Op vraag van de leegte

Els Willems
 De expressie en impressie van een ruimte die niet te vatten is als vast gedaante in de overigens zo tastbare ruimte die ons allen omgeeft. Deze gedachte vormt het voornaamste uitgangspunt voor "Op vraag van de leegte", waarbij de nadruk op het beeldanalytische karakter ligt. Het draait hierbij om de wisselwerking tussen de innerlijke en de uiterlijke ruimte. Niets is zo onpersoonlijk als een materiële ruimte, maar des te persoonlijker wordt die omgeving in de beleving van een individu.

Op vraag van de leegte

 

De expressie en impressie van een ruimte die niet te vatten is als vast gedaante in de overigens zo tastbare ruimte die ons allen omgeeft. Deze gedachte vormt het voornaamste uitgangspunt voor "Op vraag van de leegte", waarbij de nadruk op het beeldanalytische karakter ligt. Het draait hierbij om de wisselwerking tussen de innerlijke en de uiterlijke ruimte. Niets is zo onpersoonlijk als een materiële ruimte, maar des te persoonlijker wordt die omgeving in de beleving van een individu. Verder uitgediept, resulteert dit werkstuk in een zoektocht naar de perceptie en werking van leegte binnen het beeld, wat wederom een ruimte is. We kunnen er niet omheen dat leegte als witruimte een actueel gegeven is binnen de grafische vormgeving.

De beeldende uitkomsten van dit onderzoeksproces lijken in eerste instantie weinig complexiteit te bevatten. Toch moet ik benadrukken dat er meer achter schuilgaat, dat met kennisname van de theoretische context in combinatie met gevoeligheid voor weloverwogen details de beelden vervolgens om een uiterst delicate leeservaring zullen vragen.

Empirisch vooronderzoek omtrent, alsook subjectieve beschrijving van kunstwerken deden later behandelde concepten, die relevantie vertonen met de thematiek waar ik rond werk, oplichten. Om mijn bevindingen toegankelijkheid te verschaffen, hanteer ik hierbij een kunsthistorische situering met enkele gekende kunstenaars die de leegte, en z'n facetten zoals ik die ondervonden heb, weergegeven hebben. Zo manifesteert 'leegte' in ruimte zich, volgens mij, hoofdzakelijk in het licht. En waar worden licht, leegte en ruimte beter verenigd dan in het verstil(len)de werk van schilders als Vermeer, De Witte, Janssens Elinga tot Hammershøi, Hopper en tenslotte de films van regisseur Roy Andersson? De aard en waarneming van het gerepresenteerde licht in 17de-eeuwse interieurs en bij Vilhelm Hammershøi verschilt in de werkelijkheid van het licht bij Hopper en de hedendaagse Andersson. De industriële en technologische evolutie speelt hier ongetwijfeld een belangrijke rol in. In geval van belichting wordt normaliter het onderscheid tussen zon- (natuurlijk) en kunstlicht gemaakt. Toch kan ik er niet omheen dat we een beeldende gelijkenis treffen tussen binnenvallend daglicht in Vermeers 'Het Concert' en kunstlicht in een filmstill uit Anderssons 'Songs from the Second Floor' of in Hoppers schilderkunst. Een helder verlichte witte vloertegel of een lamp met priemend, koud licht aan het plafond, het zijn mijns inziens beide gevallen van een 'dens lichtvlak'. Niet zo voor de hand liggend omdat we voorgaande belichting veelal respectievelijk onrechtstreeks en rechtstreeks waarnemen in de omgevingsruimte. Deze grensvervaging tussen twee soorten licht manifesteert zich eveneens onmiskenbaar in werk van Hopper, sterker nog: kunstlicht en zonlicht gedragen zich bij hem nagenoeg als soortgelijke beeldende actoren. Doorgaans fungeert kunstlicht of het beeldscherm als sterkste, effectieve lichtbron in de omgeving waarin ze zelf gelokaliseerd is. Verwarring tussen dag en nacht wanneer ik vandaag 'Nighthawks' of 'Conference at Night' bekijk. Een consternatie die toevalligerwijs op een soortgelijke manier in mijn eigen werk terugkeert.

Zoals al stilaan duidelijk wordt, zal het accent van de leegte eerder op het architecturale en formele aspect liggen en niet zozeer op spirituele of symbolische kwaliteiten. De hoofdvraag die ik me intussen stel, is: kan ik de leegte (het licht) als meest volle element van mijn beeld(ruimte) beschouwen? Wat vaststaat, is dat beeldende leegte alvast niet als een volstrekt autonoom gegeven kan voorkomen (behalve de lege bladspiegel uiteraard). Witruimte wordt steeds gevormd met behulp van de materiële, betekende ruimte er rond en in het geval van mijn werk zijn dat balpenstructuren. Daarentegen wordt de leegte bij vordering van het ontwerpproces de overheersende factor in de compositorische ruimtes.

Ruimte, een uiterst gangbare term, sleept tot in de eeuwigheid een enorme complexiteit met zich mee. Hier voltrekt zich namelijk het schouwspel van een beeld. Om dit gegeven op een persoonlijke manier te interpreteren, onderneem ik een poging tot hypothetisch gelaagde analyse van het beeld, die essentieel is om de opeengepakte leegte te beschrijven. Uitgaande van dit besef van gelaagdheid bekijk ik een tekening als een diepe ruimte, de optelsom van vlakke ruimtes, waarin zich de beeldende kwaliteiten van diepe diepte en vlakke diepte manifesteren. Beeldelementen verschillen in kwaliteiten zoals structuur, verzadiging van kleur, vorm, ... en dus heeft het blauw van de balpen een geheel ander statuut dan de leegte, waardoor een ruimtelijke gesteldheid binnen het tweedimensionale kader wordt geëvoceerd. Leegte is het voorbeeld van de ultieme diepe diepte, omdat het tot elke vlakke ruimte in het geheel van de diepe ruimte doordringt. Juist doordat het zich op elke laag 'hetzelfde' gedraagt, neemt het in het totaalbeeld van het lege haast een materieel gestalte aan. De blauwe vlakken daarentegen, de nobele tegenhangers die worden overspoeld met leegheid, dringen naar mijn mening niet volledig door tot in de diepste diepte van het beeld. De ledige ruimte vertoont tenslotte eigenschappen parallel aan intens kunstlicht: constant van consistentie, statisch, een ogenschijnlijke materie vergelijkbaar met een klomp ijs  - zo bekijk ik dit aparte fenomeen alleszins.  

De vacante, doch intense ruimte of kunstlicht oefent een licht perceptieve druk uit op de materie die desbetreffende gebieden omgeeft. Daarnaast ontrekt het zichzelf optisch aan de ruimte door zijn dwingende karakter, als het ware tot een zelfstandige materie. Lichtkunstenaar James Turrell en wederom regisseur Roy Andersson maken in hun ensceneringen - net als Hopper representeert in zijn schilderijen - gebruik van kunstlicht. Vooral Turrell slaagt er in het bijzonder in om het dense lichtvlak aanzienlijk méér ruimtelijk gestalte te geven dan de muur waarop geprojecteerd wordt.

Wat als zowel leegte als de betekende ruimte zich vrijwaren van een vaste basis? Het loskomen van de ondergrond introduceert een andere vastheid of draagkracht in het beeld, met als belangrijke dragers - hoe kan het ook anders - leegte en licht. Vastheid, echter met een merkbare spanning, is van elementair belang voor het beeld om zichzelf in stand te houden. Daarnaast vraagt deze werkwijze een andere manier van visuele lokalisering in mijn beeldruimtes. In dit opzicht ontwikkelt zich in mijn werk de volgende tendens: de leegte gaat steeds meer en meer het blauwe gebied vormgeven of indijken in plaats van oorspronkelijk andersom. Het 'niets' ontpopt zich tot dirigent van de beeldcompositie.  

Bibliografie

 

LITERATUUR:

 

Boeken: 

ADCOCK, C. (1990) James Turrell. The Art of Light and Space. Berkeley: University of California Press.

 

BLOK, C. (2007) Waarnemen in twee dimensies. In: Blok, C. Beeldvertalen. De werking en interpretatie van visuele beelden. 2de ed. Amsterdam: Amsterdam University Press, p.109 - 113.

 

DE MARTELAERE, P. (1997) Thuis. Een plaats om beu te worden. In: DE MARTELAERE, P. Verrassingen. Essays. Amsterdam: Uitgeverij Meulenhoff, p. 7 - 21.

 

KRÄMER, F., SATO, N. et al. (2008) Hammershøi (Exhibition Catalogue). Londen: Royal Academy of Arts.

 

Proefschriften:

LAMBEENS, T. (2013) Sensatie en Beeldende Zwaartekracht. Ongepubliceerd proefschrift (PhD) Universiteit 

Hasselt.

 

Artikels (Internetartikels):

LINDQVIST, U. (2010) Roy Andersson’s Cinematic Poetry and the Spectre of Cesar Vallejo. Scandinavian-Canadian Studies Harvard University, vol. 19, p. 202.

 

VAN DEN BERG, A.E. (2007) Innerlijk en uiterlijke ruimte: een filosofisch-psychologische onderbouwing. Innerlijke versus uiterlijke ruimte. Utrecht: Rapport in opdracht van Innovatie Netwerk.  

 

Boeken voor bijkomende informatie: 

DEN BOON, T. (2009) Johannes Vermeer: De Delftse meester van het licht: The Delft Master of Light. Druten: BnM uitgevers. 

 

FIEDLER, J. (2001) Laszlo Moholy-Nagy. Londen: Phaidon Press Limited.

 

MASTERS, C. (2011) Windows in Art. Londen, New York: Merrell Publishers Limited.

 

PASQUALI, M. (1991) Morandi: acquerelli: catalogo generale. Milaan: Uitgever Electa.

 

WEINBERG, A. D. et al. (2012) Edward Hopper. Schilderijen en tekeningen uit de Ledger Books. Antwerpen: Uitgeverij Ludion.

 

 

BEELDEN:

 

Beelden ter informatie in denkproces (tekst):

CHIARAMONTE, G. en TARKOVSKY, A. (2004) Instant Light Tarkovsky Polaroids. Londen: Thames & Hudson Ltd.. 

 

ENTHOVEN, T. (2011) Binnenskamers. Antwerpen: Bries.

 

HOPPER, E. (1942) Nighthawks.  Tekening met zwarte inkt, 84,1 x 152,4 cm. Chicago: The Art Institute of Chicago. Friends of Amercan Art Collection.  

 

Media:

Songs from the Second Floor. (2000) DVD. Directed by ROY ANDERSSON. Zweden: Artificial Eye. 

 

 

SITES: 

 

Sites voor bijkomende informatie:

ESSENTIAL VERMEER (2013) Pieter Janssens Elinga. A woman reading a letter and a woman sweeping (WWW) Beschikbaar op: http://www.essentialvermeer.com/dutch-painters/elinga.html.

 

WIKIPEDIA (2013) Gestaltpsychologie. (WWW) Beschikbaar op:  http://en.wikipedia.org/wiki/Gestalt_psychology

 

WIKIPEDIA (2013) Cyanotypie. (WWW) Beschikbaar op:  http://nl.wikipedia.org/wiki/Cyanotypie [Geraadpleegd: 12/04/13]. 

 

 

 

AFBEELDINGEN:

 

Figuur 1, 2, 17, 18, 19, 20, 21, 23 (a) en (b), 27, (a) en (b), 28, 29, 

          30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 41, 42, 46, 47, 48, 49 :  Persoonlijk werk Els Willems (2012-2013).

Figuur 3: ESSENTIAL VERMEER (2013) Vermeer The Concert [Online image]. Beschikbaar op: http://www. essentialvermeer.com/catalogue/concert.html. 

Figuur 4: MUSEUM BOIJMANS (n.d.) Emanuel De Witte, Interior with a Woman at Virginal,1665-1670. [Online image]. Beschikbaar op: http://collectie.boijmans.nl/en/work/2313%20(OK).

Figuur 5: ESSENTIAL VERMEER (2013) Pieter Janssens Elinga, A Woman Reading a Letter and a Woman 

Sweeping. [Online image]. Beschikbaar op: http://www.essentialvermeer.com/dutch-painters/elinga. html.

Figuur 6: PHOTONICS MEDIA (2013) The Poetry of Silence, Woman Reading in Sunlight, Strandgade 30, 1900. [Online image]. Beschikbaar op: http://www.photonicsmedia.net/fragments/2786.

Figuur 7: PHOTONICS MEDIA (2013) The Poetry of Silence, White Doors of Open Doors, 1905. [Online 

image]. Beschikbaar op: http://www.photonicsmedia.net/fragments/2786.

Figuur 8: WIKIPAINTINGS (n.d.) Edward Hopper, Conference at Night. [Online image]. Beschikbaar op: http:// www.wikipaintings.org/en/edward-hopper/conference-at-night.

Figuur 9: DAVID BORDWELL’S WEBSITE ON CINEMA (2009) Observations on film art: Songs from the Sec ond Floor (Roy Andersson, 2000) [Online image]. Beschikbaar op: http://www.davidbordwell.net/ blog/category/directors-andersson/ [Geraadpleegd op 12/05/13]. 

Figuur 10: MOMA THE COLLECTION (2013) Edward Hopper, Gas. [Online image]. Beschikbaar op: http:// www.moma.org/collection/object.php?object_id=80000.

Figuur 11: YALE UNIVERSITY ART GALLERY (n.d.) Edward Hopper Rooms by the Sea. [Online image]. 

Beschikbaar op: http://artgallery.yale.edu/pages/collection/popups/pc_amerps/details19….

Figuur 12: WIKIPAINTINGS (n.d.) Edward Hopper, Office at Night. [Online image]. Beschikbaar op: http:// www.wikipaintings.org/en/edward-hopper/office-at-night#close.

Figuur 13: film still uitSongs from the Second Floor. (2000) DVD. Directed by ROY ANDERSSON. Zweden: Artificial Eye. 

Figuur 14: TURRELL, J. (1967) Porter-Powell. [Xenon Projectie]. In: ADCOCK, C. (1990) The Art of Light and Space. Berkeley: University of California Press.

Figuur 15: TURRELL, J. (1967) Jones-Jones. [Xenon Projectie]. In: ADCOCK, C. (1990) The Art of Light and Space. Berkeley: University of California Press.

Figuur 16: MOONRAKING (2011) Songs from the Second Floor, Occupy Stockholm [Online image]. 

Beschikbaar op: http://moonraking.wordpress.com/2011/11/13/songs-from-the-second-floor-…- stockholm/ [Geraadpleegd op 07/05/13].

Figuur 22: GUGGENHEIM (2004) James Turrell: Afrum I (White), 1967 [Online image]. Beschikbaar op: http://      

               www.guggenheim.org/new-york/collections/collection-online/artwork/4084 [Geraadpleegd op    

               04/05/13]. 

Figuur 24: SUPERMARKET (2013) Found Feather Cyanotype No. 120. [Online image]. Beschikbaar op: http:// supermarkethq.com/product/found-feather-cyanotype-print. [Geraadpleegd op 17/05/13].

Figuur 25: MOHOLY-NAGY, L. (1929) Untitled, photogram, 1929.  [Photogram]. In: FIEDLER, J. (2001) Laszlo Moholy-Nagy. Londen: Phaidon Press Limited.

Figuur 26: TIM ENTHOVEN (2011) Binnenskamers [Online image]. Beschikbaar op: http://www.timenthoven.

nl/binnenskamers.html [Geraadpleegd op 04/05/13].

Figuur 40: TARKOVSKY, A. (1980) Russia Myasnoye September 1980. [Polaroid]. In: CHIARAMONTE, G. en TARKOVSKY, A. (2004) Instant Light Tarkovsky Polaroids. Londen: Thames & Hudson Ltd.. 

Figuur 43: SACI THE ART BLOG (2013) Giorgio Morandi exhibition in London through April 28. Still Life of Vases on a Table [Online image]. Beschikbaar op: http://saci-art.com/2013/04/06/giorgio-morandi- exhibition-in-london-through-april-28/ [Geraadpleegd op 02/05/13].

Figuur 44: MORANDI, G. (1963) Natura morta. [Aquarel op papier]. In: PASQUALI, M. (1991) 

Morandi: acquerelli: catalogo generale. Milaan: Uitgever Electa.

Figuur 45: HOPPER, E. (n.d.) Schets Conference at Night (1949). [Tekening met zwarte inkt]. In: WEINBERG, A.              D. et al. (2012) Edward Hopper. Schilderijen en tekeningen uit de Ledger Books. Antwerpen: Uitgeverij    

            Ludion.

 

MONDELINGE INFORMATIE & VERMELDING VAN ALGEMEEN GEKENDE CITATEN: 

 

SHAKESPEARE, W. (1599/1600) “All the World’s a Stage”, As You Like It. 

 

VERGILIUS, P.  (37-29 V.C.) “Tempus fugit”, Georgica III, 284. 

 

WILLEMS, E. (2012) Els Willems Masterpresentatie 2 Illustratieve Vormgeving. 6 december 2012.

 

 

Universiteit of Hogeschool
Grafisch Ontwerp - Illustratieve Vormgeving (Beeldende Kunsten)
Publicatiejaar
2013
Kernwoorden
Share this on: