Executieve functies in het dagelijks leven bij kinderen met dyslexie en dyscalculie: Inhibitie bij kinderen tussen 8 en 12 jaar met een comorbide leerstoornis

Anouk Bourdeaud'hui
 
"Ik kon er niets aan doen!" (Over)leven in een wereld vol verwachtingen en prikkels.
Kinderen leven vandaag in een wereld vol verwachtingen en prikkels. Verwachtingen dat ze opletten in de les en ze zich zullen gedragen tijdens een restaurantbezoek. Verwachtingen dat ze spontaan emoties kunnen uiten en hun woede kunnen beheersen. Kortom, verwachtingen dat ze zich nu en op latere leeftijd sociaal aanvaardbaar zullen gedragen. Verschillende prikkels kunnen er echter voor zorgen dat kinderen niet aan die verwachtingen voldoen, maar dat ze impulsief en ongeremd reageren.

Executieve functies in het dagelijks leven bij kinderen met dyslexie en dyscalculie: Inhibitie bij kinderen tussen 8 en 12 jaar met een comorbide leerstoornis

 

"Ik kon er niets aan doen!" (Over)leven in een wereld vol verwachtingen en prikkels.
Kinderen leven vandaag in een wereld vol verwachtingen en prikkels. Verwachtingen dat ze opletten in de les en ze zich zullen gedragen tijdens een restaurantbezoek. Verwachtingen dat ze spontaan emoties kunnen uiten en hun woede kunnen beheersen. Kortom, verwachtingen dat ze zich nu en op latere leeftijd sociaal aanvaardbaar zullen gedragen. Verschillende prikkels kunnen er echter voor zorgen dat kinderen niet aan die verwachtingen voldoen, maar dat ze impulsief en ongeremd reageren. Slechte opvoeding, of is er iets meer aan de hand?
 
We beschikken allemaal over een aantal cognitieve vaardigheden die ons helpen om ons aan nieuwe of veranderende situaties aan te passen. Deze vaardigheden worden aangeduid als executieve functies en stellen ons in staat om flexibel te reageren zonder slaaf te worden van onze omgeving. Via onze zintuigen ervaren we een prikkel die door ons executief vermogen wordt verwerkt en omgezet in een motorisch antwoord hierop. Inhibitieproblemen onderbreken deze cyclus. Ze kunnen er voor zorgen dat kinderen niet kunnen opletten in de les en ze zich impulsief gedragen in een restaurant. Er is dus iets meer aan de hand.
De werking van ons inhibitiemechanisme is grotendeels te herleiden tot 3 processen. Allereerst blokt het irrelevante informatie waardoor we ons beter kunnen focussen. Ten tweede onderdrukt het dominante of relatief automatische reacties waardoor impulsief gedrag wordt beperkt. Ten derde zorgt het er voor dat een individu bij het uitvoeren van een taak niet afgeleid wordt door andere impulsen of gebeurtenissen.
Inhibitieproblemen verstoren deze functie en worden door factoren zoals dyslexie en dyscalculie nog versterkt. Met dyslexie bedoelen we een hardnekkig probleem met het aanleren enerzijds en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of spellen op woordniveau, anderzijds. Onderzoek wijst uit dat taken die inhibitie stimuleren, er voor zorgen dat de leessnelheid en de accuraatheid bij dyslectische kinderen stijgt. Kinderen met dyscalculie hebben dan weer problemen om zich de wiskundige vaardigheden eigen te maken. Opnieuw speelt het inhibitiesysteem zijn rol. Rekentaken vereisen immers het tegelijk vasthouden van relevante informatie enerzijds, en het verwijderen van irrelevante anderzijds. Zo zal het bij het oplossen van een vraagstuk helpen om onnodige gegevens te blokkeren waardoor de juiste oplossing kan gevonden worden. Wetende dat dyslexie en dyscalculie elk afzonderlijk sterk gecorreleerd zijn met het inhibitiemechanisme, kan men zich de vraag stellen wat de invloed zal zijn bij kinderen met een comorbide leerstoornis. Met comorbiditeit wordt het gelijktijdig of opeenvolgend voorkomen van twee of meer aandoeningen bij een individu bedoeld. Onderzoek wees aan dat dyslexie en dyscalculie vaak samen voorkomen. In mijn thesis heb ik mij gefocust hoe de comorbiditeit van deze twee leerstoornissen een invloed heeft op het inhibitievermogen van 77 kinderen tussen 8 en 12 jaar, waarvan 32 een comorbide leerstoornis hebben en 25 kinderen een geïsoleerde. De controlegroep bestond uit 20 kinderen zonder leerstoornissen.
 
Volgens de literatuur zijn abstracte tests belangrijk om een wetenschappelijke basis aan de conclusies te geven. Om aan deze eis te voldoen, werden inhibitieproblemen onderzocht in een experimentele setting. In mijn onderzoek deed ik daarom een beroep op de Stroop taken zoals de Stroop Kleur. In die laatste test dient een proefpersoon eerst de kleur van een rechthoek te benoemen (groen, rood of blauw). Nadien dient hij de kleur te benoemen waarin een bepaald woord geschreven staat. Het woord dat hij dient te lezen komt in deze conditie overeen met de kleur zelf (vb. ‘groen’ geschreven in het groen). Tenslotte krijgt de proefpersoon een groengekleurd woord ‘rood’ te zien, en wordt opnieuw gevraagd de kleur van het woord aan te geven. Een goed werkend inhibitiesysteem zal er voor zorgen dat een respondent ‘groen’ zegt en niet impulsief ‘rood’ aangeeft. Uit mijn onderzoek blijkt dat kinderen uit de comorbide groep op de Stroop taken beduidend meer fouten maakt dan de controle groep, maar niet dan de geïsoleerde groepen. Omdat de comorbide leerstoornis de additieve combinatie is van dyslexie en dyscalculie, is het inhibitieprobleem prominenter aanwezig. Dat blijkt ook wanneer we de tijd die nodig was om de Stroop taken uit te voeren, in rekening nemen. Voornamelijk met de Stroop Kleur-Woord, die eerder werd geïllustreerd, bleek de comorbide groep problemen te hebben. Deze tragere reactietijd bij de comorbide groep is te wijten aan problemen met inhibitie.
Aangezien het functioneren in het dagelijks leven minstens even belangrijk is, mag men zich niet enkel op deze tests baseren om inhibitie in kaart te brengen. Leerkrachten kunnen inschatten of een kind zich kan concentreren in de les en ouders weten of hun jongste zich gedraagt in het restaurant. Om die meningen te vatten, maakte ik gebruik van de BRIEF-vragenlijst (Behavior Rating Inventory of Executive Function). Hieruit blijkt dat ouders van kinderen met een comorbide stoornis niet vinden dat zij meer inhibitieproblemen hebben dan kinderen met een geïsoleerde stoornis of kinderen zonder leerstoornis. Volgens de leerkrachten is dat verschil er wel. Dit is niet geheel onverwacht daar kinderen op school veel meer beroep moeten doen op inhibitie dan thuis het geval is, en problemen dus sneller zullen opvallen in een schoolse context.
 
De inhibitieproblemen komen dus zowel naar voor in de experimentele setting als in het dagelijkse leven. Wel is het zo dat beide benaderingen verschillende manifestaties van het probleem vaststellen. Er is immers geen relatie tussen de scores op de BRIEF-vragenlijsten en de gestandaardiseerde Stroop taken. Beide instrumenten beslaan dus andere aspecten van executief functioneren. Wil men een juiste diagnose stellen, dan zal er een veelzijdige benadering nodig zijn.
Het therapeutisch handelen zal hier eveneens aandacht moeten aan besteden. Bij het behandelen van kinderen met comorbide dyslexie en dyscalculie dienen bovendien zowel het lezen als het rekenen aangepakt te worden. Om de inhibitieproblemen tijdens de behandeling te gaan trainen, kan de moeilijkheidsgraad van de oefeningen gradueel worden opgebouwd. Bij het oplossen van vraagstukken kan er in een eerste fase voor gekozen worden om geen overbodige informatie aan te bieden, zodat deze dan ook niet onderdrukt dient te worden. Nadien kan de moeilijkheidsgraad worden opgebouwd. Bij het lezen kan een gelijkaardige denkpiste gevolgd worden. bij de behandeling van de leerstoornissen meteen oefeningen worden gebruikt die veel beroep doen op het inhibitiemechanisme, kan dit nefast zijn voor de motivatie van het kind. Het is duidelijk dat de inhibitieproblemen bij kinderen meerdere oorzaken, maar ook meerdere oplossingen kent. Afgeleid zijn in de les of ongepast reageren in een restaurant is niet alleen een kwestie van opvoeding. Er is duidelijk meer aan de hand.

Bibliografie

 

American Psychiatric Association (1994). Diagnostic and statistical manual of mentaldisorders (4th ed.). Washington, DC: Author.
Andersson, U. (2007). The contribution of working memory to children’s mathematical word problem solving. Applied Cognitive Psychology, 21, 1201-1216
Arcelus, J., & Vostanis, P. (2005). Psychiatric comorbidity in children and adolescents. Current Opinion in Psychiatry, 18 (4), 429-434
Ardila, A. (2008). On the evolutionary origins of executive functions. Brain and Cognition, 68 (1), 92-99
Baddeley, A. (1996). Exploring the central executive. The Quarterly Journal of Experimental Psychology, 49 (1), 5-28
Baddeley, A. (2000). The episodic buffer: a new component of working memory? Trends in Cognitive Sciences, 4 (11), 417-423
Baddeley, A. (2003). Working memory: looking back and looking forward. Nature Reviews Neuroscience, 4 (10), 829-839
Barkley, R. (1997). Behavioral Inhibition, Sustained Attention, and Executive Functions: Constructing a Unifying Theory of ADHD. Psychological Bulletin, 121 (1), 65-94
Baudonck, M., Debusschere, A., Dewulf, B., Samyn, F., Vercaemst, V. & Desoete, A. (2006). Kortrijkse Rekentest Revisie (KRT-R). Kortrijk: Revalidatiecentrum Overleie.
Baughman, F. & Cooper, R. (2007). Inhibition and young children’s performance on the Tower of Lonon task. Cognitive Systems Research, 8, 216-226
Bell-McGinty, S., Podell, K., Franzen, M., Baird, A. & Williams, M. (2002). Standard measures of executive function in predicting instrumental activities of daily living in older adults. International Journal of Geriatric Psychiatry, 17, 828-834
Berch, D.B. (2005). Making Sense of Number Sense: Implications for children with mathematical disabilities. Journal of Learning Disorders, 38, 333-339
Bierman, K., Nix, R., Greenberg, M., Blair, C. & Domitrovich, C. (2008). Executive functions and school readiness intervention: impact, moderation, and mediation in the Head Start REDI program. Development and Psychopathology, 20, 821-843
Boonen, W. (2005). AVI toetsenpakker. Antwerpen: KVH Logopedie
 
 
Brosnan, M., Demetre, J., Hamill, S., Robson, K., Shepherd, H. & Cody, G. (2002). Executive functioning in adults and children with developmental dyslexia. Neuropsychologia, 40, 2144-2155
Brus, B.T. & Voeten, M.J.M. (1999). Een-minuut-test: vorm A en B (EMT). Nijmegen: Berkhout
Bull, R. & Johnston R.S. (1997). Children's arithmetical difficulties: Contributions from processing speed, item identification, and short-term memory. Journal of Experimental Child Psychology, 65(1), 1-24
Bull, R. & Scerif, G. (2001). Executive functioning as a predictor of children’s mathematical abilities: Inhibition, switching and working memory. Developmental Neurpsychology, 19, 273-293
Capano, L., Minden, D., Chen, S., Schachar, R.J. & Ickowicz, A. (2008). Mathematical Learning Disorder in School-Age Children With Attention-Deficit Hyperactivity Disorder. Canadian Journal of Psychiatry, 53, 392 – 399
Censabella, S. & Noël, M. (2008). The Inhibition Capacities of Children with Mathematical Disabilities. Child Neuropsychology, 14, 1-20
Chan, R.C.K, Shum, D., Toulopoulou, T. & Chen, E.Y.H. (2008). Assessment of executive functions: Review of instruments and identification of critical issues. Archives of Clinical Neuropsychology, 23, 201-216
Channon, S. (2004). Frontal lobe dysfunction and everyday problem-solving: social and non-social contributions. Acta psychology, 115, 235-254
Chiappe, P., Hasher, L. & Siegel, L.S. (2000). Working memory, inhibition and reading disability. Memory and Cognition, 28, 8-17
Collette, F. & Van der Linden, M. (2002). Brain imaging of the central executive component of working memory. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 26, 105-125
Coolidge, F.L. & Wynn, T. (2005). Working memory, its executive functions, and the emergence of modern thinking. Cambridge Archaeological Journal, 15(1), 5-26
Culbertson, W. & Zillmer, E. (1998). The tower of London: a standardized approach to assessing executive functioning in children. Archives of Clinical Neuropsychology, 13, 285-301
D'Amico, A. & Passolunghi, M.C. (2009). Naming speed and effortful and automatic inhibition in children with arithmetic learning disabilities. Learning and Inidividual Differences, 19, 170-180
Dehaene, S. (2001). Precis of the numer sense. Mind & Language, 16, 16-36
 
Dehaene, S., Molko, N., Cohen, L. & Wilson, A. (2004). Arithmetic and the brain. Current Opinion in Neurobiology, 14, 218-224
Dempster, F.N. & Corkill, A.J. (1999). Interference and Inhibition in Cognition and Behavior: Unifying Themes for Educational Psychology. Educational Psychology Review, 11 (1), 1-87
Desoete, A. (2007). Diagnostiek van rekenstoornissen of dyscalculie. Geraadpleegd op 22
          september 2008 op het World Wide Web: http://home.bsl.nl/dsc?c=getobject&s=obj&!sessionid =13M0aGBJh@OuKIX@lWdpD8XL5Wf8xK1jmf5WBNDecGa59bs1WzcV!js3tW8jhb9o&objectid=14353&!dsname=bsl&getastype=PDF.
Desoete, A. & Grégoire, J. (2006). Numerical competence in young children and in children with mathematics learning disabilities. Learning and Individual Differences, 16, 351-367
Desoete, A., Roeyers, H. & De Clercq, A. (2004). Children with mathematics learning disabilities in Belgium. Journal of Learning Disabilities, 37, 50-61
de Vos, C. (1999). Bewijs voor medische oorzaak dyslexie. Geraadpleegd op 10 september
          2008 op het World Wide Web: http://www.orthopedagogiek.com/artikel_dyslexie.htm
de Vos, C. (2001). Dyslexie. (1e druk). Houten: Uitgeverij Van Holkema en Warendorf.
De Vos, T., (1992). Tempo Test Rekenen (TTR). Nijmwegen: Berkhout
Donders, J. (2002). The behaviour rating inventory of executive function: introduction. Child Neuropsychology, 8, 229-230
Dumont, J.J. (1991). Dyslexie: Theorie, diagnostiek en behandeling (3e druk). Rotterdam: Uitgeverij Lemniscaat.
Evers, A., van Vliet, J., Mulder, C., & Groot, J. (2000). Documentatie van tests en testresearch in Nederland. Testbeschrijvingen en testresearch. Amsterdam: Van Gorcum
Facoetti, A., Lorusso, L.M., Paganoni, P., Umilta, C. & Mascetti, G.G. (2003). The role of visuospatial attention in developmental dyslexia : evidence from a rehabilitation study. Cognitive Brain Research, 15, 154-164
Fortin, S., Godbout, L. & Braun, C. (2003). Cognitive structure of executive deficits in frontally lesioned head trauma patients performing activities of daily living. Cortex, 39, 273-291
Fuchs, L.S. & Fuchs, D. (2002). Mathematical problem-solving profiles of students with mathematical disabilities with and without comorbid reading disabilities. Journal of Learning Disabilities, 35, 563-573
Fuster, J.M. (2000). Executive frontal functions. Experimental Brain Research, 133, 66-70
 
Gathercole, S.E., Pickering, S.J., Ambridge, B. & Wearing, H. (2004). The structure of working memory from 4 to 15 years of age. Developmental Psychology, 40(2), 177-190
Geary, D.C. (1993) Mathematical Difficulties: Cognitive, neuropsychological and genetic components. Psychological Bulletins, 114, 345-362
Geary, D.C. (2004). Mathematics and learning disabilities. Journal of learning disabilities, 37, 4-15
Geurts, M.H., Verté, S., Oosterlaan, J., Roeyers, H. & Sergeant, J.A. (2004). How specific are executive functioning deficits in attention deficit hyperactivity disorder and autism. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 836-854
Gilbert, S.J., & Burgess, P.W. (2008). Executive function. Current Biology, 18(3), 110-114
Gioia, G.A., Isquith, P.K., Guy, S.C. & Kenworthy, L. (2000). Behavior Rating Inventory of Executive Function. Odessa, FL: Psychological Assessment Resources
Goverover, Y. (2004). Categorization, Deductive Reasoning, and Self-Awareness: Association with Everyday Competence in Persons with Acute Brain Injury. Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology, 26, 737-749
Hatcher, J.M., Snowling, M. & Griffiths, Y.M. (2002). Cognitive assessment of dyslexic adults in higher education. British Journal of Educational Psychology, 72, 119-133
Helland, T. & Asbjørnsen, A. (2000). Executive functions in dyslexia. Child Neuropsychology, 6, 37-48
Het RIZIV, Rijksinstituut voor Invaliditeits- en ZiekteVerzekering (n.d.). Limitatieve lijst van logopedische tests. Geraadpleegd op 21 maart 2009 op het World Wide Web: http://www.riziv.fgov.be/care/nl/other/logopedes/general-information/no…
Isquith, P., Crawford, J., Espy, K. & Gioia, G. (2005). Assessment of executive function in preschool-aged children. Mental Retardation and Developmental Disabilities Research Reviews, 11, 209-215
Jacobs, R. & Andersson, V. (2002). Planning and problem solving skills following focal frontal brain lesions in childhood: Analysis using the Tower of London. Child neuropsychology, 8 (2), 93-106
Jefferson, A., Paul, R., Ozonoff, A. & Cohen, R. (2006). Evaluating elements of executive functioning as predictors of instrumental activities of daily living (IADLs). Archives of Clinical Neuropsychology, 21, 311-320
 
Jordan, N.C., Hanich, L.B., & Kaplan, B. (2003). A Longitudinal Study of Mathematical Competencies in Children with Specific Mathematics Difficulties Versus Children with Comorbid Mathematics and Reading Difficulties. Child Development, 74 (3), 834-850.
Kadosh, R.C. & Walsh, V. (2007). Dyscalculia. Current Biology, 17, 946-947
Karman, S. (2003). Wat is dyslexie? Geraadpleegd op 10 september 2008 op het World Wide Web: http://www.stichtingtaalhulp.nl/STdyslx.htm
Kleijnen et al. (2008). Diagnose en behandeling van dyslexie. Stichting Dyslexie Nederland. Geraadpleegd op 11 juni 2009 op het World Wide Web: http://www.stichtingdyslexienederland.nl/assetmanager.asp?aid=1881
Kronenberger, W.G. & Dunn, D.W. (2003). Learning disorders. Neurologic Clinics, 21, 941 – 952
Landerl, K., Bevan, A. & Butterworth, B. (2004). Developmental dyscalculia and basic numerical capacities: a study of 8–9-year-old students. Cognition, 93, 99-125
Light, J. & DeFries, J. (1995). Comorbidity of reading and mathematics disabilities: genetic and environmental etiologies. Journal of Learning Disabilities, 28 (2), 96-106
Logan, G.D. (1994). On the ability to inhibit thought and action: An users’s guide to the stop signal paradgm. In D. Dagenbach & T.H. Carr (Eds.), Inhibitory processes in attention, memory and language (pp. 189-239). San Diego: Academic Press. Inc.
Lundberg, I. & Sterner, G. (2006). Reading, arithmetic and task orientation, how are the related? Annals of Dyslexia, 56 (2), 361-377
Luria, A.R. (1973). The Working Brain. London: Penguin.
Manchester, D., Priestley, N. & Jackson, H. (2004). The assessment of executive functions: coming out of the office. Brain Injury, 18(11), 1067-1081
May, C.P., Hasher, L. & Kane, M.J. (1999). The role of interference in memory span. Memory and Cognition, 27, 759-767
McDowell, S., Whyte, J. & D’esposito, M. (1996). Working memory impairments in traumatic brain injury: evidence from a dual-task paradigm. Neuropsychologia, 35 (10), 1341-1353
McLean, J.F. & Hitch, G.J. (1999). Working memory impairments in children with specific arithmetic learning difficulties. Journal of Experimental Child Psychology, 74, 240-260
McLeskey, J. (1980). Learning set acquisition : Problem solving strategies employed by reading disabled and normal children. Journal of Learning Disabilities, 13, 557-562
Molko, N., Cachia, A., Rivièe, D., Mangin, J., Bruandet, M., Le Bihan, M., Cohen, L. & Dehaene, S. (2003). Functional and Structural Alterations of the Intraparietal Sulcus in a Developmental Dyscalculia of Genetic Origin. Neuron, 40, 847-858.
Moores, E. & Andrade, J. (2000). Ability of dyslexic and control teenagers to sustain attention and inhibit responses. European Journal of Cognitive Psychology, 12, 520-540
Miyake, A., Friedman, N.P., Emerson, M.J., Witzki, A.H. & Howerter, A. (2000). The unity and diversity of executive functions and their contributions to complex “frontal lobe” tasks: a latent variable analysis. Cognitive Psychology, 41, 49-100
Norman, D.A. & Shallice, T. (1986) Attention to action: Willed and automatic control of behaviour. In R.J. Davidson, G.E. Schwartz, & D. Shapiro (Eds.), Consciousness and self-regulation: Advances in research and theory, 1-18, New York: Plenum.
Passolunghi, M.C., Vercelloni, B. & Schadee, H. (2007). The precursors of mathematics
learning: working memory, phonological ability and numerical competence. Cognitive
Development, 22, 165-184
Pennington, B.F., & Ozonoff, S. (1996). Executive functions and developmental psychopathology. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 37(1), 51-87
Pennington, B.F. (2006). From single to multiple deficit models of develomental disorders. Cognition, 101, 385-413
Ramus, F. (2003). Developmental dyslexia: specific phonological deficit or general sensorimotor dysfunction? Current Opinion in Neurobiology, 13, 212-218
Rasmussen, C. & Bisanz, J. (2005). Representation and working memory in early arithmetic. Journal of Experimental Child Psychology, 91 (2), 137-157
Reiter, A., Tucha O. & Lange W.K. (2004). Executive functions in children with dyslexia. Dyslexia, 11, 116-131
Revalidatiecentrum Overleie vzw (n.d.). Kortrijkse Rekentest Revisie 2006 (KRT-R 2006). Geraadpleegd op 21 maart 2009 op het World Wide Web:
          http://www.rcoverleie.be/rekentest/defaultnl.asp
Rhee, S.H., Hewitt, J.K., Corley, R.P. et al. (2005). Testing hypotheses regarding the causes of comorbidity: Examining the underlying deficits of comorbid disorders. Journal of Abnormal Psychology, 114 (3), 346-362
Rouselle, L. & Noël, M. (2007). Basic numerical skills in children with mathematics learning disabilities: A comparison of symbolic vs non-symbolic number magnitude processing. Cognition, 102, 361-395
Rubinsten, O. & Henik, A. (2006). Double dissociation of functions in developmental dyslexia en dyscalculia. Journal of educational psychologie, 98 (4), 854-867
 
Schumacher, J., Hoffmann, P., Schmäll, C., Schulte-Körne, G. & Nöthen, M.M. (2007). Genetics of dyslexia: the evolving landscape. Journal of Medical Genetics, 44, 289-297
Sergeant, J.A., Geurts, H. & Oosterlaan, J. (2002). How specific is a deficit for executive functioning Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder? Behavioural Brain Research 130, 3-28
Serino, A., Ciaramelli, E., Di Santantonio, A., Malagu, S., Servadei, F. & Làdavas, E. (2006). Central executive system impairment in traumatic brain injury. Brain Injury, 20 (1), 23-32
Shalev, R.S., Auserbach, J., Manor, O. & Gross-Tsur, V. (2000). Developmental dyscalculia: prevalence and prognosis. European Child and Adolescent Psychiatry, 9, 58-64
Shuchardt, K., Maehler, C. & Hasselhorn, M. (2008). Working Memory in Children with Specific Learning Disorders. Journal of Learning Disabilities, 41, 514-523
Siegrist, M. (1997). Test-Retest Reliability of Different Versions of the Stroop Test. The Journal of Psychology, 131(3), 299-306
Sikora, D.M., Haley, P., Edwards, J. & Butler, R.W. (2002). Naming speed in dyslexia and dyscalculia. Developmental Neuropsyschology, 21, 243-254
Smith-Spark, J.H. & Fisk, J.E. (2007). Working memory in dyslexia. Memory, 15, 34-56
Stahl, L. & Pry, R. (2005). Attentional flexibility and perseveration: developmental aspects in young children. Child Neuropsychology, 11, 175-189
St. Clair-Thompson, H.L. & Gathercole, S.E. (2006). Executive functions and achievements in school: shifting, updating, inhibition and working memory. The Quarterly Journal of Experimental Psychology, 59, 745-759
Stroop, J.R. (1935). Studies of inference in serial verbal reactions. Journal of Experimental Psychology, 18, 643-662
Swanson, H.L. (2008). Working memory and intelligence in Children: What develops? Journal of Educational Psychology, 100(3), 581-602
Temple, C.M. (1991). Procedural dyscalculia and number fact dyscalculia – double dissociation in development dyscalculia. Cognitive Neuropsychologie, 8, 155-176
Temple, E. (2002). Brain mechanisms in normal and dyslexic readers. Current Opinion in Neurobiology, 12, 178-183
Testdocumentatie COTAN online (n.d.). AVI-toetspakket (KPC Groep). Geraadpleegd op 21 maart 2009 op het World Wide Web: http://toetswijzer.kennisnet.nl/toetsinfo.asp?Mode=COTAN&toe_id=41
 
 
Testdocumentatie COTAN online (n.d.). De Klepel. Geraadpleegd op 21 maart 2009 op het World Wide Web:
          http://toetswijzer.kennisnet.nl/toetsinfo.asp?Mode=COTAN&toe_id=34
Testdocumentatie COTAN online (n.d.). Een-Minuut-Test (EMT). Geraadpleegd op 21 maart 2009 op het World Wide Web:
          http://toetswijzer.kennisnet.nl/toetsinfo.asp?Mode=Detail&toe_id=36
Testdocumentatie COTAN online (n.d.). Tempo-Test-Rekenen (TTR). Geraadpleegd op 21 maart 2009 op het World Wide Web: http://toetswijzer.kennisnet.nl/toetsinfo.asp?Mode=COTAN&toe_id=43
Unterrainer, J. & Owen, A. (2006). Planning and problem solving: from neuropsychology to functional neuroimaging. Journal of Psychology-Paris, 99, 308-317
Van den Bos, K.P., Spelberg, L.H.C., Scheepstra, A.J.M., de Vries, J.R. (1994). De Klepel : vorm A en B. Nijmegen : Berkhout
Van der Leij, A., Struiksma, A.J.C., Ruijssenaars, A.J.J.M., Verhoeven, L., Kleijnen, R., Henneman, K., Pasman, J., Ekkebus, M., van den Bos, K.P. & Paternotte, A. (2004). Diagnose van dyslexie. Een brochure van de Stichting Dyslexie Nederland. Geraadpleegd op 12 september 2008, op het World Wide Web: http://www.stichtingdyslexienederland.nl/ assetmanager.asp?aid=790
Van der Schoot, M., Licht, R., Horsley, T.M. & Sergeant, J.A. (2000). Inhibitory deficits in reading depend on subtype: guessers but not spellers. Child Neuropscyhology, 6, 297-212
Van der Schoot, M., Licht, R., Horsely, M.T., Aarts, L.T., Van Koert, B. & Sergeant, J.A. (2004). Inhibitory control during sentence reading in dyslexic children. Child Neuropsychology, 10, 173-188
Van der Sluis, S., de Jong, P.F. & van der Leij, A. (2004). Inhibition and shifting in children with learning deficits in arithmetic and reading. Journal of Experimental Child Psychology, 87, 239-266
Van Der Sluis, S., de Jong, P.F. & van der Leij, A. (2007). Executive functioning in children, and its relations with reasoning, reading and arithmethic. Intelligence, 35, 427-449
Van der Sluis, S., van der Leij, A. & de Jong, P.F. (2005). Working memory in Dutch children with reading- and arithmetic-related LD. Journal of Learning Disabilities, 38, 207-221
Verdejo-García, A. & Pérez-García, M. (2007). Ecological assessment of executive functions in substance dependent individuals. Drug and Alcohol Dependence, 90, 48-55
 
Verté, S., Geurts, M.H., Roeyers, H., Oosterlaan, J. & Sergeant, J.A. (2006).The relationship of working memory, inhibition and response variability in child psychopathology. Journal of Neuroscience Methods, 151, 5-14
Vingerhoets, G. (1998). Geheugen en leren. In G. Vingerhoets, & E. Lannoo (Eds.), Handboek Neuropsychologie: De biologische basis van het gedrag, 149-197. Leuven: Acco
Von Aster, M.G. & Shalev, R.S. (2007). Number development and developmental dyslexia. Developmental Medicine and Child Neuropsychology, 4, 868-873
Vukovic, R.K. & Siegel, L.S. (2006). The double deficit hypothesis: a comprehensive analysis of the evidence. Journal of Learning Disabilities, 39(1), 25-47
Willburger, E., Fussenegger, B., Moll, K., Wood, G. & Landerl K. (2008). Tower of London performance in children with poor arithmetic skills. Learning and Individual Differences, 18, 224-236
Willcutt, E.G., Pennington, B.F., Olson, R.K., Chhabildas, N. & Hulslander, J. (2005). Neuropsychological analyses of comorbidity between reading disability and attention deficit hyperactivity disorder: In search of the common deficit. Developmental Neuropsychology, 27 (1), 35-78
Wolf, M. (1999). The Double-deficit Hypothesis for the Developmental Dyslexias. Journal of Educational Psychology, 91(3), 415-438
Zelazo, P. & Frye, D. (1998). Cognitive complexity and control: II. The development of executive function in childhood. Current Directions in Psychological Science, 7 (4), 121-126

Universiteit of Hogeschool
Master Logopedische Wetenschappen
Publicatiejaar
2009
Kernwoorden
Share this on: