Leidt strijd om land tot strijd om politieke rechten? Een studie over de het politiek bewustwordingsproces binnen het MST

Charlotte Scheerens
 Duizenden mensen mobiliseren om te strijden voor een eigen stuk land, een eigen identiteit, politieke rechten en misschien zelfs een nieuwe samenleving? Het is een fenomeen dat we ons in het welstellende West-Europa bijna niet meer kunnen voorstellen. Toch doet dit  zich elders in de wereld nog dagelijks voor.

Leidt strijd om land tot strijd om politieke rechten? Een studie over de het politiek bewustwordingsproces binnen het MST

 

Duizenden mensen mobiliseren om te strijden voor een eigen stuk land, een eigen identiteit, politieke rechten en misschien zelfs een nieuwe samenleving? Het is een fenomeen dat we ons in het welstellende West-Europa bijna niet meer kunnen voorstellen. Toch doet dit  zich elders in de wereld nog dagelijks voor. Één opmerkelijk land is daarbij Brazilië, waar de eis om landhervorming  al decennialang een belangrijk punt vormt voor de boeren en lokale volken.  Op basis van statistieken uit 2006, blijkt dat van de 190 miljoen inwoners die Brazilië kent, meer dan vier miljoen mensen zonder grond leven.                                                                                                                                                                                     

De belangrijkste speler in dit verhaal is het Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra, afgekort MST. Deze landloze boerenbeweging uit Brazilië ijvert sinds 1984 voor landhervorming en een transformatie van de samenleving naar socialistisch model en is intussen uitgegroeid tot de grootste rurale beweging van Zuid-Amerika. Ze mobiliseren landloze werkers en bezetten samen met hen stukken grond die al twee jaar geen sociale functie meer uitoefenen. Daarna trachten ze op de ingenomen gronden een nieuw leven voor de landloze werkers op te starten. Het is opmerkelijk hoe het MST erin blijft slagen om hun leden op te roepen om tot politieke actie over te gaan, gezien er bij de rest van de Braziliaanse bevolking weinig mobilisatie is tot op heden.

Zodoende is het heel interessant om te onderzoeken hoe het politiek bewustwordingsproces van de leden van het MST zich ontplooit. Voor deze scriptie wordt de invloed van de organisatiestructuur van de beweging op deze ontwikkeling geanalyseerd. Daarnaast zijn vroegere levenservaringen en persoonlijkheidskenmerken van de leden in rekening gebracht, om na te gaan als dit mede het bewustzijn en de positie van het lid in de beweging bepaalt.

Om een zo correct mogelijk onderzoek te voeren diende een veldwerk bij het MST in Brazilië zich aan. Zo geschiedde en tijdens een verblijf van vijf weken in Ceará heb ik aan de hand van drie kwalitatieve methodes het politiek bewustzijn onderzocht, wat tevens een vernieuwend element is in vergelijking met vorig onderzoek rond dit onderwerp. Via participatieve observatie in kampen (acampamentos) en vestigingen (assentamentos) van de beweging, interviews met de leden en analyse van documenten van het MST, heb ik getracht een antwoord te zoeken op de onderzoeksvragen.

Zo blijkt dat de organisatiestructuur van het MST zowel een bewuste als onbewuste invloed uitoefent op het politiek bewustzijn van haar leden.  Het belangrijkste aspect blijkt daarbij de strijd die gaat van strijd voor landbezit tot en met politieke rechten. Dit kan door middel van opstandmarsen in steden, het bezetten van een stuk grond, het uitbouwen van een eigen gemeenschap, de mobilisatie van landloze boeren, enzovoort. Een tweede belangrijk aspect is de interne organisatie van het MST. Daarbij is elke stap in dit proces, met name de bezetting, het kamp (met culturele avonden, afbeelding 1)  en de vestiging een belangrijke factor om het politiek bewustzijn geleidelijk aan te wakkeren. Tot slot zijn onderwijs en vorming de stokpaardjes waar het MST zijn succes uit haalt. Ze richten op het platteland zelf scholen op die meer focussen op het plattelandsleven in plaats van het stadsleven, teneinde een zelfwaardering bij de landloze werkers op te wekken (afbeelding 2).

Aan de hand van de interviews  bij de leden van het MST onderscheiden zich vier groepen leden: de acampados, de assentados, de militanten en de directie. Deze groepen variëren zowel in egagement voor het MST als in politiek bewustzijn, wat blijkt samen te hangen met hun functie en verantwoordelijheid ze binnen de beweging beoefenen.  Elke geïnterviewde geeft aan dat het collectief aspect van het MST belangrijk blijkt voor zijn of haar bewustzijn:

Ik zie enkel positieve veranderingen.  Zo ben ik lid van het MST  die strijdt voor een sociale zaak, en in het MST leer ik, strijd ik met de mensen en heb ik kennis opgedaan die ik in geen enkele andere school zou kunnen geleerd hebben” (Francisca,militant, 24 jaar).

Toch valt op dat een hoger politiek bewustzijn bij de meer verantwoordelijke functies ( militanten en directie) wordt gevonden. Persoonlijkheidskenmerken zoals inzet, inzicht in het groepsbelang en de wil om progressie te boeken, spelen hierbij een rol. Ook levenservaring, waaronder betrokkenheid bij de Kerk, de vakbond, politieke partijen, het onderwijs en het opgroeien in een gezin dat lid is van het MST, zijn belangrijke stimulansen. Het is niet duidelijk waarom precies zij deze persoonlijkheidskenmerken en levenservaring hebben. In de resultaten blijkt dit ten dele door het sociaal of politiek bewustzijn van de ouders of de sociale omgeving, maar andere gevallen suggeren dat dit een inherente eigenschap is van de persoon zelf.

Daarnaast blijkt dat het MST bij deze groep het politiek bewustzijn verder ontwikkelt door vormingen, onderwijs en vergaderingen. Het hoger bewustzijn spreekt uit de interviews, waar we zien dat ze vaker politieke taal gebruiken en meer vertellen over de positie van de boer in de Braziliaanse samenleving. Dit in tegenstelling tot de basisgroep, de acampados  en  de assentados die wel een besef hebben van het politieke belang van landhervorming, maar toch meer individuele en praktische elementen, zoals een stuk grond en een huis, op de voorgrond plaatsen. Politieke waarden lijken bij deze groep niet zo’n grote rol spelen. Op die manier hebben we een nieuw model van politiek bewustzijn ontwikkeld dat het proces beter weergeeft en als tool kan dienen voor verder onderzoek of voor de beweging zelf (zie figuur 1).

Tot slot wil ik meegeven dat het belang van dit onderzoek ligt in het maatschappelijke waarde ervan. De resultaten kunnen interessant zijn voor het MST, om hun organisatie te verbeteren en op die manier landhervorming en een betere positie voor de landloze werker in de Braziliaanse samenleving te verwerven. De laatste jaren is veel onderzoek gebeurd naar rurale bewegingen en de plattelandspolitiek. Daarbij hecht men alsmaar meer belang aan de macht van de boeren en werkers, verenigd in sociale bewegingen. Zo verklaart Mooney (2000) “[dat] we waarschijnlijk mogen verwachten de toekomst van rurale samenlevingen, indien er een toekomst is, te vinden binnen in het veld van sociale bewegingen”.

Bibliografie

"About the MST."  www.mst.br.org. ( 9 september 2009).

Agronick, G. S., Duncan, L. E. (1998). Personality and social change: Individual differences, life path, and importance attributed to the women’s movement. Journal of Personality and Social Psychology, 74, 1545–1555.

Baarda D.B., de Goede M.P.M., Teunissen J. (2005). Basisboek Kwalitatief Onderzoek. Stenfert  Kroese (2e druk).

Banks, H. A. (1970). Black consciousness: Student survey. Black Scholar, 2 (1), 44–51.

Baron, R. B., Kenny, D. A. (1986). The moderator-mediator variable distinction in social psychological research: Conceptual, strategic, and statistical considerations. Journal of Personality and Social Psychology, 51, 1173–1182.

Behrman, J.R., Gaviria, A., Székely, M. (2002). Social Exclusion in Latin America: Introduction and Overview. IADB Working Paper no. R-445. Washington D.C.: Inter-American Development Bank.

Block, J. H., Haan, N.,  Smith, M. B. (1973). Activism and apathy in contemporary adolescents. In J. F. Adams (Ed.), Understanding adolescence: Current developments in adolescent psychology (pp. 168–205). Boston: Allyn & Bacon.

British Sociological Association. (2004). Statement of Ethical Practice for The British Sociological Association . http://www.britsoc.co.uk/NR/rdonlyres/801B9A62-5CD3-4BC2-93E1F F470FF10256/0/ Statement of EthicalPractice.pdf.  (31-3-2011).

Bullock, A., Trombley, S. (1999). The New Fontana Dictionary of Modern Thought, Third Edition. pp. 387-388.

Caldart, R. S. (1997). Educação em movimento: formação de educadoras e educadores no MST.

Caldeira, R. (2008). 'My land, your social transformation': Conflicts within the landless people movement (MST), Rio de Janeiro, Brazil. Journal of Rural Studies, 24, 150-160.

Cardoso, F.C. (2006). The Accidental President of Brazil: A Memoir. New York: PublicAffairs.

Carmichael, S., Hamilton, C. V. (1967). Black power: The politics of liberation in America. New York: Vintage.

Cole, E. R., Stewart, A. J. (1996). Meanings of political participation among black and white women: Political identity and social responsibility. Journal of Personality and Social Psychology, 71, 130–140.

 

Cole, E. R., Zucker, A. N., Ostrove, J. M. (1998). Political participation and feminist consciousness among women activists of the 1960s. Political Psychology, 19, 349–371.

 

CONCRAB. (1998). Sistema Cooperativista Dos Assentados (São Paulo: Confederação das Cooperativas de Reforma Agraria do Brasil).

 

Cornell. (1981). The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act. Ithaca, N.Y.: Cornell University Press.

 

Crosby, F. J. (1976). A model of egoistical relative deprivation. Psychological Review, 83, 85–113.

 

Cross, W. E., Jr. (1971). The negro-to-black conversion experience: Toward a psychology of black liberation. Black World, 20, 13–27.

 

Cross, W. E., Jr. (1991). Shades of black: Diversity in African-American identity. Philadelphia: Temple University Press.

 

Cross, W. E., Jr., Parham, T. A., & Helms, J. E. (1992). Nigrescence revisited:Theory and research. In R. Jones (Ed.), Black psychology (3rd ed.). Berkeley, CA: Cobb and Henry.                                    

                                                                                                                                                                     Cross, W. E., Jr. (1995). The psychology of nigrescence: Revising the Cross model. In J. G. Ponterotto, J. M. Casas, L. A. Suzuki, & C. M. Alexander (Eds.), Handbook of multicultural counseling (pp. 93–122). Thousand Oaks, CA: Sage.

 

Curtin, N., Stewart, A. J., Duncan, L. E. (2010). What makes the political personal? Openness, personal political salience, and activism. Journal of Personality, 78, 943–968.

 

Dataluta.  (2008). Banco de Dados da Luta pela Terra 2008 "Núcleo de estudos, pesquisas e projetos de reforma agrária" (www.fct.unesp.br/nera).

 

Deborah, J. (2007). Gaining Ground? Rights and Property in South African Land Reform. New York, New York: Routledge Cavendish. pp. 148–149.

De Souza Martins, J. (2004).  Reforma agrária: o impossível diálogo. São Paulo: EDUSP, p. 104.

 

Desmarais, A. A. (2002). The Via Campesina: Consolidating an international peasant and farm movement. Journal of Peasant Studies, 29, 91-124.

 

Desmarais, A. A. (2008). The power of peasants: Reflections on the meanings of La Via Campesina. Journal of Rural Studies, 24, 138-149.

 

Dizard, J. E. (1970). Black identity, social class, and black power. Journal of Psychiatry, 33, 195–207.

 

Dollars and Sense. Real world Ecnomics. http://dollarsandsense.org/archives/2009/1009kennedyramostilly.html  (25/04/2012).

Duncan, L. E. (1999). Motivation for collective action: Group consciousness as mediator of personality, life experiences, and women’s rights activism. Political Psychology, 20, 611–635.

 

Duncan, L.E. (2010). Using Group Consciousness Theories to Understand Political Activism: Case Studies of Barack Obama, Hillary Clinton, and Ingo Hasselbach. Journal of Personality 78:6

 

Duncan, L. E., & Stewart, A. J. (1995). Still bringing the Vietnam War home: Sources of contemporary student activism. Personality and Social Psychology Bulletin, 21, 914–924.

 

Duncan, L. E., & Stewart, A. J. (2007). Personal political salience: The role of personality in collective identity and action. Political Psychology, 28, 143–164.

Farthing, G. W. (1992). The Psychology of Consciousness. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall.

Fernandes, B. (2009) "The MST and Agrarian Reform in Brazil". Socialism and Democracy online, 51, Vol. 23, No.3. http://sdonline.org/51/the-mst-and-agrarian-reform-in-brazil/ (27/03/2012)

Gacitúa, E., Sojo, C. (2000). Social Exclusion and Poverty Reduction in Latin America and the Caribbean. Washington D.C.: World Bank.

 

Gerlach, P., Hine, V. H. (1970). People, power, change: Movements of social transformation. Indianapolis, IN: Bobbs-Merrill.

 

Girardet, H. (2007). Surviving the century: facing climate chaos and other global challenges. London Earthscan.

 

Goffman, E. (1974). An essay on the organization of experience. Cambridge, MA, US: Harvard University pres.

 

Gurin, P. (1985). Women’s gender consciousness. Public Opinion Quarterly, 49,pp. 143–163.

 

Gurin, P., Miller, A.H., Gurin et al., G. (1980). Stratum identification and consciousness. Social Psychology Quarterly, 43,pp. 30-47.

 

Gurin, P., & Townsend, A. (1986). Properties of gender identityand their implications for gender consciousness. British Journal of Social Psychology, 25,pp. 139–148.

 

Greenwood, R.M. (2008). Intersectional political consciousness: appreciation for intragroup differences and solidarity in diverse groups. Psychologiy of Women Quarterly, pp.36-47.

 

Hall, A.L. (1991). Developing Amazonia: deforestation and social conflict in Brazil's Carajás Programme. Manchester University Press, pp. 188-189.

 

Hall, S., Chen, D.M., Chen, K.H. (1996). “Gramsci’s Relevance for the Study of Race and Ethnicity.” Critical Dialogues in Cultural Studies.London: Routledge.

Harnecker, M. (2003). Landless people: building a social movement. Editora Expressão popular.

(document geraadpleegd in januari 2012 in het secretariaat van het MST in Fortaleza).

 

Henderson-King, D. H., Stewart, A. J. (1994). Women or feminists? Assessing women’s group consciousness. Sex Roles: A Journal of Research, 31, pp. 505–516.

 

Henderson-King, D., Stewart, A. J. (1997). Feminist consciousness: Perspectives on women’s experience. Personality and Social Psychology Bulletin, 23,pp.  415–426.

 

"History of the MST". http://www.mstbrazil.org/?q=history. (30/07/2011).

 

Honderich, T. (2004). On Consciousness, Edinburgh University Press. Collected papers

 

Houtzager, P. P. (2000). Social movements amidst democratic transitions: Lessons from the Brazilian countryside. Journal of Development Studies, 36, pp. 59-88.

INCRA. (2000). Principais ações do Instituto Nacional de Colonizaçao e reforma agraria.

Issa, D. (2007). Praxis of empowerment: mística and mobilization in Brazil's Landless Rural Workers Movement. Latin American Perspectives 34 (2): pp. 124-138.

Lichterman, P. (1995). Beyond the seesaw model: Public commitment in a culture of self-fulfillment. Sociological Theory, 13, 275-300.

 

Marxists glossary . http://www.marxists.org/glossary/terms/c/o.htm.  (27/07/2011.)

Mooney, P. (2000).  Specifying the 'rural' in social movement theory. Polish Sociological Review 1, 35-36.

Mortelmans, D. (2009). Handboek kwalitatieve onderzoeksmethoden. (2 ed.). Leuven, Uitgeverij Acco.

Moyo, S., Yeros, P.  (2005). Reclaiming the land: the resurgence of rural movements in Africa, Asia, and Latin America. London, Zed Books, p. 342.

MST. (2002). Trabalho Em Cooperacão. Imagens Da Terra. Rosemeire Aparecida Scopinho and Adalberto Martins . São Paulo: Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra.

Petras, J. (1997). Latin America: The resurgence of the left. New Left Review,pp. 17-47.

Renno, L.R. (2003). Political opportunity structures and Engagement in Civil Society Organizations: a comparative Study on Lation America. Revista de Sociología e Politica. pp. 71-82.

Rubin, H.J., Rubin, I.S. (1995). Qualitative Interviewing: The Art of Hearing Data. London, Sage Publications.

Schneider, S., Velmans, M. (2008). "Introduction" The Blackwell Companion to Consciousness. Blackwell Pub.

Searle, J.R.  (2005).  Consciousness: what we still don't know. NY Rev Books.

Seidman, S. (1994). Contested Knowledge: Social Theory in the Postmodern Era. Wiley-Blackwell

Sigaud, L. (2005). As condições de possibilidade das ocupações de terra. Tempo Social, revista de sociologia da USP (Vol.17, no.1, pp.255-280).

Snow, D. A., Worden, S. K., Rochford, E. B., Benford, R. D. (1986). Frame Alignment Processes, Micromobilization, and Movement Participation. American Sociological Review, 51,pp.  464-481.

Snow, D. A., Rochford, E. B., Benford, R. D. (1988). Ideology, Frame Resonance, and Participant Mobilization. International Social Movement Research: 1. pp. 197-217.

Stedile, J.P., Sérgio F. (1999). Brava gente: a trajetoria do MST e a luta pela terra no Brasil. São Paulo, Editora Fundação Perseu Abramo. (Document geanalyseerd in januari 2012 in het secretariaat van het MST in Fortaleza).

 

Stewart, A. J., Healy, J. M., Jr. (1986). The role of personality development and experience in shaping political commitment: An illustrative case. Journal of Social Issues, 42, 11–31.

 

Stewart, A. J., Healy, J. M., Jr. (1989). Linking individual development and social changes. American Psychologist, 44, pp. 30–42.

 

Stone, C. (1968). Black political power in America. New York: Dell.

Tajfel, H., Turner, J. C. (1979). An integrative theory of inter-group conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of inter-group relations. Monterey, CA: Brooks/Cole. pp. 33–47.

 

The Columbia Encyclopedia: Fifth Edition. (1994). Columbia University Press, p. 1215.

 

Tucker, R.C. (1978). The Marx-Engels Reader. New York:W.W. Norton.

 

Vincke, J. (2007). Sociologie: een klassieke en hedendaagse benadering. Academia Press.

Van Gulick, R. (2004). Consciousness. In Stanford Encyclopedia of Philosophy.

Vergara-Camus, L. (2009). The MST and the EZLN Struggle for Land: New Forms of Peasant Rebellions. Journal of Agrarian Change, volume 9, issue 3 pp. 365-391.

Wittman, H. (2007). Planting Peace: MST Cooperatives and Agrarian Justice in Brazil. In Joy Emmanual and Ian MacPherson (eds). Cooperatives and the Pursuit of Peace. Victoria: New Rochdale Press.pp. 121-154.

Wolford, W. (2004). Of land and labor: agrarian reform on the sugarcane plantations of Northeast Brazil. Latin American Perspectives 31,pp. 147–170.

 

Woods, M. (2008). Social movements and rural politics. Journal of Rural Studies, 24, pp. 129-137.

Universiteit of Hogeschool
Sociologie
Publicatiejaar
2012
Share this on: