De invloed van de EU in de democratisering en mensenrechtensituatie van haar buurlanden via het Europees Nabuurschapsbeleid. Casestudy: Oekraïne

Mart Vanhee
Niet al wie zoet is krijgt Europees lekkers
 
Oekraïne, winter 2004. Misschien herinnert u het zich nog wel: oranje gekleurde beelden van duizenden betogende burgers, woedend na corrupte verkiezingen. Deze Westers gezinde oppositie dwingt een regime op de knieën: de Oranje Revolutie is een feit. En de Europese Unie juicht. Maar wat blijft er vier jaar later over van deze nieuwe democratische hoop?
 
Terughoudendheid is vandaag het Europese codewoord. In reactie op de Oranje Revolutie was dat niet anders.

De invloed van de EU in de democratisering en mensenrechtensituatie van haar buurlanden via het Europees Nabuurschapsbeleid. Casestudy: Oekraïne

Niet al wie zoet is krijgt Europees lekkers

 

Oekraïne, winter 2004. Misschien herinnert u het zich nog wel: oranje gekleurde beelden van duizenden betogende burgers, woedend na corrupte verkiezingen. Deze Westers gezinde oppositie dwingt een regime op de knieën: de Oranje Revolutie is een feit. En de Europese Unie juicht. Maar wat blijft er vier jaar later over van deze nieuwe democratische hoop?

 

Terughoudendheid is vandaag het Europese codewoord. In reactie op de Oranje Revolutie was dat niet anders. Ondanks overdadige felicitaties voor kersvers president Yushchenko werd zijn wens om lid te worden van de Unie niet gehoord.  In de plaats werd Oekraïne testcase voor het gloednieuwe Europees Nabuurschapsbeleid (ENB). Europa heeft immers belang bij een Oekraïne dat zijn welvaartspeil kan opkrikken en bereid is grensoverschrijdende problemen aan te pakken. Illegale immigratie bijvoorbeeld: samenwerking aan de grens kan dit inperken. Om pijnpunten als deze het hoofd te bieden, steunt het ENB buurlanden via diverse kanalen: van financiële hulp tot opleiding van ambtenaren. Europa hoopt het vuur van de Oranje Revolutie mee warm te houden door voor Oekraïne sterk in te gaan op democratie en mensenrechten. Alleen, waar investeren in betere economische infrastructuur nog relatief makkelijk lijkt, hoe realiseer je dit met democratie en mensenrechten?

 

Gelukkig is de EU niet aan haar proefstuk toe. Met een streng toetredingsbeleid slaagde ze er al in om twaalf Centraal- en Oost-Europese landen tot werkelijk fenomenale hervormingen te bewegen. Politicoloog Frank Schimmelfennig ontwierp op basis hiervan een model dat een aantal succesfactoren van beïnvloeding bevat. Het toetredingsbeleid bevat voornamelijk wat hij ‘democratische conditionaliteit’ noemt. Je kan dit best voorstellen als de EU die Sinterklaas speelt: wie zoet is, krijgt lekkers. Past men zich aan aan de Europese normen, dan wordt men beloond. In het toetredingsbeleid was de beloning EU-lidmaatschap.

 

Kan conditionaliteit dan ook in het ENB gebruikt worden? Door Schimmelfennigs model toe te passen, kwamen we uit op het antwoord: het kleurt behoorlijk negatief. Alle onderzochte factoren scoren lager in het ENB dan in het toetredingsbeleid, de factor ‘beloningen’ voorop. Voor een Oekraïne dat al jaren om EU-lidmaatschap schreeuwt is ENB frustrerend, want het ziet zich van ‘kandidaat-lidstaat’ gedegradeerd naar de categorie ‘buurlanden’. Zonder de beloning lidmaatschap. En toch smaakt ‘het koekje’ voor Oekraïne in vergelijking met andere partners nog behoorlijk zoet. Zo is Oekraïne het eerste land dat onderhandelingen kon opstarten over de felbegeerde toegang tot de Europese markt. Een beloning die op zich misschien toch groot genoeg kan zijn om aan te zetten tot hervormingen.

 

Ook voor wat betreft die andere belangrijke factor, geloofwaardigheid, zit de EU met een probleem. Zal zij woord houden, ook als er vanuit Moskou furieus gereageerd wordt op deze inmenging in de Russische invloedssfeer? Europa zit nog volop met de handen in het haar over haar relatie met Rusland, zoals de recente oorlog in Georgië duidelijk maakte. Het is nog maar de vraag of Europa belangen op het spel zal zetten voor een ‘achterbuurt’ als Oekraïne. Vandaag probeert de EU Rusland te vriend te houden, hetgeen uiteraard nefast is voor de geloofwaardigheid.

 

Andere bepalende factoren voor conditionaliteit zijn de adoptiekosten in Oekraïne en de standvastigheid van Europa. Dat laatste behoeft geen twijfel: al decennialang hamert de EU op democratische principes. Adoptiekosten zijn de kosten van democratische hervormingen voor de Oekraïense regering. Verliest zij hierdoor macht? Alle vooraanstaande politici, ook de anti-Westerse, claimen democratische principes. Het belang van dit democratisch besef mag zeker niet onderschat worden. Het regime is in minder dan 20 jaar geëvolueerd van (semi-)autoritair naar quasi liberaal-democratisch. Een echte ‘kost’ is het ENB dus niet.

 

De som van de bepalende factoren leert dat de huidige context ongunstig is voor conditionaliteit en dat de problemen dus op korte termijn niet opgelost zullen raken. Interessant is wel dat de Europese beleidsmakers dit al incalculeerden bij de uitwerking van het ENB. Daarom combineerden ze conditionaliteit met een andere strategie: overtuigen, of noem het ‘sociaal leren’. Hierbij wordt een land overtuigd zonder beloning, in feite een heel alledaags fenomeen. Net zoals een rebelse puber plots inziet dat zijn vreemde gedrag belachelijk is. En dit zonder ‘lekkers’ te krijgen, maar in de plaats stuurt zijn sociale omgeving signalen uit die aanzetten tot verandering. Precies zo bij de buurlanden van de EU…

 

Een volledig beeld van de kans op succes van het ENB krijgen we door ook Schimmelfennigs succesfactoren van sociaal leren te bestuderen: legitimiteit, resonantie en identificatie. De EU zorgde er heel bewust voor dat het ENB legitiem overkomt door het beleid steeds in overleg op te stellen. De resonantie (de reactie op ENB) is minder groot. Grootste spelbreker is de interne politieke instabiliteit. In vergelijking met Oekraïne lijkt de politieke crisis in België zelfs peanuts. Na de Oranje Revolutie stortte het land zich van de ene crisis in de andere. De laatste maanden laaien de emoties op rond de nakende presidentsverkiezingen. Helaas heeft de EU hier weinig vat op.

 

Buiten de wil van de EU om scoort ook identificatie laag. Wie dacht dat alle Oekraïners vol trots de Europese hymne zingen, zit goed fout. Alleen in het Noorden en Westen van het land is misschien zoiets te verwachten, het Oosten en Zuiden is veeleer Russisch georiënteerd. Deze breuklijn zit zo diep ingebakken dat de onderhandelingstafel dit niet in een handomdraai kan oplossen. Een optie voor de EU is om zich niet zozeer ‘intergouvernementeel’ (tussen regeringen, op het politieke niveau) in te mengen, maar wel ‘transnationaal’: via sociale actoren. In Oekraïne heeft dit wel slaagkansen: de civiele samenleving bestaat er uit tal van ngo’s, buurtcomités en politieke groepen. De EU begint zo stilaan het transnationale kanaal te ontdekken en dit is goed nieuws.

 

Het sociaal leren in het ENB staat nog behoorlijk in de kinderschoenen. Wil het tot een succesvol instrument uitgroeien, dan zullen zowel de EU als Oekraïne verdere inspanningen moeten leveren. Was het dan de juiste beslissing om een land in het vuur van de democratische revolutie niet meer te bieden dan een halfbakken en onduidelijk beleid? Toch wel. Hoeveel beter lidmaatschap ook zou scoren, met de uitbreidingsmoeheid in het achterhoofd is het eerlijkheidshalve gewoon geen optie meer. Het ENB is als enig alternatief de beste oplossing. En zei Einstein niet: “te midden van elke moeilijkheid ligt een mogelijkheid”? Wie zegt dan dat ook het ENB niet kan evolueren? Als het met het sociaal leren de goede kant opgaat,  kan het in combinatie met conditionaliteit zelfs vernieuwende resultaten opleveren.

 

Bibliografie

BIBLIOGRAFIE

 

Aliboni, R. (2005). The geopolitical implications of the European Neighbourhood Policy. European Foreign Affairs Review, 10, 1-16.

 

Asmus, R.D. (2008). Europe’s Eastern promise. Foreign Affairs, 81 (1), geraadpleegd op 13 april 2008 op http://www.foreignaffairs.org/20080101faessay87107/ronald-d-asmus/europ…

 

Attinà, F. & Rossi, R. (Eds.) (2004). European Neighbourhood Policy: political, economic and social issues. Catania: Jean Monnet Centre Euro-Med.

 

Balfour, R. & Missiroli, A. (2007). Reassessing the European Neighbourhood Policy. EPC Issue Paper, 2007 (54). Brussel: European Policy Centre. Geraadpleegd op 12 april 2008 op http://www.epc.eu/TEWN/pdf/963724382_EPC%20Issue%20Paper%2054%20-%20Rea…

 

Baracani, E. (2005). From the EMP to the ENP: New European pressure for democratisation? Journal of Contemporary European Research, 1 (2), 54-67.

 

Baracani, E. & Di Quirico, R. (Eds.) (2005). Europeanisation and democratisation. Institutional adaptation, conditionality and democratisation in European Union’s neighbour countries. Florence: European Press Academic Publishing.

 

Barbé, E. & Johansson-Nogués, E. (2008). The EU as a modest ‘force for good’ : the European Neighbourhood Policy. International affairs, 84 (1), 81-96.

 

Basora, A.A. (2007). Must democracy contine to retreat in postcommunist Europe and Eurasia? Orbis, 52 (1), 3-24.

 

Baun, M. (2006). The United States and European Neighborhood Policy. Paper gepresenteerd aan de 3rd Pan-European Conference on EU Politics, Bigli University, Istanbul op 21-23 september 2006.

 

Baun, M. (2007). Wider Europe, transatlantic relations and global governance. In In K. Weber, M.E. Smith & M. Baun (Eds.) Governing Europe’s neighbourhood. Partners or Periphery? (pp. 179-194). Manchester: Manchester University Press.

 

Bendiek, A. (2007). The ENP in a regime-analytical perspective, propositions for a research design. In J. Varwick & K.O. Lang (Eds.), European Neighbourhood Policy. Challenges for the EU-policy towards the new neighbours (pp. 25-38). Leverkusen Opladen: Barbara Budrich Publishers.

 

Bertelsmann Stiftung (2008). BTI 2008 – Ukraine Country Report. Gütersloh: Bertelsmann Stiftung. Laatst geconsulteerd op 6 mei 2008 op http://www.bertelsmann-transformation-index.de/158.0.html?&L=1

 

Casier, T. (2007). The clash of integration processes? The shadow effect of the enlarged EU on its eastern neighbours. In K. Malfliet, L. Verpoest & E. Vinokurov (Eds.), The CIS, the EU and Russia: the challenges of integration (pp. 73-94). Basingstoke: Palgrave MacMillan.

 

Casier, T. (2008). The new neighbours of the European Union: the compelling logic of enlargement? In J. DeBardeleben (Ed.),  The boundaries of EU enlargement: finding a place for neighbours (pp. 19-32). Basingstoke: Palgrave MacMillan.

 

Checkel, J.T. (2005). International institutions and socialization in Europe: introduction and framework. International Organization, 59 (4), 801-826.

 

Chilosi, A. (2007). The European Union and its neighbours: “Everything but institutions”? The European Journal of Comparative Economics, 4 (1), 25-38.

 

Copsey, N. (2005). Europe, popular politics and the Ukrainian presidential election of 2004. In A. Mayhew & N. Copsey (Eds.), Ukraine and European neighbourhood policy (pp. 84-90). Brighton: Sussex European Institute.

 

Cremona, M. (2005). The European Neighbourhood Policy: partnership, security and the rule of law. In A. Mayhew & N. Copsey (Eds.), Ukraine and European neighbourhood policy (pp. 25-54). Brighton: Sussex European Institute.

 

Cremona, M. & Hillion, C. (2006). L’Union fait la force? Potential and limitations of the European Neighbourhood Policy as an integrated EU foreign and security policy. EUI Working Paper LAW, 2006 (39). Badia Fiesolana: European University Institute. Geraadpleegd op 21 april 2008 op http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=963755#PaperDownload

 

Dannreuther, R. (2006). Developing the alternative to enlargement: the European Neighbourhood Policy. European Foreign Affairs Review, 11 (2), 183-201.

 

D’Anieri, P. (2005a). What has changed in Ukrainian politicis? Assessing the implications of the Orange Revolution. Problems of Post-Communism, 52 (5), 82-91.

 

D’Anieri, P.J. (2005b). The last hurrah: the 2004 Ukrainian presidential elections and the limits of machine politics. Communist and Post-Communist Studies, 38 (2), 231-249.

 

D’Anieri, P.J. (2007). Understanding Ukrainian politics: power, politics, and institutional design. New York: M.E. Sharpe, Inc.

 

Darden, K.A. (2001). Blackmail as a tool of state domination: Ukraine under Kuchma. East European Constitutional Review, 10 (2-3), geraadpleegd op 21 maart 2008 op http://www.law.nyu.edu/eecr/vol10num2_3/focus/darden.html

 

DeBardeleben, J. (Ed.) (2008). The boundaries of EU enlargement: finding a place for neighbours. Basingstoke: Palgrave MacMillan.

 

Delcour, L. (2007). “Does the European Neighbourhood Policy make a difference? Policy patterns and reception in Ukraine and Russia”. European Political Economy Review, 7 (2), 118-155.

 

Diuk, N. (2006). The triumph of civil society. In A. Ǻslund & M. McFaul (Eds.), Revolution in orange: the origins of Ukraine’s democratic breakthrough (pp. 69-84). Washington, D.C.: Carnegie Endowment for International Peace.

 

Emerson, M. (2004). The Wider Europe Matrix. Brussel: Centre for European Policy Studies.

 

Emerson, M. & Noutcheva, G. (2005, maart). From Barcelona Process to Neighbourhood Policy. Assessments and open issues. CEPS Working document 2005 (220). Brussel: Centre for European Policy Studies. Geraadpleegd op 29 april 200! op http://shop.ceps.eu/BookDetail.php?item_id=1209

 

Emerson, M. (2006). What should the Community of Democratic Choice do? CEPS Policy Brief, 2006 (98). Brussel: Centre for European Policy Studies. Geraadpleegd op 12 maart 2008 op http://shop.ceps.eu/BookDetail.php?item_id=1313

 

Emerson, M.E., Edwards, T.H., Gazizullin, I., Lücke, M., Müller-Jentsch, D. & Nanivska, V. (2006). The prospect of deep free trade between the European Union and Ukraine. Brussels : Centre for European Policy Studies.

 

Emerson, M. (2007a). Ukraine and the European Union. In D. Hamilton & G. Mangott (Eds.), The new Eastern Europe: Ukraine, Belarus, Moldova (pp. 215-238). Washington, D.C.: Center for Transatlantic Relations.

 

Emerson, M. (2007b). Deepening the Wider Europe. Brussel: Centre or European Policy Studies. Geraadpleegd op 8 april 2008 op http://www.ceps.eu/Article.php?article_id=296

 

Franck, C. (2005). A major challenge for the EU’s external action: the European Neighbourhood Policy. In C.A. Stephanou (Ed.), Adjusting to EU enlargement: recurring issues in a new setting (pp. 109-177). Cheltenham: Edward Elgar Publishing Limited.

 

Gallina, N. (2005). Beyond the Eastern enlargement of the European Union: the case of Ukraine. In N. Hayoz & A.N. Lushnycky (Eds.), Ukraine at a crossroads (pp. 195-214). Bern: Peter Lang AG.

 

Gänzle, S. (2008). The European Neighbourhood Policy (ENP): extending governance beyond borders? In: I. Tömmel en A. Verdun (Eds.), Governance and Policy-Making in the European Union , Boulder: Lynne Rienner.

 

Garnett, S.W. (2000). Ukraine and Europe. In J. Janes, O. Kokoshinsky & P. Wittschorek (Eds.), Ukraine, Europe, and the United States. Towards a New Euro-Atlantic Security Architecture (pp. 59-62). Baden-Baden: Nomos Verlagsgesellschaft.

 

Gillingham III, J.R. (2007). The fraying lifeline: Ukraine and the European Union a year after the failed constitutional referenda. In S. Velychenko (Ed.), Ukraine, the EU and Russia: history, culture and international relations (pp. 151-164). Basingstoke: Palgrave MacMillan.

 

Glebov, S. (2005). “Eastern” concerns of “Big Mediterranean”: europeanisation, the Black Sea Region and Ukraine. In E. Baracani & R. Di Quirico (Eds.), Europeanisation and democratisation. Institutional adaptation, conditionality and democratisation in European Union’s neighbour countries (pp. 227-236). Florence: European Press Academic Publishing.

 

Gorobets, A. (2008). An independent Ukraine: sustainable or unsustainable development? Communist and Post-Communist Studies, 41, 93-103.

 

Górska, A. (2005). Dokąd zmierzasz, Ukraino? What Future for Ukraine? Warsaw: Centre for Eastern Studies.

 

Grabbe, H. (2004). How the EU should help its neighbours. CER Policy Brief June 2004. Londen: Centre for European reform. Geraadpleegd op 17 april 2008 op http://www.cer.org.uk/pdf/policybrief_eu_neighbours.pdf

 

Guggenberger, G. (2006). Symbolic actions of effective endeavours? The EU’s activities to promote democracy in Ukraine, Moldova and Belarus. In Š. Liekis, R. Trimakas, E. Špokas, J. Grigaliūnaitė & S. Mačiukaitė-Žvinienė (Eds.), European Union and its new neighborhood: addressing challenges and opportunies (pp.87-119). Vilnius: Mykolas Romeris University.

 

Hamilton, D.S. (2005). The strategic implications of enlargement. In D.S. Hamilton (Ed.), The new frontiers of Europe. The enlargement of the European Union: implications and consequences. Lisbon: Calouste Gulbenkian Foundation.

 

Haran, O. & Sushko, O. (2005). More than neighbors. A search for new paradigm of relations between the EU and Ukraine. In N. Hayoz, L. Jesien & W. van Meurs (Eds.), Enlarged EU – enlarged neighbourhood: perspectives of the European neighbourhood  (pp. 171-192). Bern: Peter Lang AG.

 

Hayoz, N., Kehl, F. & Kuster, S. (2005). The potential flexibility of deliberate ambiguity. The EU’s relations with the regimes in its “Eastern Neighbourhood”. In N. Hayoz, L. Jesien & W. van Meurs (Eds.), Enlarged EU – enlarged neighbourhood: perspectives of the European neighbourhood (pp. 49-80). Bern: Peter Lang AG.

 

Hayoz, N. & Lushnycky, A.N. (2005). Ukraine at a crossroads. Bern: Peter Lang AG.

 

Herron, E.S. (2007). State institutions, political context and parliamentary election legislation in Ukraine, 2000-2006. Journal of Communist Studies and Trasition Politics 23 (1), 57-76.

 

Hill, C. (1993). The capability-expectations gap, or conceptualising Europe’s international role. Journal of Common Market Studies, 31 (3), 305-327.

 

Hillion, C. (2005). ‘Thou shalt love thy neighbour’: the draft European Neighbourhood Policy Action Plan between the EU and Ukraine. In A. Mayhew & N. Copsey (Eds.), Ukraine and European neighbourhood policy (pp. 17-24). Brighton: Sussex European Institute.

 

Howard, M.M. (2002). The weakness of postcommunist civil society. Journal of democracy, 13 (1), 157-169.

 

Human Rights Watch (2007). World Report 2007 – Ukraine. Brussel: Human Rights Watch. Laatst geconsulteerd op 6 mei 2008 op http://hrw.org/englishwr2k7/docs/2007/01/11/ukrain14835.htm

 

Johnston, A.I. (2001). Treating international institutions as social environments. International Studies Quarterly, 45 (4), 487-515.

 

Kahraman, S. (2005). The European Neighbourhood Policy: the European Union’s new engagement towards Wider Europe. Perceptions, 2005 (4), 1-28.

 

Kelley, J. (2006). New wine in old wineskins: promoting political reforms through the new European Neighbourhood Policy. Journal of Common Market Studies, 44 (1), 29-55.

 

Kempe, I. (2007). Identifying an agenda for a new Eastern policy – evaluating the European Neighbourhood Policy beyond the ENP approach. Intereconomics, 2007 (4), 187-190.

 

Körber-Stiftung (2004). Frontiers and horizons of the EU. The New Neighbors Ukraine, Belarus and Moldova. Hamburg: Körber-Stiftung.

 

Kovalova, E. (2007). Ukraine’s role in changing Europe. In D. Hamilton & G. Mangott (Eds.), The new Eastern Europe: Ukraine, Belarus, Moldova (pp. 171-194). Washington, D.C.: Center for Transatlantic Relations.

 

Kubicek, P. (2000). Regional polarisation in Ukraine: public opinion, voting and legislative behaviour. Europe-Asia Studies, 52 (2), 273-294.

 

Kubicek, P. (2005). The European Union and democratization in Ukraine. Communist and Post-Communist Studies, 38, 269-292.

 

Kubicek, P. (2007). Ukraine and the European Neighbourhood Policy: Can the EU help the Orange Revolution bear fruit? East European Quarterly, 16 (1), 1-23.

 

Kukhar, V.B. (2000). The European perspective of Ukrainian foreign policy. In J. Janes, O. Kokoshinsky & P. Wittschorek (Eds.), Ukraine, Europe, and the United States. Towards a New Euro-Atlantic Security Architecture (pp. 13-44). Baden-Baden: Nomos Verlagsgesellschaft.

 

Kuts, S. (2006). Civil society in Ukraine: “Driving engine or spare wheel for change?” CIVICUS Civil Society Index Report for Ukraine. Kyiv: Center for Philanthropy, Counterpart Creative Center & CIVICUS: World Alliance for Citizen Participation.

 

Kuzio, T. (2003). EU and Ukraine: a turning point in 2004? Occasional Papers, 2003 (47). Paris: the European Union Institute for Security Studies. Geraadpleegd op 23 maart 2008 op http://aei.pitt.edu/1611/01/occ47.pdf

 

Kuzio, T. (2005). Semi-authoritarianism in Kuchma’s Ukraine. In N. Hayoz & A.N. Lushnycky (Eds.), Ukraine at a crossroads (pp. 33-62). Bern: Peter Lang AG.

 

Kuzio, T. (2006a). Everyday Ukrainians and the Orange Revolution. In A. Ǻslund & M. McFaul (Eds.), Revolution in orange: the origins of Ukraine’s democratic breakthrough (pp. 45-68). Washington, D.C.: Carnegie Endowment for International Peace.

 

Kuzio, T. (2006b). Is Ukraine part of Europe’s future? The Washington Quarterly, 2006 (3), 89-108.

 

Lami, G. (2005). The destiny of Ukraine: Europe of Eurasia? In G.B. Bercoff & G. Lami (Eds.), Ukraine’s re-integration into Europe: a historical, historiographical and politically urgent issue (pp. 311-323). Alessandria: Edizioni dell’Orso.

 

Landaburu, E. (2006, maart). From neighbourhood to integration policy. Are there concrete alternatives to enlargement? CEPS Policy brief 2006 (95). Brussel: Centre for European Policy Studies. Geraadpleegd op 29 april 2008 op http://shop.ceps.eu/BookDetail.php?item_id=1305

 

Lang, K. (2007). European Neighbourhood Policy: where do we stand – where are we heading? In J. Varwick & K.O. Lang (Eds.), European Neighbourhood Policy. Challenges for the EU-policy towards the new neighbours(pp. 15-24). Leverkusen Opladen: Barbara Budrich Publishers.

 

Lavenex, S. (2004). EU external governance in ‘wider Europe’. Journal of European Public Policy 11 (4), 680-700.

 

Lavenex, S. & Schimmelfennig, F. (2007). Relations with the Wider Europe. Journal of Common Market Studies, 45 (annual review), 143-162.

 

Leigh, M. (2007). Making a success of the ENP: challenge and response. In  In K. Weber, M.E. Smith & M. Baun (Eds.) Governing Europe’s neighbourhood. Partners or Periphery? (pp. 209-217). Manchester: Manchester University Press.

 

Leinen, J. & Weidemann, S. (2007). How does ENP work? A view from the European Parliament. In  J. Varwick & K.O. Lang (Eds.), European Neighbourhood Policy. Challenges for the EU-policy towards the new neighbours (pp. 49-60). Leverkusen Opladen: Barbara Budrich Publishers.

 

Lippert, B. (2006). Beefing up the ENP: towards a Modernisation and Stability Partnership. The International Spectator 2006 (4), 85-100.

 

Lippert, B. (2007). The EU Neighbourhood Policy – profile, potential, perspective. Intereconomics, 2007 (4), 180-187.

 

Löwenhardt, J. (2005). Stuck in the middle. The shared neighbourhood of the EU and Russia, 2000-2005. Clingendael European Papers, 2005 (2). Den Haag: Netherlands Institute of International Relations Clingendael.

 

Maier, S. & Schimmelfennig, F. (2007). Shared values: democracy and human rights. In In K. Weber, M.E. Smith & M. Baun (Eds.) Governing Europe’s neighbourhood. Partners or Periphery? (pp. 39-57). Manchester: Manchester University Press.

 

Manners, I. (2002). Normative Power Europe: A contradiction in terms? Journal on Common Market Studies, 40 (2), 235-258.

 

March, J.G. & Olson, J.P. (1989). Rediscovering institutions: the organizational basis of politics. New York: Free Press.

 

Maurer, A. & Haerder, M. (2007). Alternatives to full membership of the EU. In J. Varwick & K.O. Lang (Eds.), European Neighbourhood Policy. Challenges for the EU-policy towards the new neighbours (pp. 197-216). Leverkusen Opladen: Barbara Budrich Publishers.

 

Meloni, G. (2006). Is the same toolkit used during enlargement still applicable to the countries of the New Neighbourhood? A problem of mismatching between objectives and instruments. Paper gepresenteerd aan het European University Institute, Badia Fiesolana.

 

Meloni, G. (2007). Who’s my neighbour? European Political Economy Review, 7 (2), 24-37.

 

Milczarek, D. & Nowak, A. (2007). Eastern dimension of the ENP – a new challenge for the European Union. The case of Ukraine. In M. Cremona & G. Meloni (Eds.), The European Neighbourhood Policy: a framework for modernisation? (pp. 65-80). EUI Working Paper LAW, 2007 (21). Badia Fiesolana: European University Institute. Geraadpleegd op 20 april 2008 op http://www.iue.it/PUB/LawWPs/law2007-21.pdf

 

Mildner, K. (2003). Ukraine and the EU: lessons learned and tasks ahead. In I. Kempe (Ed.). Prospects and risks beyond EU enlargement: Eastern Europe: challenges of a pan-European policy (pp. 133-146). Opladen: Leske und Budrich.

 

Missiroli, A. (2004). The EU and its changing neighbourhood. Stabilization, integration and partnership. In R. Dannreuther (Ed.), European Union foreign and security policy: towards a neighbourhood strategy (pp. 12-26). Londen: Routledge.

 

Motyl, A. J. (2003). Ukraine, Europe and Russia: exclusion or dependence? In A. Lieven & D. Trenin (Eds.), Ambivalent neighbors: the EU, NATO and the price of membership (pp. 15-43). Washington: Carnegie Endowment for International Peace.

 

Mrinska, O. (2006). The impact of EU enlargement on the external and internal borders of the New Neighbours: the case of Ukraine. In J.W. Scott (Ed.), EU enlargement, region building and shifting borders of inclusion and exclusion (pp. 81-93). Aldershot Burlington: Ashgate.

 

Munro, N. (2007). Which way does Ukraine face? Popular orientations toward Russia and Western Europe. Problems of Post-Communism, 54 (6), 43-58.

 

Pace, M. (2005). The European Neighbourhood Policy: a statement about the EU’s identity? Berlin: Friedrich Ebert Stiftung.

 

Pentland, C. (2005). Eastern Approaches: the EU encounters the former Soviet Union. In J. DeBardeleben (Ed.), Soft or hard borders? Managing the divide in an enlarged Europe (pp. 45-68). Aldershot: Ashgate.

 

Pridham, G. (2005a). Designing democracy: E.U. enlargement and regime change in post-communist Europe. Basingstoke: Palgrave MacMillan.

 

Pridham, G. (2005b). EU accession and democratisation in Central and Eastern Europe: lessons from the enlargement of 2004. In E. Baracani & R. Di Quirico (Eds.), Europeanisation and democratisation. Institutional adaptation, conditionality and democratisation in European Union’s neighbour countries (pp. 59-82). Florence: European Press Academic Publishing.

 

Primatarova, A. (2005). In search of two distinct tracks for non-EU Europe and the European neighbourhood. In N. Hayoz, L. Jesien & W. van Meurs (Eds.), Enlarged EU – enlarged neighbourhood: perspectives of the European neighbourhood (pp. 19-48). Bern: Peter Lang AG.

 

Riabchuk, M. (2005). Strength and weakness of a blackmail state: checking the limitations. In G.B. Bercoff & G. Lami (Eds.), Ukraine’s re-integration into Europe: a historical, historiographical and politically urgent issue (pp. 243-252). Alessandria: Edizioni dell’Orso.

 

Riabchuk, M. (2007). Ambivalence or ambiguity?: why Ukriane is trapped between East and West. In S. Velychenko (Ed.), Ukraine, the EU and Russia: history, culture and international relations (pp. 70-88). Basingstoke: Palgrave MacMillan.

 

Raik, K. (2006). Promoting democracy through civil society: how to step up the EU’s policy towards the Eastern Neighbourhood. CEPS Working Document, 2006 (237). Brussel: Centre for European Policy Studies. Geraadpleegd op 2 april 2008 op http://shop.ceps.eu/BookDetail.php?item_id=1298

 

Rhein, E. (2007). The European Neighbourhood Policy: a critical assessment. In J. Varwick & K.O. Lang (Eds.), European Neighbourhood Policy. Challenges for the EU-policy towards the new neighbours (pp. 39-48). Leverkusen Opladen: Barbara Budrich Publishers.

 

Risse, T. (2000). “Let’s argue!”: communicative action in world politics. International Organization, 54 (1), 1-39.

 

Risse, T., Ropp, S.C. & Sikkink, K. (1999). The power of human rights: international norms and domestic change. Cambridge: Cambridge University Press.

 

Romanova, V. (2006). Political dialogue between the EU and Ukraine as a stimulus for internal transformations in Ukraine. In Š. Liekis, R. Trimakas, E. Špokas, J. Grigaliūnaitė & S. Mačiukaitė-Žvinienė (Eds.), European Union and its new neighborhood: addressing challenges and opportunies (pp. 145-160). Vilnius: Mykolas Romeris University.

 

Rossi, R. (2004). The European Neigbhourhood Policy in perspective. In F. Attinà & R. Rossi (Eds.), European Neighbourhood Policy: political, economic and social issues (pp. 8-21). Catania: Jean Monnet Centre Euro-Med.

 

Samokhvalov, V. (2007). Relations in the Russia-Ukraine-EU triangle: ‘zero-sum game’ or not? Occasional Paper, 2007 (68). Paris: The European Union Institute for Security Studies. Geraadpleegd op  2 april 2008 op http://www.iss.europa.eu/uploads/media/occ68.pdf

 

Schimmelfennig, F. (2001). The community trap : liberal norms, rhetorical action, and the Eastern enlargement of the European Union. International Organization, 55 (1), 47-80.

 

Schimmelfennig, F. (2003). The EU, NATO and the integration of Europe: rules and rhetoric. Cambridge: University Press.

 

Schimmelfennig, F. (2005). Strategic calculation and international socialization: membership incentives, party constellations, and sustained compliance in Central and Eastern Europe. International Organization, 59 (4), 827-860.

 

Schimmelfennig, F. (2006). EU enlargement and international socialization. In F. Carr & A.  Massey (Eds.), Public Policy and the New European Agendas (pp. 81-98). Cheltenham: Elgar.

 

Schimmelfennig, F., Engert, S. & Knobel, H. (2006). International socialization in Europe: European organizations, political conditionality, and democratic change. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

 

Schimmelfennig, F. & Sedelmeier U. (2005). The Europeanization of Central and Eastern Europe. New York: Cornell University Press.

 

Shelest, H. (2006). The role of the new regional organizations in the proces of democratization of the Newly Independent states and the position of the European Union. In Š. Liekis, R. Trimakas, E. Špokas, J. Grigaliūnaitė & S. Mačiukaitė-Žvinienė (Eds.), European Union and its new neighborhood: addressing challenges and opportunies (pp. 64-74). Vilnius: Mykolas Romeris University.

 

Sherr, J. (2007). Conclusion. In S. Velychenko (Ed.), Ukraine, the EU and Russia: history, culture and international relations (pp. 165-182). Basingstoke: Palgrave MacMillan.

 

Shulman, S. (2005). National identity and public support for political and economic reform in Ukraine. Slavic Review, 64 (1), 59-87.

 

Sjursen, H. (2006). The EU as a ‘normative’ power: how can this be? Journal of European Public Policy, 13 (2), 235-251.

 

Smith, K.E. (2004). The making of EU foreign policy: the case of Eastern Europe (2nd ed.). Basingstoke: Palgrave Macmillan.

 

Smith, K.E. (2005). The outsiders: the European neighbourhood policy. International Affairs, 81 (4), 757-773.

 

Smith, M.E. & Weber, K. (2007). Governance theories, regional integration and EU foreign policy. In K. Weber, M.E. Smith & M. Baun (Eds.) Governing Europe’s neighbourhood. Partners or Periphery? (pp. 3-20). Manchester: Manchester University Press.

 

Solonenko, I. (2006). European Neighbourhood Policy – The perception of Ukraine. In M. Overhaus, H.W. Maull & S. Harnisch (Eds.). The New Neighbourhood Policy of the European Union. Perspectives from the European Commission, France, Germany, Poland, Ukraine and Moldova. Foreign Policy Dialogue, 7 (19), 44-51.

 

Solonenko, I. (2007). The EU’s impact on democratic transformation in Ukraine. In S. Velychenko (Ed.), Ukraine, the EU and Russia: history, culture and international relations (pp. 138-150). Basingstoke: Palgrave MacMillan.

 

Stepanenko, V. (2006). Civil society in Post-Soviet Ukraine: civic ethos in the framework of corrupted sociality? East European Politics and Societies, 20, 571-597.

 

Stent, A.E. (2007). The lands in between: the new Eastern Europe in the twenty-first century. In D. Hamilton & G. Mangott (Eds.), The new Eastern Europe: Ukraine, Belarus, Moldova (pp. 1-24). Washington, D.C.: Center for Transatlantic Relations.

 

Stetter, S. (2005). Theorising the European Neighbourhood Policy: debordering and rebordering in the Mediterranean. EUI Working Paper RSCAS, 2005 (34). Badia Fiesolana: European University Institute. Geraadpleegd op 21 april 2008 op http://www.iue.it/RSCAS/WP-Texts/05_34.pdf

 

Sushko, O. & Prystayko, O. (2006). Western Influence. In A. Ǻslund & M. McFaul (Eds.), Revolution in orange: the origins of Ukraine’s democratic breakthrough (pp. 125-144). Washington, D.C.: Carnegie Endowment for International Peace.

 

Sushko, O. & Prystayko, O. (2007). Nations in transit 2007 – Ukraine. New York: Freedom House. Laatst geconsulteerd op 6 mei 2008 op http://www.freedomhouse.hu//images/fdh_galleries/NIT2007final/nit-ukrai…

 

Tocci, N. (2005). Does the ENP respond to the EU’s post-enlargement challenges? The International Spectator, 2005 (1), 21-32.

 

Tocci, N., Darbouche, H., Emerson, M., Fernandes, S., Hanau-Santini, R., Noutcheva, G. et. al. (2008). The European Union as a normative foreign policy actor. CEPS Working Document, 2008 (281). Brussel: Centre for European Policy Studies. Geraadpleegd op 12 april 2008 op http://shop.ceps.eu/BookDetail.php?item_id=1590

 

Trenin, D. (2007). Russia and Ukraine. In D. Hamilton & G. Mangott (Eds.), The new Eastern Europe: Ukraine, Belarus, Moldova (pp. 195-214). Washington, D.C.: Center for Transatlantic Relations.

 

Tria, G. (2004). The European Neighbourhood Policy (ENP): objectives and means. Paper gepresenteerd aan de Conferentie over “The Challenges of European Neighbourhood Policy”, Piazzale Farnesina, Rome op 26-27 november 2004.

 

Tulmets, E. (2007). Can the discourse on “Soft Power” help the EU to bridge its capability-expectations gap? European Political Economy Review, 7 (2), 195-226.

 

Ünal Eriş, Ö. (2006). European Neighbourhood Policy and its significance in establishing stability on the European contitent. In Š. Liekis, R. Trimakas, E. Špokas, J. Grigaliūnaitė & S. Mačiukaitė-Žvinienė (Eds.), European Union and its new neighborhood: addressing challenges and opportunies (pp. 13-25). Vilnius: Mykolas Romeris University.

 

Vachudova, M.A. (2007). Trade and the internal market. In ... (pp. 97-113). Manchester: Manchester University Press.

 

Vahl, M. (2007). EU-Russia Relations in EU Neighbourhood Policies. In K. Malfliet, L. Verpoest & E. Vinokurov (Eds.), The CIS, the EU and Russia: the challenges of integration (pp. 121-141). Basingstoke: Palgrave MacMillan.

 

Van Oudenaren, J. (2004). Policy towards the extended frontier: the Balkans and the Newly Independent States. In M.G. Cowles & D. Dinan (Eds.), Developments in the European Union (pp. 256-274). Basingstoke: MacMillan.

 

Varwick, J. & Lang, K.O. (2007). European Neighbourhood Policy. Challenges for the EU-policy towards the new neighbours. Leverkusen Opladen: Barbara Budrich Publishers.

 

Voldeba, S. (2006). Europees Nabuurschapsbeleid op de proef. Wat doet de EU met haar nieuwe oostelijke buurlanden? Internationale Spectator, 60 (6), 308-312.

 

Weber, K., Smith, M.E. & Baun, M. (Eds.) (2007). Governing Europe’s neighbourhood. Partners or Periphery? Manchester: Manchester University Press.

 

Weisskirchen, G. (2000). Ukraine: tense to breaking point. In J. Janes, O. Kokoshinsky & P. Wittschorek (Eds.), Ukraine, Europe, and the United States. Towards a New Euro-Atlantic Security Architecture (pp. 51-58). Baden-Baden: Nomos Verlagsgesellschaft.

 

White, S., McAllister, I. & Löwenhardt, J. (2002). A European or a Slavic choice? Foreign policy and public attitudes in Post-Soviet Europe. Europe-Asia Studies, 54 (2), 181-202.

 

White, S., Korosteleva, J. & McAllister, I. (2008). A Wider Europe? The view from Russia, Belarus and Ukraine. Journal of Common Market Studies, 46 (2), 219-241.

 

Wolczuk, K. (2004). Integration without Europeanisation: Ukraine and its policy towards the European Union. EUI Working Paper RSCAS, 2004 (15). Badia Fiesolana: European University Institute. Geraadpleegd op 1 mei 2008 op http://www.eui.eu/RSCAS/WP-Texts/04_15.pdf

 

Youngs, R. (2004). Normative dynamics and strategic interests in the EU’s external identity. Journal of Common Market Studies, 42 (2), 415-435.

 

Youngs, R. (2006). Ukraine. In T. Piccone & R. Youngs (2006). Strategies for democratic change. Assessing the global response (pp. 97-121). Washington, D.C. en Madrid: Democracy Coalition Project & Fundación para las Relaciones Internacionales y el Diálogo Exterior.

 

Zagorski, A. (2004). Policies towards Russia, Ukraine, Moldova and Belarus. In R. Dannreuther (Ed.), European Union foreign and security policy: towards a neighbourhood strategy (pp. 79-97). Londen: Routledge.

 

Zhurzhenko, T. (2006). Regional cooperation in the Ukrainian-Russian borderlands: Wider Europe or Post-Soviet integration? In J.W. Scott (Ed.), EU enlargement, region building and shifting borders of inclusion and exclusion (pp. 95-111). Aldershot Burlington: Ashgate.

 

Zürn, M. & Checkel, J.T. (2005). Getting socialized to build bridges: constructivism and rationalism, Europe and the Nation-State. International Organization, 59 (4), pp. 1045-1079.

 

 

 

OFFICIËLE DOCUMENTEN

 

Abu Rahma, M., Agrasot, P., Al-Asmar, W., Andrusevych, N., Badran, R. & Bondari, A. (2007, 8 oktober). Letter from representatives of several non-governmental organisations form the EU and neighbouring countries who participated in the conference to Commissioners José Manuel Barroso and Benita Ferrero-Waldner. Geraadpleegd op 13 april 2008 op http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/conference2007/enp_conference_civil-s…

 

Europees Parlement (2005). Report on the European neighbourhood policy. A6-0399/2005. Brussel, Europese Unie.

 

Europees Parlement (2006). European Neighbourhood Policy. European Parliament resolution on the European Neighbourhood Policy. P6_TA(2006)0028. Brussel: Europese Unie.

 

Europese Commissie (2001). Mededeling van de Commissie an de Raad en het Europees Parlement. Rol van de Europese Unie bij de bevordering van de mensenrechten en de democratisering in derde landen. COM (2001) 252 definitief. Brussel: Europese Unie.

 

Europese Commissie (2003a). Communication from the Commission to the Council and the European Parliament. Wider Europe – Neighbourhood: a new framework for relations with our eastern and southern neighbours. COM(2003) 104 final. Brussel: Europese Unie.

 

Europese Commissie (2003b). Communication from the Commission. Paving the way for a New Neighbourhood Instrument. COM (2003) 393 final. Brussel: Europese Unie.

 

Europese Commissie (2004a). Commission staff working paper. European Neighbourhood Policy. Country Report. Ukraine. SEC(2004) 566. Brussel: Europese Unie.

 

Europese Commissie (2004b). Communication from the Commission. European Neighbourhood Policy. Strategy Paper. COM(2004) 373 final. Brussel: Europese Unie.

 

Europese Commissie (2004c). Proposal for a regulation of the European Parliament and of the Council laying down general provisions establishing a European Neighbourhood and Partnership Instrument. COM(2004)628 final. Brussel: Europese Unie.

 

Europese Commissie (2006a). Commission staff working document. Accompanying the: Communication from the Commission to the Council and the European Parliament on strengthening the European Neighbourhood Policy. ENP Progress Report. Ukraine. SEC(2006) 1505/2. Brussel: Europese Unie.

 

Europese Commissie (2006b). Commission staff working document. Accompanying the: Communication from the Commission to the Council and the European Parliament on strengthening the European Neighbourhood Policy. Overall Assessment. SEC(2006) 1504/2. Brussel: Europese Unie.

 

Europese Commissie (2006c). Communication from the Commission to the Council and the European Parliament on strengthening the European Neighbourhood Policy. COM(2006) 726 final. Brussel: Europese Unie.

 

Europese Commissie (2007). Communication from the Commission. A strong European Neighbourhood Policy. COM (2007) 774 final. Brussel: Europese Unie.

 

Europese Commissie (2008). Commission staff working document. Accompanying the Communication from the Commission to the Council and the European Parliament. ‘Implementation of the European Neighbourhood Policy in 2007’. Progress Report Ukraine. SEC(2008) 402. Brussel: Europese Unie.

 

Europese Commissie (2008, 15 april). External relations. Ukraine. Geraadpleegd op 13 mei 2008 op http://ec.europa.eu/external_relations/ukraine/index_en.htm

 

Europese Commissie (2008, 21 april). The EU’s relations with Eastern Europe & Central Asia. Geraadpleegd op 13 mei 2008 op http://ec.europa.eu/external_relations/ceeca/news/index_en.htm

 

Europese Commissie (n.d.a). Bilateral trade relations. Ukraine. Geraadpleegd op 1 april 2008 op http://ec.europa.eu/trade/issues/bilateral/countries/ukraine/index_en.h…

 

Europese Commissie (n.d.b) Ukraine. Geraadpleegd op 1 april 2008 op http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2006/september/tradoc_113459.pdf

 

Europese Raad (1999). European Council Common Strategy of 11 December 1999 on Ukraine. Official Journal of the European Communities (L331), 1-9.

 

Europese Unie (2000). Verordening (EG, EURATOM) Nr. 99/2000 van de Raad van 29 december 1999 betreffende bijstand aan de partnerstaten in Oost-Europa en Centraal Azië. Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen (L12), 1-9.

 

Europese Unie (2001). European Council Common Strategy of 11 december 1999 on Ukraine. Official Journal of the European Communities (L331), 1-9.

 

Europese Unie (2005). EU /Ukraine Action Plan. Geraadpleegd op 25 april 2007 op http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/action_plans/ukraine_enp_ap_final_en…

 

Europese Unie (2006). Regulation (EC) No 1638/2006 of the European Parliament and of the Council of 24 October 2006 laying down general provisions establishing a European Neighbourhood and Partnership Instrument. Official Journal of the European Union (L 310), 1-14.

 

Europese Unie (2007a). European Neighbourhood and Partnership Instrument. Ukraine. Country Strategy Paper 2007-2013. Geraadpleegd op 25 april 2007 op http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/country/enpi_csp_ukraine_en.pdf

 

Europese Unie (2007b). European Neighbourhood and Partnership Instrument. Ukraine. National Indicative Programme 2007-2010. Geraadpleegd op 25 april 2007 op http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/country/enpi_nip_ukraine_en.pdf

 

Europese Unie (2007c). Principles for the implementation of a Governance Facility under ENPI. Geraadpleegd op 6 april 2008 op http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/governance_facility_en.pdf

 

Europese Unie (2007, 18 maart). Is there a role for civil society (NGOs, NGDOs etc)? Geraadpleegd op 23 april 2007 op http://ec.europa.eu/world/enp/faq_en.htm#3.11

 

Europese Unie (2007, 18 juni). Further strengthening EU-Ukraine bilateral relations: visa facilitation and readmission agreements are signed today. Geraadpleegd op 18 april 2008 op http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/07/849&forma…

 

Europese Unie & Oekraïne (1994). Partnership and Co-operation Agreement between the European Communities and their member states, and Ukraine. Geraadpleegd op 14 april 2008 op http://ec.europa.eu/external_relations/ceeca/pca/pca_ukraine.pdf.

 

Europese Unie & Oekraïne (2003). Joint report on the implementation of the Partnership and Cooperation Agreement between the EU and Ukraine. Geraadpleegd op 6 april 2008 op http://www.delukr.ec.europa.eu/data/doc/pca_report_0303_eng.pdf

 

Europese Unie & Oekraïne (2008). Joint Evaluation Report EU-Ukraine Action Plan. Geraadpleegd op 20 april 2008 op http://ec.europa.eu/external_relations/ukraine/docs/ukraine_eu_joint_ev…

 

 

 

Ferrero-Waldner (2005). Communication to the Commission. Implementing and promoting the European Neighbourhood Policy. SEC(2005) 1521. Brussel: Europese Unie.

 

Oekraïne (2006, 20 juni). Position paper on Ukraine – EU action plan implementation by Ukrainian side. Geraadpleegd op 23 april 2008 op http://www.kmu.gov.ua/document/41022823/%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%BB%20%D0%…

 

Prodi, R. (2002, 5-6 december). A Wider Europe – A Proximity Policy as the key to stability. Speech by Romani Prodi, President of the European Commission. Geraadpleegd op 2 april 2008 op http://ec.europa.eu/external_relations/news/prodi/sp02_619.htm

 

Regering van Oekraïne (2008a). Common bodies. Geraadpleegd op 15 april op http://www.kmu.gov.ua/kmu/control/en/publish/article?showHidden=1&art_i…

 

Regering van Oekraïne (2008b). Events. Geraadpleegd op 14 april 2008 op http://www.kmu.gov.ua/kmu/control/en/publish/article?showHidden=1&art_i…

 

The European Commission’s Delegation to Ukraine (2008). Ukraine-EU: Chronology of bilateral relations. Geraadpleegd op 14 april 2008 op http://www.delukr.ec.europa.eu/page4824.html

 

Tymoshenko, Y. (2007). Containing Russia. Foreign Affairs, 2007 (3). Geraadpleegd op 15 maart 2008 op http://www.foreignaffairs.org/20070501faessay86307/yuliya-tymoshenko/co…

 

Yanukovich, V. (2006, 5 september). The Prime Minister of Ukraine V. Yanukovych’s speech at the Verkhovna Rada of Ukraine session. Geraadpleegd op 15 maart 2008 op http://ukraine-eu.mfa.gov.ua/eu/en/news/detail/2473.htm?lightWords=yanu…

 

Yushchenko, V. (2005, 9 maart). Rede von Präsident der Ukraine Viktor Juschtschenko im Deutschen Bundestag. Geraadpleegd op 3 april 2008 op  http://www.president.gov.ua/en/news/481.html

 

Universiteit of Hogeschool
Master Politieke Wetenschappen, optie EU studies
Publicatiejaar
2008
Kernwoorden
Share this on: