Zeil je voor het eerst- Een historisch en etnografisch onderzoek naar Dvnoecultuur in Paramaribo, Suriname

Annelies Kusters
“Doofheid? Niet kunnen horen dus. Een dove persoon heeft een handicap die hij of zij zoveel mogelijk moet zien te overwinnen. Het is fantastisch als doven kunnen leren spreken en horen door speciale hoorapparaten. Dan zijn gebaren niet eens meer nodig!” Rond doofheid bestaan allerlei eenzijdige gevolgtrekkingen en foutieve veronderstellingen. Het is niet noodzakelijk en niet wenselijk om doofheid (alleen) als te overwinnen handicap te bekijken. Gebarentalen zijn trouwens volwaardige talen en geen ruwe pantomimesystemen ‘voor zij die falen in het leren spreken’.

Zeil je voor het eerst- Een historisch en etnografisch onderzoek naar Dvnoecultuur in Paramaribo, Suriname

“Doofheid? Niet kunnen horen dus. Een dove persoon heeft een handicap die hij of zij zoveel mogelijk moet zien te overwinnen. Het is fantastisch als doven kunnen leren spreken en horen door speciale hoorapparaten. Dan zijn gebaren niet eens meer nodig!” Rond doofheid bestaan allerlei eenzijdige gevolgtrekkingen en foutieve veronderstellingen. Het is niet noodzakelijk en niet wenselijk om doofheid (alleen) als te overwinnen handicap te bekijken. Gebarentalen zijn trouwens volwaardige talen en geen ruwe pantomimesystemen ‘voor zij die falen in het leren spreken’.

Zelf ben ik ook doof en heb mij door mijn opleiding antropologie laten inspireren om doofheid van een andere kant te benaderen. Of doven een handicap hebben laat ik dan in het midden omdat dit niet belangrijk is als je iets benadert vanuit een culturele visie. Meer specifiek handelt mijn thesis over Dovencultuur.

“Dovencultuur? Een doekje voor het bloeden voor mensen die hun handicap niet aanvaarden?” Of: “Men gebruikt het begrip cultuur tegenwoordig toch te pas en te onpas. Doven hebben toch geen eigen religie, kledingstijl of land?”. Of : “Een cultuur van de stilte dus? Heel boeiend.” Nee nee nee. Laten we bij het begin beginnen.

 

Vele culturen worden doorgegeven door de ouders: je wordt in een culturele groep geboren. De meeste dove kinderen worden echter geboren uit horende ouders. Het is dus (meestal) niet via erfelijke banden dat deze cultuur wordt doorgegeven, maar de gedeelde ervaring van doofheid. Dat wat doven gemeen hebben bestaat niet (alleen) in een ‘gebrek’. Het gaat ook en vooràl om een aanwezigheid, namelijk van een visuele ingesteldheid, die ook horende kinderen van dove ouders kunnen hebben. Doordat doven niet (goed) horen, is het ‘zien’ belangrijker dan voor de meeste horende personen. Uit deze visuele instelling ontstaan dan gebarentalen; visueel-gestuele talen, die naast auditief-orale (gesproken) talen bestaan. Ook ontstaan bijvoorbeeld visuele manieren om elkaar te roepen, een meer visuele ruimtebeleving, specifieke manieren van omgaan met elkaar enzovoorts. Deze unieke visuele instelling en talen worden meestal niet gedeeld door de meerderheidsmaatschappij, waardoor deze personen zich vaak onderdrukt en onbegrepen voelen.

Het is dus in de Dovengemeenschappen waar deze talen en culturele ervaringen gedeeld worden. Deze kan men vergelijken met een haven, zoals Bahan deed.

 

Belangrijke ontstaansplaatsen voor deze havens, waarin Dovencultuur aanwezig is, waren steeds de dovenscholen en de hieraan verbonden internaten. Hier hebben kinderen onderling hun visuele ingesteldheid kunnen ontwikkelen door gebarentalen te ontwikkelen en te gebruiken, of dit nu toegelaten was of niet. Later werd de cultuur waarvoor hier de basis gelegd werd, voortgezet in dovenclubs. Althans, dit is het ‘standaardmechanisme’.

Dit feit vormde het vertrekpunt voor mijn onderzoek in de Kennedystichting in Paramaribo, de enige dovenschool van Suriname, waar dove en slechthorende kinderen uit het hele land les volgen. Ik heb er gedurende 2,5 maand geparticipeerd, geobserveerd en interviews afgenomen op de Kennedyschool, het Kennedy-internaat, de nazorg voor de oudleerlingen maar ook op privégebied en een groep Getuigen van Jehovah. Mijn onderzoeksvraag was hoe de Dovencultuur in Paramaribo tot uiting komt en hoe doven zichzelf, hun taal en hun toekomst zien.

 

Wat ik in dit onderzoek op het spoor kwam is dat er veel gelijkenissen zijn met doven van over de hele wereld. Zo hebben doven er een lage maatschappelijke status en is er een invloedrijke periode geweest waar men de doven wilden leren spreken en gebarentaal verboden was. Toch is er, zoals op de meeste dovenscholen, een gebarentaal ontwikkeld en is er een oudleerlingenvereniging ontstaan waar men ervaringen uitwisselt, het tekort aan toegankelijke informatie wordt opgevangen en men terechtkomt in een sociaal netwerk. Daarnaast proberen ook in Suriname de doven langzaamaan meer hun leven in eigen handen te nemen, zoals doven op de hele wereld doen, iets wat ‘empowerment’ wordt genoemd.

In de Surinaamse situatie zien we dat doven vanuit deze haven meer en anders gaan ‘zeilen’, vandaar de titel van mijn thesis. Ze gaan onafhankelijker en zelfstandiger handelen. Zo mochten doven er vroeger geen rijbewijs halen en kunnen zij dat nu wel. Ook belangrijk was de invoer van een computeropleiding op school en gebarencursussen voor horenden. In het bestuur van de Nazorg zitten enkele doofbewuste doven die langzaam meer invloed kregen. Kortom: dove personen werden meer zichtbaar in de maatschappij, hun status gaat omhoog en hun zelfbeeld vooruit, al blijft dit vooralsnog beperkt en gaat het zeer langzaam.

De context waarin dit gebeurt en de precieze manier waarop is uiteraard wel specifiek voor Suriname. Erg belangrijk in zowel de Kennedystichting als bij de Getuigen is er bijvoorbeeld de rol van het koloniale verleden en de band met Nederland die er nog steeds zichtbaar en voelbaar aanwezig is in het dagelijks leven. Het is door de Nederlanders dat het ‘oralisme’ werd opgelegd maar het waren ook de Nederlanders die een gebarensysteem hebben ingevoerd in het Surinaamse onderwijs in plaats van verder te gaan op de bestaande Surinaamse gebaren. Er spelen allerlei machtsverhoudingen, van blank over zwart, Nederland over Suriname, Nederlands gebarenlexicon boven het Surinaamse, horend over doof, volwassen over kind. Deze machtsverhoudingen worden voortdurend deels opnieuw bevestigd maar ook deels veranderd. Dit zijn verhoudingen waaraan ook ikzelf en mijn onderzoek niet ontsnapten.

 

Ik pleit ervoor dat zoveel mogelijk verschillende verhalen rond doofheid ruimte krijgen, dus niet alleen de ‘medische kant’, maar ook de verhalen hoe Dovenculturen zijn ontstaan en een veranderend bestaan leiden. De antropologie van het alledaagse kan hierin een belangrijke rol spelen.

 

Bibliografie

REFERENTIES

 

Agawu, Kofi

2003 Representing African Music. Postcolonial Notes, Queries, Positions. New York, London, Routledge.

 

Baynton, Douglas

1996 Forbidden Signs. Chicago, University of Chicago Press.

 

Brumann, Cristoph

1999 Writing for Culture: Why a Successful Concept Should Not be Discarded. Current Anthropology 40: S 1-27.

 

De Meulder, Maartje

2005 Macht en onmacht op school: de invloed van een onderwijssysteem op dove kinderen en volwassenen: een etnografisch onderzoek. Ongepubliceerde eindverhandeling, Universiteit Gent.

 

Devlieger, Patrick

2003 Rethinking Disability: the Emergence of New Definitions, Concepts and Communities. Antwerpen: Garant.

 

Dunlop, Geraldine

2001 The Work of the Nambikkai Foundation in South India. In: Deafness and Development. Learning from Projects with Deaf Children and Deaf Adults in Developing Countries. Alison Callaway, red. Pp. 26-28. Bristol: University of Bristol Print Services.

Eriksson, Per

1998[1993] The History of Deaf People: A Source Book. James Schmale, vert. Örebro: Daufr.

 

Erting, Carol

1978 Language Policy and Deaf Ethnicity. Sign Language Studies 19, 139-152.

 

Groce, Nora

1985 Everyone Here Spoke Sign Language: Hereditary Deafness on Martha’s Vineyard. Cambridge, Massachussets: Harvard University Press.

 

Grushkin, Donald A.

2003 The Dilemma of the Hard of Hearing within the U.S. Deaf Community. In: Many Ways to Be Deaf: International Variation in Deaf Communities. Leila Monaghan, Constanze Schmaling, Karen Nakamura, and Graham H. Turner, red. Pp. 114-140. Washington, DC: Gallaudet University Press.

 

Kennedyschool

1975 Werkplan voor leerkrachten van de Kennedyschool voor gehoorgestoorden.

? Website Kennedystichting. http://www.cq-link.com/nonprofit/kennedystichting/

 

Knoors, Harry en Annet de Klerk

1999 De pedagogische waarde van aandacht voor dovencultuur. In: Reflecties over Dovencultuur. Verstraete Filip en Roos D’hoore, red. Pp 77-91. Destelbergen: VZW Cultuur voor Doven.

 

Ladd, Paddy

2003 Understanding Deaf Culture: In Search of Deafhood. Multilingual Matters Ltd.

 

Lambek, Michael

2000 The Anthropology of Religion and the Quarrel between Poetry and Philosophy. Current Anthropology 41: 309-320.

 

Lane, Harlan

1984 When the Mind Hears: A History of the Deaf. New York: Random House.

 

Loots, Gerrit

1999 Geschiedenis van de Dovencultuur. In: Reflecties over Dovencultuur. Verstraete Filip en Roos D’hoore, red. Pp 55-76. Destelbergen: VZW Cultuur voor Doven.

 

Maes, Bea; Leentje Rymen en Pol Ghesquière

2003 Leren met gebaren. De betekenis van gebarencommunicatie in het buitengewoon onderwijs voor dove en slechthorende leerlingen. Gent: Fevlado-Diversus VZW

 

Padden, Carol en Tom Humphries

1988 Deaf in America: Voices from a Culture. Cambridge, Massachussets; London, England: Harvard University Press.

2005 Inside Deaf Culture. Cambridge, Massachussets; London, England: Harvard University Press.

 

Preston, Paul

1994 Mother Father Deaf: Living Between Sound and Silence. Cambridge, Massachussets; London, England: Harvard University Press.

 

Price, Richard

1979 Maroon Societies: Rebel Slave Communities in the Americas. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

 

Rabinow, Paul

1986 Representations are Social Facts: Modernity and Postmodernity in Anthropology. In: Writing Culture: the Politics and Poetics of Ethography. Clifford and G.Marcus, red. Pp 234-261. Berkeley, University of California Press.

 

Sacks, Oliver

1989 Seeing Voices: A Journey into the World of the Deaf. Berkeley, Los Angeles: University of California Press.

 

Schmaling, Constanze

2003 A for Apple: The Impact of Western Education and ASL on the Deaf Community in Kano State, Northern Nigeria. In: Many Ways to Be Deaf: International variation in Deaf Communities. Leila Monaghan, Constanze Schmaling, Karen Nakamura, en Graham H. Turner, red. Pp. 302-310. Washington, DC: Gallaudet University Press.

 

Smessaert, Isabelle

2005 Dovencultuur en empowerment bij Dove jongeren in het geïntegreerd onderwijs. Ongepubliceerde eindverhandeling, CVO VZW Vormingsleergang voor Sociaal en Pedagogisch Werk.

 

Snijders, Armand

2000 Suriname. Landenreeks. Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen.

 

Tervoort, Bernard

1978 Bilingual Interference. In Sign Language of the Deaf: Psychological, Linguistic, and Sociological Perspectives. I. M. Schlesinger en Lila Namir, red. New York: Academic Press.

 

Van den Bogaerde, Beppie

2005 Everybody signs in Kosindo too..? Deaf Worlds, International Journal of Deaf Studies 21: S103-107.

 

Van Herreweghe Mieke, Vermeerbergen Myriam, Boonen Diane

2004 De evolutie van gebarentaal in Vlaanderen. In:. Gent in oktober: Gebundelde lezingen van het congres “Gebarentaal in Vlaanderen: lexicografische, onderwijs-pedagogische en socioculturele aspecten.M. Van Herreweghe & M. Vermeerbergen, red. Gent: Academia Press.

 

Van Wolputte, Steven

2005 Hedendaagse auteurs en thema’s in de sociale en culturele antropologie. Ongepubliceerde cursus, Katholieke Universiteit Leuven.

 

Woodford, Doreen

2001 Pitfalls of Comparisons: Initiatives for Deaf Education in the Third World. In: Deafness and Development. Learning from Projects with Deaf Children and Deaf Adults in Developing Countries. Alison Callaway, red. Pp. 16-20. Bristol: University of Bristol Print Services.

 

Woodward, James

2003 Sign Languages and Deaf Identities in Thailand and Viet Nam. In: Many Ways to Be Deaf: International variation in Deaf Communities. Leila Monaghan, Constanze Schmaling, Karen Nakamura, and Graham H. Turner, red. Pp. 283-301. Washington, DC: Gallaudet University Press.

 

Wrigley, Owen

1996 The Politics of Deafness. Washington, D.C.: Gallaudet University Press.

 

Universiteit of Hogeschool
Sociale en culturele antropologie
Publicatiejaar
2006
Share this on: