Walden als klassieke voorbeeld, wordt vaak aangehaald in psychologische en filosofische literatuur als remedie tegen de pijn van de eenzaamheid. Maar in hoeverre is deze geromantiseerde benadering realistisch?

Deze onthechting heeft een keerzijde: als we ons verwijderen van de onze omgeving (mentaal of fysiek), betekent dit ook een verlies van empathie. Het boek Een man die slaapt van Georges Perec illustreert deze toestand. Net als Thoreau trok Perec zich terug. Niet in een hut in de Amerikaanse bossen, wel in het Parijs van de jaren zestig. In plaats van een verbinding met “iets hogers” – het tijdloze verloop van de natuur in Thoreaus geval – verbindt Perecs slapende man zich met “het niets”. De dingen rondom hem verliezen hun betekenis, de dingen worden niet meer dan dingen. Hij komt in een staat van diepe onverschilligheid terecht. Zowel Thoreau als Perec zijn alleen, al voelen ze dit niet. Thoreau verheerlijkt deze toestand, Perec waarschuwt ons voor het comfort van deze valstrik. Hij noemt het “de bedrieglijke roes van het opgeschorte leven”. Je denkt dat je je persoonlijke vrijheid herwint, maar in feite raak je alle voeling met de anderen kwijt.

Als technologie beslissingen maakt in onze plaats of ons afleidt van onze omgeving, wordt het moeilijk te oefenen. Als de gps ons steeds de weg wijst, hebben we ons oriëntatievermogen niet meer nodig, zwakt het langzaam af. Hetzelfde geldt voor alleen-zijn.

Smartphone als surrogaatgeliefde

Vandaag zijn we altijd en overal met elkaar verbonden. Toch voelen we ons eenzamer dan ooit. Op korte tijd zijn we verstrengeld geraakt met onze communicatietechnologieën: ze helpen ons op een vlotte manier contacten onderhouden, zijn een digitale tussenpersoon geworden in onze relaties. Handig, zeker voor zij die zich eenzaam voelen. Iemand rechtstreeks aanspreken is niet noodzakelijk, je voelt je veilig achter je scherm en bovendien kan je je woorden bijvijlen. Onze applicaties helpen ons over de drempel, maar zijn eveneens verslavend. Grijpen naar het scherm lijkt een poging tot verbinding, maar is in realiteit vaak een vlucht voor de angst voor eenzaamheid. De smartphone wordt een soort surrogaatgeliefde die we compulsief blijven aaien.

Het gevoel iets of iemand te missen, stoort. In de meeste gevallen kan eenzaamheid vergeleken worden met honger: ze is het verlangen naar het vullen van een leegte, naar emotionele voeding. Een drift die aanzet tot beweging, die ons stimuleert elkaar op te zoeken en aan te klampen. Communicatietechnologieën helpen ons dit gevoel vlot te omzeilen, maar lossen het niet op. Integendeel: we zijn steeds minder aanwezig in onze fysieke relaties.
Als we niet leren alleen te zijn, zullen we enkel eenzaamheid kennen, schrijft Sherry Turkle in Alone Together. Alleen zijn is inderdaad iets waarop, net als op sociale vaardigheden, geoefend kan worden. Als technologie beslissingen maakt in onze plaats of ons afleidt van onze omgeving, wordt het moeilijk te oefenen. Als de gps ons steeds de weg wijst, hebben we ons oriëntatievermogen niet meer nodig, zwakt het langzaam af. Hetzelfde geldt voor alleen-zijn.

 

Middenweg

Het romantische ideaal van solitude – op een afstandje van de maatschappij comfortabel alleen zijn – lijkt op het vluchten voor eenzaamheid in de weidsheid van het net. Als deze afzondering tijdelijk is, kan ze ontspannend werken: al scrollend kunnen we onze sociale organen even laten rusten. Gaan we echter te hard op in de onthechting, worden we apathisch en verliezen we voeling met onze omgeving en de mensen rondom ons. Het is dus een kwestie van het midden zoeken tussen comfortabel alleen zijn en het durven toegeven aan wat eenzaamheid in essentie van ons vraagt: verbinding zoeken met anderen.   

 

easy 0Bron afbeelding: still uit Easy, serie op Netflix.          

Bibliografie

ANTHEUNIS, M. (2018, november 5). Sociale media maken onze vriendschappen intiemer. Interview Marjolijn Antheunis. (S. VAN WALSUM, Interviewer) De Volkskrant.

ASSCHER, M. (2013). Inleiding. In F. PESSOA, In ons leven tallozen. Een keuze uit de mooiste gedichten (pp. 9-19). Amsterdam: Rainbow Essentials.

BAUMAN, Z. (2006). Liquid Fear. Cambridge/Malden: Polity Press.

BAUMAN, Z. (2003). Liquid Love. Cambridge/Malden: Polity Press.

BIAN, M., & LUENG, L. (2014). Linking Loneliness, Shyness, Smartphone Addiction Symptoms, and Patterns of Smartphone Use to Social Capital. . Social Science Computer Review , 33(1), 61–79.

CAMUS, A. (2010). De mens in opstand. (M. WOUDT, Vert.) Amsterdam: Olympus.

CAMUS, A. (2019). De mythe van Sisyphus. (H. VERMEER-PARDOEN, Vert.) Utrecht: Uitgeverij Ijzer.

CAMUS, A. (1992). De vreemdeling. (A. MORRIËN, Vert.) Amsterdam: De Bezige Bij.

CAMUS, A. (1963). Keer en tegenkeer. (A. MACLAINE PONT, Vert.) Amsterdam: De Bezige Bij.

CAMUS, A. (2000). The Myth of Sisyphus. (J. O'BRIEN, Vert.) Londen: Penguin Books.

CARR, N. (2012, september 10). The Shallows - What the Internet Is Doing to Our Brains . Opgeroepen op juli 9, 2019, van Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=lt_NwowMTcg&t=2191s

CARR, N. (2011, juni). The Web Shatters Focus, Rewires Brains. Wired .

CUYVERS, W. (2017). Apartlevingen. In Parcum, Van de wereld - Beelden van beslotenheid en bevrijding. Leuven: Parcum.

DE BOTTON, A. (2012). Ode aan het kijken. (J. NOORMAN, Vert.) Amsterdam: Atlas contact.

DE BOTTON, A., & ARMSTRONG, J. (2013). Kunst als therapie. Amsterdam: Terra.

DECETEY, J., & JACKSON, P. L. (2004). The Functional Architecture of Human Empathy. Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews , 3:71.

DESCARTES, R. (1642/1989). Meditaties. (W. VAN DOOREN, Vert.) Amsterdam: Boom Meppel.

FADELL, T. (2018, april 14). The iPhone changed our lives. Now Apple needs to tackle addiction. (V. TURK, Red.) Opgeroepen op juli 25, 2019, van Wired: https://www.wired.co.uk/article/tony-fadell-apple-iphone-addiction-cont…

FENG, V., FALL, R., ALPEYEV, P., & LEE, K. (2017, september 22). In Japan, Virtual Partners Fill a Romantic Void . Opgeroepen op juli 15, 2019, van Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=1FIOcIDM5U0

FLAM, L. (1961). De eenzaamheid. In L. FLAM, Zelfbewust-Zijn (pp. 21-56). Antwerpen: Ontwikkeling.

FOER, J. S. (2016, december 3). Technology is diminishing us. The Guardian.

FREEDBERG, D., & GALLESE, V. (2007). Motion, emotion and empathy in esthetic experience. Trends in Cognitive Sciences , Vol. 11 No. 5.

FREUD, S. (1961). Beyond the Pleasure Principle. Norton.

FROMM-REICHMANN, F. (1959). On Loneliness. Psychiatry , 22, 1-15.

GABRIELS, K. (2018, juni 20). Sound of Science #1 - Katleen Gabriels. (L. SCHEIRE, Interviewer)

GABRIELS, K., & MOERENHOUT, T. (2018). Exploring Entertainment Medicine and Professionalization of Self-Care: Interview Study Among Doctors on the Potential Effects of Digital Self-Tracking. Journal of Medical Internet Research , 1-12.

GOODMAN, R. (2017, mei 6). Transcendentalism. Opgeroepen op juli 30, 2019, van Stanford Encyclopedia of Philosophy: https://plato.stanford.edu/entries/transcendentalism/

GOODRICH, L. (1993). Edward Hopper. New York: Harry N. Abrams.

Great Books. (1998). Great Books: Walden (Henry David Thoreau). Opgeroepen op juli 14, 2019, van Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=MCXkhd6mnPI

GRUNBERG, A. (2014, april 5). Techniek gaat haar gang. Opgeroepen op december 2, 2018, van De Volkskrant: via https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/techniek-gaat-haar-gang~b3…

HAN, B.-C. (2015). De transparante samenleving. In B.-C. HAN, De vermoeide samenleving (F. SCHUITEMAKER, Vert., pp. 51-111). Amsterdam: Van Gennep.

HEIDEGGER, M. (2014). De vraag naar de techniek. (M. WILDSCHUT, Vert.) Nijmegen: Vantilt.

HOBBS, M. O. (2017). Liquid love? Dating apps, sex, relationships and the digital transformation of intimacy. Journal of Sociology , 53 (2).

JANSEN, J. A. (Regisseur). (2016). Verloop van jaren [Film]. Nederland.

KOCH, P. J. (1990). Solitude. The Journal of Speculative Philosophy , Vol. 4 (No. 3), 181-210.

KRANZFELDER, I. (2006). Edward Hopper. Visioen van de Werkelijkheid. Kerkdriel: Taschen.

KRZNARIC, R. (2014). Empathie. Utrecht: Ten Have.

KUBAT, Z. (2019, juni 1). Vijfhonderd jaar eenzaamheid . Recto:verso.

LAING, O. (2016). De eenzame stad. (L. VAN CAMPENHOUT, Vert.) Amsterdam: De Bezige Bij.

LAING, O. (2016). The Lonely City. Adventures in the Art of Being Alone. New York: Picador.

LIBERATORE, S. (2016, december 19). The $2500 holographic 'girlfriend' that can double as a virtual PA (and even send 'I miss you' messages when you're away). Opgeroepen op juli 15, 2019, van dailymail.com: https://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-4049486/The-2500-hologr…

MARKOV, B. (2014). Solitude and Alienation. Russian Christian Academy for the Humanities , 18-28.

McGRAW, J. G. (1995). Loneliness, it's nature and forms: an existential perspective. Man and world , 43-64.

MIJUSKOVIC, B. L. (2012). Loneliness in Philosophy, Psychology, and Literature (Third Edition ed.). Bloomington: iUniverse, Inc.

MIJUSKOVIC, B. L. (2016, februari 2). Reimagining Loneliness: Perspectives from philosophy and religion. Opgeroepen op augustus 3, 2019, van Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=AMyqz_gx2XY&lc=UggLVXlZtd6HdHgCoAEC.8Lk…

MURGIA, F. (2014, september 15). De eenzaamheid van de hypercommunicatie. (E. JANS, Interviewer)

MURNICK, C. (2003, april 2). Shelivedinpublic.com. Opgeroepen op mei 1, 2019, van Mr Bellers Neighborhood: https://mrbellersneighborhood.com/2003/02/shelivedinpublic-com

PEREC, G. (1967/2018). Een man die slaapt. (R. HOFSTEDE, Vert.) Amsterdam/Antwerpen: De Arbeiderspers.

PIRONET, E., & PEUTEMAN, A. (2014, december 10). Een miljoen belgen voelt zich eenzaam. Knack.

PLATO. (2008). Feest. In Plato, Perpetua reeks: Feest, Euthyfron, Soktrates' verdediging, Kriton, Faidon (G. KOOLSCHIJN, Vert., pp. 15-75). Amsterdam: Polak & Van Gennep.

RICHTER, F. (2009). Trust. (M. ZADE, Vert.) Berlijn.

RUSSELL, B. (2007). De verovering van het geluk. (H. P. KEIZER, Vert.) Amsterdam: Bright lights.

SARTRE, J.-P. (1965/1980). Over het existentialisme. Utrecht/Antwerpen: A.W. Bruna & zoon.

SHAFER-LANDAU, R. (2013). The Nature of Virtue. Aristotle. In R. SHAFER-LANDAU, Ethical Theory: An Anthology (Second edition ed., pp. 616-626). West Sussex: John Wiley & Sons.

SILVER, A.-L. S. (1996). Frieda Fromm-Reichmann, Loneliness and Deafness. Forum Pychoanal , 5, 39-46.

SONTAG, S. (1978). On Photography. New York: Dell.

'T JAECKX, J., & ANNEMANS, L. (2019, maart 20). Nationaal geluksonderzoek Leerstoel NN. Opgeroepen op juli 9, 2019, van Universiteit Gent - Leerstoel NN: http://www.geluk.ugent.be/19.03.20_UGent%20finaal%20rapport%20Leerstoel…

THEUNISSEN, J. (2013, oktober). Albert Camus: De moed om verder te denken. Opgeroepen op april 7, 2018, van https://www.deburen.eu/programma/3335/albert-camus-de-moed-om-verder-te…

THOREAU, H. D. (1854/2016). Walden & De plicht tot burgerlijke ongehoorzaamheid. (A. HAAKMAN, Vert.) Amsterdam/Antwerpen: De Bezige Bij.

TIMONER, O. (Auteur), & TIMONER, O. (Regisseur). (2009). We Live in Public [Film]. Noorwegen.

TROYEN, C. (2007). 'The Sacredness of Everyday Fact': Hopper's Pictures of the City. In C. TROYEN, J. BARTER, J. COMEY, E. BOSTWICK DAVIS, & E. ROBERTS, Edward Hopper (p. 118). Boston: MFA Publications (Museum of Fine Arts).

TURKLE, S. (2017). Alone Together (Third edition ed.). New York: Basic Books.

VAN DEN EEDE, Y. (2010). "Conversation of Mankind" or "idle talk"?: a pragmatist aproach to Social Networking Sites. Ethics and Information Technology , Volume 12, Issue 2, 195-206.

VAN DER VEN, C. (2013, december 3). Eenzame zielen en hun kracht. Trouw .

VAN MONTFRANS, M. (1997, januari 3). Een man die slaapt. NRC Handelsblad .

VAN PAASSEN, F. (2015). Schaamte in groepstherapie. Tijdschrift voor psychotherapie , [41] 01, 40-55.

VAN TONGEREN, P. (2017). Geluk, deugd, plicht, keuze (lezingen) (Vol. 3-7). Nijmegen: Boekhandel Roelants.

VERBEEK, P.-P. (2013, september 30). Durf te Denken Extra: Peter-Paul Verbeek over Martin Heidegger . (J. KUNKELER, Interviewer)

VERMEER-PARDOEN. (2019). Nawoord. In A. Camus, De mythe van Sisyphus. Een essay over het absurde (pp. 195-206). Utrecht: Ijzer.

VERMEULEN, M. (2017, september 2). De epidemie van eenzaamheid is net zo schadelijk als roken. De Volkskrant.

VISSER, G. (2014). Heideggers vraag naar de techniek. Een commentaar. Nijmegen: Vantilt.

WALDINGER, R. (2016, januari 25). What makes a good life? Lessons from the longest study on happiness. (TED, Producent) Opgeroepen op juli 20, 2019, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=8KkKuTCFvzI

WEISS, R. (1975). Loneliness: The Experience of Emotional and Social Isolation. Cambridge: MIT Press.

WONG, D. &. (2019, februari 4). How A Loneliness Epidemic Snuck Up On Us. Opgeroepen op april 14, 2019, van Cracked: via http://www.cracked.com/podcast/how-loneliness-epidemic-snuck-up-us-with…

WORTEL, M. (2015). Er moet iets gebeuren. Amsterdam: Das Mag Uitgevers.

 

 

Universiteit of Hogeschool
Wijsbegeerte en Moraalwetenschappen, afstudeerrichting Wijsbegeerte: Media, Cultuur en Politieke Filosofie
Publicatiejaar
2019
Promotor(en)
Yoni Van Den Eede
Kernwoorden
Share this on: