Recht op seksualiteit voor personen met NAH, De ontwikkeling van een seksueel beleid in een rehabilitatiecentrum

Sara Taels
      Het handicapcelibaat? Seks voor iedereen!In 2011 kwam de Vlaamse film ‘Hasta la vista’ door Geoffrey Enthoven uit. Met in de hoofdrol drie fysiek beperkte twintigers die snakken naar het ontdekken van hun seksuele verlangens . Ongetwijfeld zullen de seksuele uitspattingen van de hoofdrolspelers voor verwondering en verstomming gezorgd hebben. “Ik wil poepen!” zei Philip die een halfzijdige verlamming heeft. Seks tussen gezonde, knappe en jonge mensen beschouwen we als normaal.

Recht op seksualiteit voor personen met NAH, De ontwikkeling van een seksueel beleid in een rehabilitatiecentrum

      

Het handicapcelibaat? Seks voor iedereen!

In 2011 kwam de Vlaamse film ‘Hasta la vista’ door Geoffrey Enthoven uit. Met in de hoofdrol drie fysiek beperkte twintigers die snakken naar het ontdekken van hun seksuele verlangens . Ongetwijfeld zullen de seksuele uitspattingen van de hoofdrolspelers voor verwondering en verstomming gezorgd hebben. “Ik wil poepen!” zei Philip die een halfzijdige verlamming heeft. Seks tussen gezonde, knappe en jonge mensen beschouwen we als normaal. Vanaf er bij het lustspel rimpels, een rolstoel of overvloedig veel speekselverlies aan de pas komt schrikt ons dat af. We kunnen spreken over een gedwongen ‘handicapcelibaat’. Als we een blik werpen achter de schermen van een revalidatie- of rehabilitatiecentrum, komen we hardwerkende personen tegen die ondanks hun verworven beperking door bijvoorbeeld een hersenletsel hun uiterste best doen om zo veel mogelijk ‘oude’ vaardigheden terug te winnen. We merken echter dat seks amper op het hoofdmenu staat, of beter gezegd op de dessertenkaart. Een uitgewerkt seksueel beleid in dergelijke centra’s wint de strijd tegen het handicapcelibaat waardoor er plaats komt op het menu om terug te leren kussen, elkaar te strelen, knuffelen en verleiden en al dan niet terug te leren genieten van vagina-penis seks. Om het met een strijdkreet vanuit ‘Hasta la vista’ te zeggen: “Tournée générale, seks voor iedereen.”Een revalidatieteam is een echt speurteamDe meest voorkomende oorzaak van blijvende invaliditeit is een beroerte. Een ziektebeeld dat frequent optreed bij de steeds groter wordende groep mensen ouder dan 65 jaar. Als gevolg daarvan kan de persoon geconfronteerd worden met een aantal beperkingen waaronder een halfzijdige verlamming. Nadat de acute levensgevaarlijke periode geweken is gaat men in een revalidatiecentra een analyse maken van de beperkingen die zijn opgetreden. Hierna kan er gestart worden met het terugwinnen of compenseren van de verloren vaardigheden. Het revalidatieteam is een echt speurteam. Een beroerte wordt veroorzaakt door ofwel het vrijkomen van bloed uit een ader in de hersenen of door het verstoppen van een ader in de hersenen, hierdoor raakt een deel van de hersenen beschadigd. De hersenen overtreffen met hun miljarden zenuwcellen en verbindingen zelfs de complexiteit van ons Belgisch wegen- en spoornet. Stel dat in het midden van een kruispunt met vijf toegangswegen een botsing gebeurt. Het al dan niet optreden van een file, hoeveel km deze file zal zijn en hoe lang deze zal duren is moeilijk te bepalen. De kans dat de minst drukke weg het minste file zal veroorzaken is groot maar zeker zijn we nooit. In onze hersenen werkt het ook zo, men kan niet voorspellen welke letsels zullen optreden en hoelang deze zullen bestaan. Het ziektebeeld per patiënt kan erg verschillen. Daar bovenop kan een hersenletsel of ook wel een niet aangeboren hersenletsel (NAH) genoemd door verschillende oorzaken ontstaan. Enerzijds door een niet-traumatisch hersenletsel zoals een beroerte, een gezwel of een infectie in de hersenen. Anderzijds door een traumatisch hersenletsel ten gevolge van bijvoorbeeld een verkeersongeluk. De revalidatiespeurders zijn erg goed in het detecteren van fysieke, zintuiglijke, cognitieve, emotionele en gedragsmatige gevolgen. Het revalidatiespeurwerk heeft echter wel een verdoken ‘bermudadriehoek’, namelijk de seksualiteit.Sex sells, behalve in de gezondheidszorgDe reden waarom seksualiteit verdoken zit in een ‘bermudadriehoek’ vinden we terug in zijn complexiteit. Seksualiteit is een verzameling van biologische, psychologische, sociale en culturele factoren. Kortom je hebt een lichaam waarmee je seks hebt, emoties die je aanzetten om tot seks over te gaan al dan niet met een partner en een cultuur die je zegt wat kan en niet kan. Al deze factoren kunnen in conflict komen met de beperkingen die optreden bij NAH.Let’s talk about sexIn de gezondheidszorg is seksualiteit één van de meest complexe thema’s. Gezondheidswerkers hechten belang aan de seksualiteit van hun cliënten maar ontbreken de vaardigheden en kennis om samen met de cliënt op zoek te gaan naar antwoorden in deze schroomachtige en complexe materie. Sluit even je ogen en beeld je in dat je in detail moet vertellen aan een wildvreemd persoon hoe je gisteren je partner hebt verleid. Niets aan? Beeld je nu in dat je tegen dezelfde persoon je meest genante seksuele moment moet vertellen. Nog steeds in de running? Herhaal de voorgaande opdracht en beeld je in dat je halfzijdig verlamd bent, onzeker over je seksualiteit, je seksuele mogelijkheden, je spiercontrole en je onvermogen om je urine op te houden tijdens de seksuele activiteit. Eenvoudig? Niet elke persoon met een beroerte is onzeker en heeft incontinentieproblemen maar deze illustratie toont aan dat communiceren over seks voor de cliënt en voor de gezondheidswerker geen evidentie is. Het is zoals terug leren fietsen, oefening baart kunst maar zonder zijwieltjes val je om.Seks op wieltjes? Start een seksueel beleidSeks met een beperking, gaat gepaard met taboe, schaamte en ongemak. Het is geen wonder dat de seksuele ‘bermudadriehoek’ blijft bestaan. Als je weet dat gemiddeld 50 % van de relaties mank loopt nadat het koppel geconfronteerd wordt met een beroerte, is het dringend tijd voor een seksuele revolutie in de gezondheidszorg. Seks is en blijft een basisrecht en een echt wondermiddel. Een tevreden seksleven bevorderd de spierspanning, de emotieregulatie, de pijndrempel, de stressreductie, de slaapkwaliteit en reduceert de emotionele relationele stress. Zonder initiatiefnemer zal de seksuele tevredenheid niet bekomen worden. Binnen de masterproef ‘ Recht op seksualiteit voor personen met NAH, de ontwikkeling van een seksueel beleid in een rehabilitatiecentrum’ van Sara Taels werd er een brug gelegd tussen een algemeen seksueel beleid naar een toegepast seksueel beleid voor NAH. Een op maat gemaakte seksuele rehabilitatie en een seksueel beleid is onontbeerlijk in het rehabilitatieproces. Er is een grote nood aan middelen om het recht op seksualiteit te vrijwaren, en dit zeker en vast voor mensen met NAH.ConclusieVan s’morgens tot s’avonds worden we overspoeld met mediaberichtgeving over seks, wie gezond, knap en jong is speelt de hoofdrol. Wie een hersenletsel heeft wordt verbannen van al zijn seksuele lusten en noden. De uitwerking van een seksueel beleid is een seksuele must in de gezondheidszorg van de 21ste eeuw. 

   

 Het handicapcelibaat? Seks voor iedereen!

In 2011 kwam de Vlaamse film ‘Hasta la vista’ door Geoffrey Enthoven uit. Met in de hoofdrol drie fysiek beperkte twintigers die snakken naar het ontdekken van hun seksuele verlangens . Ongetwijfeld zullen de seksuele uitspattingen van de hoofdrolspelers voor verwondering en verstomming gezorgd hebben. “Ik wil poepen!” zei Philip die een halfzijdige verlamming heeft. Seks tussen gezonde, knappe en jonge mensen beschouwen we als normaal. Vanaf er bij het lustspel rimpels, een rolstoel of overvloedig veel speekselverlies aan de pas komt schrikt ons dat af. We kunnen spreken over een gedwongen ‘handicapcelibaat’. Als we een blik werpen achter de schermen van een revalidatie- of rehabilitatiecentrum, komen we hardwerkende personen tegen die ondanks hun verworven beperking door bijvoorbeeld een hersenletsel hun uiterste best doen om zo veel mogelijk ‘oude’ vaardigheden terug te winnen. We merken echter dat seks amper op het hoofdmenu staat, of beter gezegd op de dessertenkaart. Een uitgewerkt seksueel beleid in dergelijke centra’s wint de strijd tegen het handicapcelibaat waardoor er plaats komt op het menu om terug te leren kussen, elkaar te strelen, knuffelen en verleiden en al dan niet terug te leren genieten van vagina-penis seks. Om het met een strijdkreet vanuit ‘Hasta la vista’ te zeggen: “Tournée générale, seks voor iedereen.”Een revalidatieteam is een echt speurteamDe meest voorkomende oorzaak van blijvende invaliditeit is een beroerte. Een ziektebeeld dat frequent optreed bij de steeds groter wordende groep mensen ouder dan 65 jaar. Als gevolg daarvan kan de persoon geconfronteerd worden met een aantal beperkingen waaronder een halfzijdige verlamming. Nadat de acute levensgevaarlijke periode geweken is gaat men in een revalidatiecentra een analyse maken van de beperkingen die zijn opgetreden. Hierna kan er gestart worden met het terugwinnen of compenseren van de verloren vaardigheden. Het revalidatieteam is een echt speurteam. Een beroerte wordt veroorzaakt door ofwel het vrijkomen van bloed uit een ader in de hersenen of door het verstoppen van een ader in de hersenen, hierdoor raakt een deel van de hersenen beschadigd. De hersenen overtreffen met hun miljarden zenuwcellen en verbindingen zelfs de complexiteit van ons Belgisch wegen- en spoornet. Stel dat in het midden van een kruispunt met vijf toegangswegen een botsing gebeurt. Het al dan niet optreden van een file, hoeveel km deze file zal zijn en hoe lang deze zal duren is moeilijk te bepalen. De kans dat de minst drukke weg het minste file zal veroorzaken is groot maar zeker zijn we nooit. In onze hersenen werkt het ook zo, men kan niet voorspellen welke letsels zullen optreden en hoelang deze zullen bestaan. Het ziektebeeld per patiënt kan erg verschillen. Daar bovenop kan een hersenletsel of ook wel een niet aangeboren hersenletsel (NAH) genoemd door verschillende oorzaken ontstaan. Enerzijds door een niet-traumatisch hersenletsel zoals een beroerte, een gezwel of een infectie in de hersenen. Anderzijds door een traumatisch hersenletsel ten gevolge van bijvoorbeeld een verkeersongeluk. De revalidatiespeurders zijn erg goed in het detecteren van fysieke, zintuiglijke, cognitieve, emotionele en gedragsmatige gevolgen. Het revalidatiespeurwerk heeft echter wel een verdoken ‘bermudadriehoek’, namelijk de seksualiteit.Sex sells, behalve in de gezondheidszorgDe reden waarom seksualiteit verdoken zit in een ‘bermudadriehoek’ vinden we terug in zijn complexiteit. Seksualiteit is een verzameling van biologische, psychologische, sociale en culturele factoren. Kortom je hebt een lichaam waarmee je seks hebt, emoties die je aanzetten om tot seks over te gaan al dan niet met een partner en een cultuur die je zegt wat kan en niet kan. Al deze factoren kunnen in conflict komen met de beperkingen die optreden bij NAH.Let’s talk about sexIn de gezondheidszorg is seksualiteit één van de meest complexe thema’s. Gezondheidswerkers hechten belang aan de seksualiteit van hun cliënten maar ontbreken de vaardigheden en kennis om samen met de cliënt op zoek te gaan naar antwoorden in deze schroomachtige en complexe materie. Sluit even je ogen en beeld je in dat je in detail moet vertellen aan een wildvreemd persoon hoe je gisteren je partner hebt verleid. Niets aan? Beeld je nu in dat je tegen dezelfde persoon je meest genante seksuele moment moet vertellen. Nog steeds in de running? Herhaal de voorgaande opdracht en beeld je in dat je halfzijdig verlamd bent, onzeker over je seksualiteit, je seksuele mogelijkheden, je spiercontrole en je onvermogen om je urine op te houden tijdens de seksuele activiteit. Eenvoudig? Niet elke persoon met een beroerte is onzeker en heeft incontinentieproblemen maar deze illustratie toont aan dat communiceren over seks voor de cliënt en voor de gezondheidswerker geen evidentie is. Het is zoals terug leren fietsen, oefening baart kunst maar zonder zijwieltjes val je om.Seks op wieltjes? Start een seksueel beleidSeks met een beperking, gaat gepaard met taboe, schaamte en ongemak. Het is geen wonder dat de seksuele ‘bermudadriehoek’ blijft bestaan. Als je weet dat gemiddeld 50 % van de relaties mank loopt nadat het koppel geconfronteerd wordt met een beroerte, is het dringend tijd voor een seksuele revolutie in de gezondheidszorg. Seks is en blijft een basisrecht en een echt wondermiddel. Een tevreden seksleven bevorderd de spierspanning, de emotieregulatie, de pijndrempel, de stressreductie, de slaapkwaliteit en reduceert de emotionele relationele stress. Zonder initiatiefnemer zal de seksuele tevredenheid niet bekomen worden. Binnen de masterproef ‘ Recht op seksualiteit voor personen met NAH, de ontwikkeling van een seksueel beleid in een rehabilitatiecentrum’ van Sara Taels werd er een brug gelegd tussen een algemeen seksueel beleid naar een toegepast seksueel beleid voor NAH. Een op maat gemaakte seksuele rehabilitatie en een seksueel beleid is onontbeerlijk in het rehabilitatieproces. Er is een grote nood aan middelen om het recht op seksualiteit te vrijwaren, en dit zeker en vast voor mensen met NAH.ConclusieVan s’morgens tot s’avonds worden we overspoeld met mediaberichtgeving over seks, wie gezond, knap en jong is speelt de hoofdrol. Wie een hersenletsel heeft wordt verbannen van al zijn seksuele lusten en noden. De uitwerking van een seksueel beleid is een seksuele must in de gezondheidszorg van de 21ste eeuw.Taels SaraMaster in de Seksuologie

 Het handicapcelibaat? Seks voor iedereen!

In 2011 kwam de Vlaamse film ‘Hasta la vista’ door Geoffrey Enthoven uit. Met in de hoofdrol drie fysiek beperkte twintigers die snakken naar het ontdekken van hun seksuele verlangens . Ongetwijfeld zullen de seksuele uitspattingen van de hoofdrolspelers voor verwondering en verstomming gezorgd hebben. “Ik wil poepen!” zei Philip die een halfzijdige verlamming heeft. Seks tussen gezonde, knappe en jonge mensen beschouwen we als normaal. Vanaf er bij het lustspel rimpels, een rolstoel of overvloedig veel speekselverlies aan de pas komt schrikt ons dat af. We kunnen spreken over een gedwongen ‘handicapcelibaat’. Als we een blik werpen achter de schermen van een revalidatie- of rehabilitatiecentrum, komen we hardwerkende personen tegen die ondanks hun verworven beperking door bijvoorbeeld een hersenletsel hun uiterste best doen om zo veel mogelijk ‘oude’ vaardigheden terug te winnen. We merken echter dat seks amper op het hoofdmenu staat, of beter gezegd op de dessertenkaart. Een uitgewerkt seksueel beleid in dergelijke centra’s wint de strijd tegen het handicapcelibaat waardoor er plaats komt op het menu om terug te leren kussen, elkaar te strelen, knuffelen en verleiden en al dan niet terug te leren genieten van vagina-penis seks. Om het met een strijdkreet vanuit ‘Hasta la vista’ te zeggen: “Tournée générale, seks voor iedereen.”Een revalidatieteam is een echt speurteamDe meest voorkomende oorzaak van blijvende invaliditeit is een beroerte. Een ziektebeeld dat frequent optreed bij de steeds groter wordende groep mensen ouder dan 65 jaar. Als gevolg daarvan kan de persoon geconfronteerd worden met een aantal beperkingen waaronder een halfzijdige verlamming. Nadat de acute levensgevaarlijke periode geweken is gaat men in een revalidatiecentra een analyse maken van de beperkingen die zijn opgetreden. Hierna kan er gestart worden met het terugwinnen of compenseren van de verloren vaardigheden. Het revalidatieteam is een echt speurteam. Een beroerte wordt veroorzaakt door ofwel het vrijkomen van bloed uit een ader in de hersenen of door het verstoppen van een ader in de hersenen, hierdoor raakt een deel van de hersenen beschadigd. De hersenen overtreffen met hun miljarden zenuwcellen en verbindingen zelfs de complexiteit van ons Belgisch wegen- en spoornet. Stel dat in het midden van een kruispunt met vijf toegangswegen een botsing gebeurt. Het al dan niet optreden van een file, hoeveel km deze file zal zijn en hoe lang deze zal duren is moeilijk te bepalen. De kans dat de minst drukke weg het minste file zal veroorzaken is groot maar zeker zijn we nooit. In onze hersenen werkt het ook zo, men kan niet voorspellen welke letsels zullen optreden en hoelang deze zullen bestaan. Het ziektebeeld per patiënt kan erg verschillen. Daar bovenop kan een hersenletsel of ook wel een niet aangeboren hersenletsel (NAH) genoemd door verschillende oorzaken ontstaan. Enerzijds door een niet-traumatisch hersenletsel zoals een beroerte, een gezwel of een infectie in de hersenen. Anderzijds door een traumatisch hersenletsel ten gevolge van bijvoorbeeld een verkeersongeluk. De revalidatiespeurders zijn erg goed in het detecteren van fysieke, zintuiglijke, cognitieve, emotionele en gedragsmatige gevolgen. Het revalidatiespeurwerk heeft echter wel een verdoken ‘bermudadriehoek’, namelijk de seksualiteit.Sex sells, behalve in de gezondheidszorgDe reden waarom seksualiteit verdoken zit in een ‘bermudadriehoek’ vinden we terug in zijn complexiteit. Seksualiteit is een verzameling van biologische, psychologische, sociale en culturele factoren. Kortom je hebt een lichaam waarmee je seks hebt, emoties die je aanzetten om tot seks over te gaan al dan niet met een partner en een cultuur die je zegt wat kan en niet kan. Al deze factoren kunnen in conflict komen met de beperkingen die optreden bij NAH.Let’s talk about sexIn de gezondheidszorg is seksualiteit één van de meest complexe thema’s. Gezondheidswerkers hechten belang aan de seksualiteit van hun cliënten maar ontbreken de vaardigheden en kennis om samen met de cliënt op zoek te gaan naar antwoorden in deze schroomachtige en complexe materie. Sluit even je ogen en beeld je in dat je in detail moet vertellen aan een wildvreemd persoon hoe je gisteren je partner hebt verleid. Niets aan? Beeld je nu in dat je tegen dezelfde persoon je meest genante seksuele moment moet vertellen. Nog steeds in de running? Herhaal de voorgaande opdracht en beeld je in dat je halfzijdig verlamd bent, onzeker over je seksualiteit, je seksuele mogelijkheden, je spiercontrole en je onvermogen om je urine op te houden tijdens de seksuele activiteit. Eenvoudig? Niet elke persoon met een beroerte is onzeker en heeft incontinentieproblemen maar deze illustratie toont aan dat communiceren over seks voor de cliënt en voor de gezondheidswerker geen evidentie is. Het is zoals terug leren fietsen, oefening baart kunst maar zonder zijwieltjes val je om.Seks op wieltjes? Start een seksueel beleidSeks met een beperking, gaat gepaard met taboe, schaamte en ongemak. Het is geen wonder dat de seksuele ‘bermudadriehoek’ blijft bestaan. Als je weet dat gemiddeld 50 % van de relaties mank loopt nadat het koppel geconfronteerd wordt met een beroerte, is het dringend tijd voor een seksuele revolutie in de gezondheidszorg. Seks is en blijft een basisrecht en een echt wondermiddel. Een tevreden seksleven bevorderd de spierspanning, de emotieregulatie, de pijndrempel, de stressreductie, de slaapkwaliteit en reduceert de emotionele relationele stress. Zonder initiatiefnemer zal de seksuele tevredenheid niet bekomen worden. Binnen de masterproef ‘ Recht op seksualiteit voor personen met NAH, de ontwikkeling van een seksueel beleid in een rehabilitatiecentrum’ van Sara Taels werd er een brug gelegd tussen een algemeen seksueel beleid naar een toegepast seksueel beleid voor NAH. Een op maat gemaakte seksuele rehabilitatie en een seksueel beleid is onontbeerlijk in het rehabilitatieproces. Er is een grote nood aan middelen om het recht op seksualiteit te vrijwaren, en dit zeker en vast voor mensen met NAH.ConclusieVan s’morgens tot s’avonds worden we overspoeld met mediaberichtgeving over seks, wie gezond, knap en jong is speelt de hoofdrol. Wie een hersenletsel heeft wordt verbannen van al zijn seksuele lusten en noden. De uitwerking van een seksueel beleid is een seksuele must in de gezondheidszorg van de 21ste eeuw.Taels SaraMaster in de Seksuologie

Het handicapcelibaat? Seks voor iedereen!

In 2011 kwam de Vlaamse film ‘Hasta la vista’ door Geoffrey Enthoven uit. Met in de hoofdrol drie fysiek beperkte twintigers die snakken naar het ontdekken van hun seksuele verlangens . Ongetwijfeld zullen de seksuele uitspattingen van de hoofdrolspelers voor verwondering en verstomming gezorgd hebben. “Ik wil poepen!” zei Philip die een halfzijdige verlamming heeft. Seks tussen gezonde, knappe en jonge mensen beschouwen we als normaal. Vanaf er bij het lustspel rimpels, een rolstoel of overvloedig veel speekselverlies aan de pas komt schrikt ons dat af. We kunnen spreken over een gedwongen ‘handicapcelibaat’. Als we een blik werpen achter de schermen van een revalidatie- of rehabilitatiecentrum, komen we hardwerkende personen tegen die ondanks hun verworven beperking door bijvoorbeeld een hersenletsel hun uiterste best doen om zo veel mogelijk ‘oude’ vaardigheden terug te winnen. We merken echter dat seks amper op het hoofdmenu staat, of beter gezegd op de dessertenkaart. Een uitgewerkt seksueel beleid in dergelijke centra’s wint de strijd tegen het handicapcelibaat waardoor er plaats komt op het menu om terug te leren kussen, elkaar te strelen, knuffelen en verleiden en al dan niet terug te leren genieten van vagina-penis seks. Om het met een strijdkreet vanuit ‘Hasta la vista’ te zeggen: “Tournée générale, seks voor iedereen.”Een revalidatieteam is een echt speurteamDe meest voorkomende oorzaak van blijvende invaliditeit is een beroerte. Een ziektebeeld dat frequent optreed bij de steeds groter wordende groep mensen ouder dan 65 jaar. Als gevolg daarvan kan de persoon geconfronteerd worden met een aantal beperkingen waaronder een halfzijdige verlamming. Nadat de acute levensgevaarlijke periode geweken is gaat men in een revalidatiecentra een analyse maken van de beperkingen die zijn opgetreden. Hierna kan er gestart worden met het terugwinnen of compenseren van de verloren vaardigheden. Het revalidatieteam is een echt speurteam. Een beroerte wordt veroorzaakt door ofwel het vrijkomen van bloed uit een ader in de hersenen of door het verstoppen van een ader in de hersenen, hierdoor raakt een deel van de hersenen beschadigd. De hersenen overtreffen met hun miljarden zenuwcellen en verbindingen zelfs de complexiteit van ons Belgisch wegen- en spoornet. Stel dat in het midden van een kruispunt met vijf toegangswegen een botsing gebeurt. Het al dan niet optreden van een file, hoeveel km deze file zal zijn en hoe lang deze zal duren is moeilijk te bepalen. De kans dat de minst drukke weg het minste file zal veroorzaken is groot maar zeker zijn we nooit. In onze hersenen werkt het ook zo, men kan niet voorspellen welke letsels zullen optreden en hoelang deze zullen bestaan. Het ziektebeeld per patiënt kan erg verschillen. Daar bovenop kan een hersenletsel of ook wel een niet aangeboren hersenletsel (NAH) genoemd door verschillende oorzaken ontstaan. Enerzijds door een niet-traumatisch hersenletsel zoals een beroerte, een gezwel of een infectie in de hersenen. Anderzijds door een traumatisch hersenletsel ten gevolge van bijvoorbeeld een verkeersongeluk. De revalidatiespeurders zijn erg goed in het detecteren van fysieke, zintuiglijke, cognitieve, emotionele en gedragsmatige gevolgen. Het revalidatiespeurwerk heeft echter wel een verdoken ‘bermudadriehoek’, namelijk de seksualiteit.Sex sells, behalve in de gezondheidszorgDe reden waarom seksualiteit verdoken zit in een ‘bermudadriehoek’ vinden we terug in zijn complexiteit. Seksualiteit is een verzameling van biologische, psychologische, sociale en culturele factoren. Kortom je hebt een lichaam waarmee je seks hebt, emoties die je aanzetten om tot seks over te gaan al dan niet met een partner en een cultuur die je zegt wat kan en niet kan. Al deze factoren kunnen in conflict komen met de beperkingen die optreden bij NAH.Let’s talk about sexIn de gezondheidszorg is seksualiteit één van de meest complexe thema’s. Gezondheidswerkers hechten belang aan de seksualiteit van hun cliënten maar ontbreken de vaardigheden en kennis om samen met de cliënt op zoek te gaan naar antwoorden in deze schroomachtige en complexe materie. Sluit even je ogen en beeld je in dat je in detail moet vertellen aan een wildvreemd persoon hoe je gisteren je partner hebt verleid. Niets aan? Beeld je nu in dat je tegen dezelfde persoon je meest genante seksuele moment moet vertellen. Nog steeds in de running? Herhaal de voorgaande opdracht en beeld je in dat je halfzijdig verlamd bent, onzeker over je seksualiteit, je seksuele mogelijkheden, je spiercontrole en je onvermogen om je urine op te houden tijdens de seksuele activiteit. Eenvoudig? Niet elke persoon met een beroerte is onzeker en heeft incontinentieproblemen maar deze illustratie toont aan dat communiceren over seks voor de cliënt en voor de gezondheidswerker geen evidentie is. Het is zoals terug leren fietsen, oefening baart kunst maar zonder zijwieltjes val je om.Seks op wieltjes? Start een seksueel beleidSeks met een beperking, gaat gepaard met taboe, schaamte en ongemak. Het is geen wonder dat de seksuele ‘bermudadriehoek’ blijft bestaan. Als je weet dat gemiddeld 50 % van de relaties mank loopt nadat het koppel geconfronteerd wordt met een beroerte, is het dringend tijd voor een seksuele revolutie in de gezondheidszorg. Seks is en blijft een basisrecht en een echt wondermiddel. Een tevreden seksleven bevorderd de spierspanning, de emotieregulatie, de pijndrempel, de stressreductie, de slaapkwaliteit en reduceert de emotionele relationele stress. Zonder initiatiefnemer zal de seksuele tevredenheid niet bekomen worden. Binnen de masterproef ‘ Recht op seksualiteit voor personen met NAH, de ontwikkeling van een seksueel beleid in een rehabilitatiecentrum’ van Sara Taels werd er een brug gelegd tussen een algemeen seksueel beleid naar een toegepast seksueel beleid voor NAH. Een op maat gemaakte seksuele rehabilitatie en een seksueel beleid is onontbeerlijk in het rehabilitatieproces. Er is een grote nood aan middelen om het recht op seksualiteit te vrijwaren, en dit zeker en vast voor mensen met NAH.ConclusieVan s’morgens tot s’avonds worden we overspoeld met mediaberichtgeving over seks, wie gezond, knap en jong is speelt de hoofdrol. Wie een hersenletsel heeft wordt verbannen van al zijn seksuele lusten en noden. De uitwerking van een seksueel beleid is een seksuele must in de gezondheidszorg van de 21ste eeuw.Taels SaraMaster in de Seksuologie

 Het handicapcelibaat? Seks voor iedereen!

In 2011 kwam de Vlaamse film ‘Hasta la vista’ door Geoffrey Enthoven uit. Met in de hoofdrol drie fysiek beperkte twintigers die snakken naar het ontdekken van hun seksuele verlangens . Ongetwijfeld zullen de seksuele uitspattingen van de hoofdrolspelers voor verwondering en verstomming gezorgd hebben. “Ik wil poepen!” zei Philip die een halfzijdige verlamming heeft. Seks tussen gezonde, knappe en jonge mensen beschouwen we als normaal. Vanaf er bij het lustspel rimpels, een rolstoel of overvloedig veel speekselverlies aan de pas komt schrikt ons dat af. We kunnen spreken over een gedwongen ‘handicapcelibaat’. Als we een blik werpen achter de schermen van een revalidatie- of rehabilitatiecentrum, komen we hardwerkende personen tegen die ondanks hun verworven beperking door bijvoorbeeld een hersenletsel hun uiterste best doen om zo veel mogelijk ‘oude’ vaardigheden terug te winnen. We merken echter dat seks amper op het hoofdmenu staat, of beter gezegd op de dessertenkaart. Een uitgewerkt seksueel beleid in dergelijke centra’s wint de strijd tegen het handicapcelibaat waardoor er plaats komt op het menu om terug te leren kussen, elkaar te strelen, knuffelen en verleiden en al dan niet terug te leren genieten van vagina-penis seks. Om het met een strijdkreet vanuit ‘Hasta la vista’ te zeggen: “Tournée générale, seks voor iedereen.”Een revalidatieteam is een echt speurteamDe meest voorkomende oorzaak van blijvende invaliditeit is een beroerte. Een ziektebeeld dat frequent optreed bij de steeds groter wordende groep mensen ouder dan 65 jaar. Als gevolg daarvan kan de persoon geconfronteerd worden met een aantal beperkingen waaronder een halfzijdige verlamming. Nadat de acute levensgevaarlijke periode geweken is gaat men in een revalidatiecentra een analyse maken van de beperkingen die zijn opgetreden. Hierna kan er gestart worden met het terugwinnen of compenseren van de verloren vaardigheden. Het revalidatieteam is een echt speurteam. Een beroerte wordt veroorzaakt door ofwel het vrijkomen van bloed uit een ader in de hersenen of door het verstoppen van een ader in de hersenen, hierdoor raakt een deel van de hersenen beschadigd. De hersenen overtreffen met hun miljarden zenuwcellen en verbindingen zelfs de complexiteit van ons Belgisch wegen- en spoornet. Stel dat in het midden van een kruispunt met vijf toegangswegen een botsing gebeurt. Het al dan niet optreden van een file, hoeveel km deze file zal zijn en hoe lang deze zal duren is moeilijk te bepalen. De kans dat de minst drukke weg het minste file zal veroorzaken is groot maar zeker zijn we nooit. In onze hersenen werkt het ook zo, men kan niet voorspellen welke letsels zullen optreden en hoelang deze zullen bestaan. Het ziektebeeld per patiënt kan erg verschillen. Daar bovenop kan een hersenletsel of ook wel een niet aangeboren hersenletsel (NAH) genoemd door verschillende oorzaken ontstaan. Enerzijds door een niet-traumatisch hersenletsel zoals een beroerte, een gezwel of een infectie in de hersenen. Anderzijds door een traumatisch hersenletsel ten gevolge van bijvoorbeeld een verkeersongeluk. De revalidatiespeurders zijn erg goed in het detecteren van fysieke, zintuiglijke, cognitieve, emotionele en gedragsmatige gevolgen. Het revalidatiespeurwerk heeft echter wel een verdoken ‘bermudadriehoek’, namelijk de seksualiteit.Sex sells, behalve in de gezondheidszorgDe reden waarom seksualiteit verdoken zit in een ‘bermudadriehoek’ vinden we terug in zijn complexiteit. Seksualiteit is een verzameling van biologische, psychologische, sociale en culturele factoren. Kortom je hebt een lichaam waarmee je seks hebt, emoties die je aanzetten om tot seks over te gaan al dan niet met een partner en een cultuur die je zegt wat kan en niet kan. Al deze factoren kunnen in conflict komen met de beperkingen die optreden bij NAH.Let’s talk about sexIn de gezondheidszorg is seksualiteit één van de meest complexe thema’s. Gezondheidswerkers hechten belang aan de seksualiteit van hun cliënten maar ontbreken de vaardigheden en kennis om samen met de cliënt op zoek te gaan naar antwoorden in deze schroomachtige en complexe materie. Sluit even je ogen en beeld je in dat je in detail moet vertellen aan een wildvreemd persoon hoe je gisteren je partner hebt verleid. Niets aan? Beeld je nu in dat je tegen dezelfde persoon je meest genante seksuele moment moet vertellen. Nog steeds in de running? Herhaal de voorgaande opdracht en beeld je in dat je halfzijdig verlamd bent, onzeker over je seksualiteit, je seksuele mogelijkheden, je spiercontrole en je onvermogen om je urine op te houden tijdens de seksuele activiteit. Eenvoudig? Niet elke persoon met een beroerte is onzeker en heeft incontinentieproblemen maar deze illustratie toont aan dat communiceren over seks voor de cliënt en voor de gezondheidswerker geen evidentie is. Het is zoals terug leren fietsen, oefening baart kunst maar zonder zijwieltjes val je om.Seks op wieltjes? Start een seksueel beleidSeks met een beperking, gaat gepaard met taboe, schaamte en ongemak. Het is geen wonder dat de seksuele ‘bermudadriehoek’ blijft bestaan. Als je weet dat gemiddeld 50 % van de relaties mank loopt nadat het koppel geconfronteerd wordt met een beroerte, is het dringend tijd voor een seksuele revolutie in de gezondheidszorg. Seks is en blijft een basisrecht en een echt wondermiddel. Een tevreden seksleven bevorderd de spierspanning, de emotieregulatie, de pijndrempel, de stressreductie, de slaapkwaliteit en reduceert de emotionele relationele stress. Zonder initiatiefnemer zal de seksuele tevredenheid niet bekomen worden. Binnen de masterproef ‘ Recht op seksualiteit voor personen met NAH, de ontwikkeling van een seksueel beleid in een rehabilitatiecentrum’ van Sara Taels werd er een brug gelegd tussen een algemeen seksueel beleid naar een toegepast seksueel beleid voor NAH. Een op maat gemaakte seksuele rehabilitatie en een seksueel beleid is onontbeerlijk in het rehabilitatieproces. Er is een grote nood aan middelen om het recht op seksualiteit te vrijwaren, en dit zeker en vast voor mensen met NAH.ConclusieVan s’morgens tot s’avonds worden we overspoeld met mediaberichtgeving over seks, wie gezond, knap en jong is speelt de hoofdrol. Wie een hersenletsel heeft wordt verbannen van al zijn seksuele lusten en noden. De uitwerking van een seksueel beleid is een seksuele must in de gezondheidszorg van de 21ste eeuw.Taels SaraMaster in de Seksuologie

     

     

           

Bibliografie

BIBLIOGRAFIEAditi vzw. (n.d.). Aditi seksualiteit en handicap. Retrieved July 13, 2013, from http://www.aditivzw.beAhmed, K. & Bhugra, D. (2007). The role of culture in sexual dysfunction. Sexual disorders and psychosexual therapy, 3, 115-120. Retrieved from http://dx.doi.org/10.1016/j.mppsy.2006.12.005Aisen, M.L. (2013). Neurological rehabilitation: sexuality and reproductive health. Handbook of clinical neurology, 110 (3rd ed.), 229-237. doi: 10.1016/B978-0-444-52901-5.00019-8Anderson, K.D., Borisoff, J.F., Johnson, R.D., Stiens, S.A. & Elliott, S.L. (2007a). Long-term effects of spinal cord injury on sexual function in men: implications for neuroplasticity. Spinal cord, 45, 338-348. doi:10.1038/sj.sc.3101978Anderson, K.D., Borisoff, J.F., Johnson, R.D., Stiens, S.A. & Elliott, S.L. (2007b). Spinal cord injury influences psychogenic as well as physical components of female sexual ability. Spinal cord, 45, 349-359. doi:10.1038/sj.sc.3101979Balthazart, J., Tlemçani, O. & Ball, G.F. (1996). Do sex differences in the brain explain sex differences in the hormonal induction of reproductive behavior what 25 years of research on the japanes quail tells us. Hormones and behavior, 30(4), 627-661. Retrieved from http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9047287Beroerte een zuiver sensorisch lacunair infarct. (2008). Medicinfo. Retrieved May 7, 2013, from http://www.medicinfo.nl/Bhimji, S. (2012). Spinal cord trauma. PubMed health. Retrieved from http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0002061/Bjørk, I.T., Lomborg, K., Nielsen, C.M., Brynildsen, G., Frederiksen, A.M., Larsen, K., Reierson, I.A., Sommer, I. & Stenholt, B. (2012). From theoretical model to practical use: an example of knowledge translation. Journal of advances nursing, 1-12. doi: 10.1111/jan.12091Boelen, D., Brouwer, W., Dijkstra,D., Eilander, H., Fasotti, L. & Geurts, S. et al. (2007). Richtlijn cognitieve revalidatie niet aangeboren hersenletsel. Consortium cognitieve revalidatie. Retrieved from http://www.senvzw.be/wg/nah-algemeen/content/richtlijn-cognitieve-reval…, L.N., Lynne, M.C., Ibrahim, E., Ohl, A.D. & Sønksen, J. (2010). Treatment of infertility in men with spinal cord injury. Nature reviews uroloy, 7, 162-172. doi:10.1038/nrurol.2010.7Chiu, W., Lin, H.C., Lam, C., Chu, S.F., Chiang, Y.H. & Tsai, S.H. (2010). Epidemiology of traumatic spinal cord injury: comparisons between developed and developed countried. Asia pacific journal of public health, 22( 1), 9-18. doi: 10.1177/1010539555470De Groef, B. (2009). De biologie van seks. Leuven, Den Haag: acco.Definition of cerebrovascular accident. (2011). Medicinenet. Retrieved March 4, 2013, from http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=2676Dupras, A. (1995). The institutional policy concerning sexuality: the necessary transformation of the sexology paradigm. Sante Mentale au Quebec, 20(1), 57-76. Retrieved from http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7578711Durnez, M. (2011). De acute fase: opname en verblijf in het ziekenhuis. Steunpunt Expertise Netwerken. Retrieved April 1, 2013, from http://www.senvzw.be/wg/nah-algemeen/content/de-acute-fase-opname-en-ve…, S., Knox, H. & Scott, H. (2010). Sexuality and the role of the rehabilitation professional. International Encyclopedia of Rehabilitation. Retrieved from http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/29/Frans, E. & De Bruycker, A. (2012). Raamwerk seksualiteit en beleid kwaliteit, preventie en reactie in jouw organisatie. Sensoa. [Brochure]. Brussels: Vrancken, A. Retrieved June 1, 2012, from www.sensoa.beGeorgiadis, J.R., Kringelbach, M.L. & Pfaus, J.G. (2012). Sex for fun: a synthesis of human and animal neurobiology. Nature reviews urology, 9(9), 486-498. doi: 10.1038/nrurol.2012.151Gianotten, W.L., Meihuizen-de Regt & van Son-Schoones, N. (2008). Seksualiteit bij ziekte en lichamelijke beperking. Assen: Van Gorcum.Gijs, L., Gianotten, W., Vanwesenbeeck, I. & Weijenborg, P. (2009). Seksuologie. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.Gill, C.J., Sander, A.M., Robins, N., Mazzei, D. & Struchen, M.A. (2011). Eploring experiences of intimacy from the viewpoint of individuals wit traumatic brain injury ans their partners. Journal of head trauma rehabilitation, 26(1), 56-68. doi:10.1097/HTR.0b013e3182048ee9Godwin, E. E., Kreutzer, S. J., Arango-Lasprilla, J. C. & Lehan, J. T. (2011). Marriage after brain injury: review, analysis, and research recommendations. Journal of head trauma rehabilitation, 26(1), 43-55.Goodson, J.L. (2013). Deconstructing sociality, social evolution and relevant nonapeptide functions. Psychoneuroendocrinology, 38, 465-478. Retrieved from http://dx.doi.org/10.1016/j.psyneuen.2012.12.005Hamann, S. (2005). Sex differences in the responses of the human amygdala. The neuroscientist, 11(4), 288-293. doi: 10.1177/1073858404271981Hasta la vista. (2011). Hasta la vista. Retrieved March 3, 2013, from http://www.hastalavistadefilm.be/Het sociaal model. (2010). GRIP sociale rechten voor iedere persoon met een handicap. Retrieved November 22, 2012 , from http://www.gripvzw.be/visies-op-handicap/sociaal-cultureel-model/42-het…, M. (2010). Sexcounseling handleiding voor seksuologische hulpverlening. Assen: Van Gorcum.Jasmin, L. & Zieve, D. (2012). Stroke. Pubmed health. Retrieved March 4, 2013, from http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0001740/Jochems, A.A.F. & Joosten, F.W.M.G. (2006). Zakwoordenboek der geneeskunde (28th ed.). Doetinchem: Elsevier Gezondheidszorg.Kitson, A.L., Rycroft-Malone, J., Harvey, G., McCormack, B., Seers, K. & Titchen, A. (2008). Evaluating the successful implementation of evidence into practice using the PARiHS framework: theoretical and practical challenges. Implementation science, 3(1), 1-12. doi:10.1186/1748-5908-3-1Korevaar, L. & Doës, J. (2008). Handboek rehabilitatie voor zorg en welzijn. Nederland: Coutinho.Lodder, J. & Bouter, L.M. (1992). Toekomstige aantallen patiënten met een cerebrovasculair accident in Nederland. Nederlands tijdschrift voor geneeskunde, 136(9), 425-428. Retrieved from http://www.ntvg.nl/publicatie/toekomstige-aantallen-pati%C3%ABnten-met-…, B. & McCullough, L. (2011). Sexual dimorphism in ischemic stroke: lessons from the laboratory. Womens health (Lond Engl), 7(3), 319-339. doi: 10.2217/whe.11.22.Meerts, H.S., Guarraci, A.F. & Clark, S.A. (2012). An intact medial preoptic area is necessary for zaprinast to modulate paced mating behavior in female rats. Physiology behavior, 105, 264-268. Retrieved from http://dx.doi.org/10.1016/j.physbeh.2011.08.026Meston, M.C. (2000). Sympathetic nervous system activity and female sexual arousal. The american journal of cardiology, 86, 30-34. Retrieved from http://dx.doi.org/10.1016/S0002-9149(00)00889-4Michailakis, D. (2003). The systems theory concept of disability: one is not born a disabled person, one is observed to be one. Disability & Society, 18(2), 209-229. doi:10.1080/0968759032000044184Monga, M., Bernie, J. & Rajasekaran, M. (1999). Male infertility and erectile dysfunction in spinal cord injury: a review. Arch Phys Med Rehabil, 80(10), 1331-1339. Retrieved from http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10527097Moreno, J.A., Arango Lasprilla, J.C., Gan, C. & McKarral, M. (2013). Sexuality after traumatic brain injury: a critical review. Neurorehabilitation, 32, 69-85.NAH - Niet aangeboren hersenletsel. (n.d.). SEN steunpunt expertise netwerken. Retrieved February 19, 2013, from http://www.senvzw.be/wg/nah-algemeenNAH (Niet Aangeboren Hersenletsel). (n.d.). Horizon CAR vzw Centrum voor Abulante Revalidatie. Retrieved February 19, 2013, from http://www.horizonvzw.be/nah-niet-aangeboren-hersenletsel/Nawrot, M. (1999). Medial preoptic area. Mark Nawrot, Ph. D. Department of psychology North Dakota State University. Retrieved May 4, 2013, from http://nawrot.psych.ndsu.nodak.edu/Nunes, K.P. & Webb, C. (2012). Mechanisms in erectile function and dysfunction: an overview. 1-21. Retrieved April 20, 2013, from http://www.intechopen.com/Perifeer zenuwstelsel. (2008) Centrum voor zelfzame ziekten. Retrieved April 13, 2013, from http://www.zeldzameziekten.be/Rees, M.P., Fowler, J.C. & Maas, P.C. (2007, 2 10). Sexual function in men and women with neurological disorders. The Lancet, 369, 512-515. Retrieved from http://dx.doi.org/10.1016/S0140-6736(07)60238-4Revalidatie. (n.d.) NAH-Algemeen voor en door mensen met een Niet-Aangeboren Hersenaandoening. Retrieved March 10, 2013, from http://www.nah-algemeen.nl/Riley, A. (2004). The physiology of sexual function. Psychiatry, 3, 3-7. doi:10.1383/psyt.3.2.3.30306Runchey, S. & McGee, S. (2010). Does this patient have a hemorrhagic stroke? Clinical findings distinguishing hemorrhagic stroke from ischemic stroke. JAMA, 303(22), 2280-2286. doi: 10.1001/jama.2010.754Sacher, J., Neumann, J., Okon-Singer, H., Gotowiec, S. & Villringer, A. (2013). Sexual dimorphism in the human brain: evidence from neuroimaging. Magnetic resonance imaging, 31, 366-375. doi: 10.1016/j.mri.2012.06.007Sander, M.A., Maestas, K.L., Pappasi, R.M., Sherer, M., Hammond, M.F. & Hanks, R., et al. (2012). Sexual functioning 1 year after traumatic brain injury: findings from a prospective traumatic brain injury model systems collaborative study. Arch phys med rehabil, 93(8),1331-1337. doi: 10.1016/j.apmr.2012.03.037.Saskatchewan brain injury association. (2013). Retrieved April 8, 2013, from http://www.sbia.ca/aboutbi.aspxSeksuele dienstverlening. (n.d.) Aditi vzw. Retrieved August 9, 2013, from http://www.aditivzw.be/zorgaanbod/sekszorg_seksueledienstverlening.phpS…, J.E., Reece, B.J., Dickey, L.J. (2010). Campball essential biology with phyisiology (3th ed.). London: Pearson.Stien, R. (2008). Seksuell dysfunksjon hos ryggmargsskadede menn. Tidsskr Nor Laegeforen, 128(4), 453-456. Retrieved from http://tidsskriftet.no/article/1656416

Stolwyk, R.J., Downing, M.G., Kreutzer, J.S., Zasler, N.D. & Ponsford, J.L. (2013). Assessment of sexuality following traumatic brain injury: validation of the brain injury questionnaire of sexuality. Journal of head trauma rehabilitation, 28(3), 164-170. doi:10.1097/HTR.0b013e31828197d1Teuschl, Y., Brainin, M., Matz, K., Dachenhausen, A., Ferrari, J., Seyfang, L. et al. (2013). Time trends in patient characteristics treated on acute stroke-units results from the austrian stroke unit registry 2003-2011. Stroke. Retrieved from http://stroke.ahajournals.org/content/early/2013/02/14/STROKEAHA.111.67… ischemic attack. (2012). Pubmed health. Retrieved March 4, 2013 , from http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0001743/Van Bost, G., Lorent, G. & Crombez, G. (2005). Aanvaarding na niet-aangeboren hersenletsel. Gedragstherapie, 38, 245-262. Retrieved March 31, 2013, from https://biblio.ugent.be/publication/326882Vanderstraeten, G., Kiekens, C., Plaghki, L., Soudon, P. & Brusselmans, W. (2004). Revalidatiegeneeskunde werkgroep filosofie en definitie van de revalidatiegeneeskunde van het college van geneesheren-directeurs en de raad voor advies inzake revalidatie. RIZIV. Retrieved March 31, 2013, from https://www.riziv.fgov.be/care/nl/revalidatie/general-information/studi…, S., Gringols, M. & Merrick, J. (2005). Clinical holistic medicine: holistic rehabilitation. The scientific world, 5, 280-287. Retrieved from http://dx.doi.org/10.1100/tsw.2005.37Verschueren, J.E.A., Enzlin, P., Geertzen, J.H.B., Dijkstra, P.U. & Dekker, R. (2013). Sexuality in people with a lower limb amputation: a topic too hot to handle? Disability and rehabilitation an international, multidisciplinary journal, 1-7. doi:10.3109/09638288.2012.751134Williams, W.H. & Evans, J.J. (2003). Brain injury and emotion: an overview to a special issue on biopsychosocial approaches in neurorehabilitation. Neuropsychological rehabilitation, 13, 1-11. DOI:10.1016/S0960-9822(02)01374-XYeung, P. & Towers, A. (2013). An exploratory study examining the relationships between the personal, environmental and activity participation variables and quality of life among young adults with disabilities. Disability and rehabilitation an international, multidisciplinary journal, 1-11. doi:10.3109/09638288.2013.777808Zichtbare neurologische probleemgebieden. (2011). SEN Steunpunt Expertise Netwerken Retrieved May 6, 2013, from: http://www.senvzw.be/wg/nah-algemeen

Universiteit of Hogeschool
Master in de Seksuologie
Publicatiejaar
2013
Kernwoorden
Share this on: