Taalproblemen bij kinderen met rolandische epilepsie: op zoek naar een neuro-anatomisch substraat

Sam Denys Sam Denys Kristien Janssens Marjolein Verly
Taalproblemen bij kinderen met rolandische epilepsie: op zoek naar een neuro-anatomisch substraatSam Denys°Marjolein Verly*Dit artikel beschrijft de taalvaardigheid van kinderen met rolandische epilepsie en de meest recente ontwikkelingen binnen de structurele beeldvorming. Op basis van Diffusion Tensor Imaging (DTI) wordt een poging gewaagd om een neuro-anatomisch substraat te vinden dat aan de basis ligt van de taalproblemen bij deze kinderen.InleidingBenigne rolandische epilepsie is het meest voorkomende idiopathische epilepsietype bij kinderen.

Taalproblemen bij kinderen met rolandische epilepsie: op zoek naar een neuro-anatomisch substraat

Taalproblemen bij kinderen met rolandische epilepsie: op zoek naar een neuro-anatomisch substraat

Sam Denys°

Marjolein Verly*

Dit artikel beschrijft de taalvaardigheid van kinderen met rolandische epilepsie en de meest recente ontwikkelingen binnen de structurele beeldvorming. Op basis van Diffusion Tensor Imaging (DTI) wordt een poging gewaagd om een neuro-anatomisch substraat te vinden dat aan de basis ligt van de taalproblemen bij deze kinderen.

Inleiding
Benigne rolandische epilepsie is het meest voorkomende idiopathische epilepsietype bij kinderen. De epileptische episodes beginnen gewoonlijk tussen vier- en tienjarige leeftijd en verdwijnen in de puberteit, zowel met als zonder medicamenteuze behandeling[1],[2]. Aanvallen ontstaan focaal en tasten de hersenregio’s rond de rolandische fissuur aan.

Milde cognitieve problemen worden steeds vaker (h)erkend in het klinisch beeld van deze epilepsie[1]. Er zou een oorzaak-gevolg relatie zijn tussen het voorkomen van chronische epileptiforme ontladingen tussen de aanvallen door en cognitieve dysfuncties. Bijgevolg kunnen we de benigne aard van deze aandoening meer en meer in vraag stellen.

Verschillende onderzoeken rapporteren uiteenlopende taalbeperkingen bij kinderen met rolandische epilepsie. Moeilijkheden met fonologische- en literaire vaardigheden (lezen en spellen) worden het meest gerapporteerd[4],[5]. Ook worden beperkingen in de expressieve grammatica waargenomen. Riva en collega’s[6] vinden dat deze kinderen milde taalbeperkingen hebben op het vlak van fonemische vaardigheden, begrijpend lezen en semantische kennis. Verotti en zijn medewerkers[7] besluiten dat er problemen zijn met de receptieve en expressieve woordenschat.

We kunnen er dus van uit gaan dat deze kinderen minder taalvaardig zijn dan controlekinderen zonder epilepsie. Eerder dan een globaal verminderde taalvaardigheid, verwachten we een selectief profiel: kinderen met rolandische epilepsie scoren voor bepaalde taaldomeinen minder goed dan voor andere.

Waarschijnlijk verspreiden de epileptiforme ontladingen zich in de hersenen vanuit de rolandische fissuur naar de perisylvische cortex (waar belangrijke taalcentra gelokaliseerd worden) en oefenen ze zo een negatieve impact uit op de taalontwikkeling. Deze taalontwikkeling gaat vanzelfsprekend gepaard met hersenontwikkeling. DTI stelt ons in staat de zenuwbundels in de hersenen te visualiseren. Deze niet-invasieve beeldvormingstechniek maakt het mogelijk de beweging van watermoleculen langsheen zenuwvezels zichtbaar te maken en te kwantificeren middels een Fractionele Anisotropie (FA)-waarde; een getal tussen 0 en 1.

De voornaamste taalbaan in de hersenen is de Superior Longitudinale Fasciculus (SLF). Deze zenuwbundel verbindt de klassieke taalgebieden (het gebied van Broca en het gebied van Wernicke) met elkaar. De maturatie van deze witte stofbaan gaat door tot de leeftijd van 13 jaar. Structurele maturatie van zenuwvezels in het brein wordt gedeeltelijk gekarakteriseerd door een toenemende myelinisatie van deze vezels. Myeline is een vetachtige witte stof die rond de zenuwvezels wordt gevormd en een snelle signaaloverdracht over de zenuwbundels bewerkstelligt. DTI vertaalt dit in een toename van de FA-waarde[8]. Een hogere FA-waarde duidt op een hogere integriteit. FA-waarden verschaffen ons dus informatie over de integriteit van witte stof, myelinisatie, axondensiteit en vezeloriëntatie.

De hersenactiviteit die gepaard gaat met het verwerken van taal kent reeds een linkerhemisferische dominantie bij kinderen van drie jaar oud[9]. Voortdurende functionele- of traag progressieve structurele verstoringen als gevolg van de chronische aard van de epileptische activiteit zou kunnen resulteren in een verschuiving naar rechter hemisferische taaldominantie[10] of een routewijziging van taalbanen naar minder traditionele taalgebieden binnen de dominante linker hemisfeer[11],[12].

Methode en hypothesen
We verwachten dat kinderen met epilepsie een verminderde graad van myelinisatie vertonen van de SLF in vergelijking met controlesubjecten zonder taalproblemen. We trachten mogelijke verschillen vast te stellen tussen de FA-waarde van de SLF bij kinderen met rolandische epilepsie en zich normaal ontwikkelende controlekinderen. Daarnaast onderzoeken we of beide groepen verschillen met betrekking tot de lengte van deze taalbaan. We maken voor al deze structurele beeldvormingsmaten van de SLF een vergelijking tussen de linker- en rechter hemisfeer en trachten uitspraken te doen over taaldominantie. Met behulp van twee voorname gestandaardiseerde taaltests (Clinical Evaluation of Language Fundamentals 4 Nederlandstalige versie, Peabody Picture Vocabulary Test 3 Nederlandstalige versie) proberen we het talig profiel waarmee deze kinderen zich presenteren te achterhalen. We onderzoeken voor welke taalaspecten kinderen met rolandische epilepsie het significant minder goed doen dan gematchte controlekinderen zonder epilepsie. Tot slot proberen we de verschillende beeldvormingsmaten te correleren met de scores op de talige testing. Vijf kinderen met rolandische epilepsie en vijf gezonde controlekinderen worden gematcht volgens leeftijd en geslacht.

Resultaten
Kinderen met rolandische epilepsie blijken minder taalvaardig te zijn dan gezonde gematchte controlekinderen. Ze scoren significant lager op de Taalinhoud Index (TII) van de CELF-4NL en op enkele andere semantische subtests (Begrippen en Aanwijzingen Volgen, Woordcategorieën Expressief, Zinnen Formuleren en Semantische Relaties). Er wordt geen verschil tussen beide groepen gevonden voor de waarden van de verschillende structurele parameters van de SLF, doch wel worden significante correlaties weerhouden tussen de semantische subtests en deze beeldvormingsparameters bij kinderen met rolandische epilepsie. Deze correlaties kunnen we niet terugvinden bij gezonde controlekinderen. Daarnaast blijken deze kinderen een minder uitgesproken linker hemisferische dominantie voor taal te vertonen.

Conclusie
We kunnen besluiten dat kinderen met rolandische epilepsie in vergelijking met gezonde controlekinderen meer moeilijkheden hebben met de semantische verwerking van taal. We zien significante correlaties met structurele beeldvormingsmaten van de SLF. De literatuur kent inderdaad semantische functies toe aan de SLF[13]. Semantiek wordt gedefinieerd als de betekenis van taal en betekenisrelaties binnen taal. Dit omvat de betekenis van onder andere woorden, zinnen, verhalen en spreekwoorden[14]. Het semantisch systeem wordt door Ellis en Young gezien als het centrale systeem voor alle taalverwerking[15]. Het lijkt er op dat er een neuro-anatomisch substraat is dat uniek is voor het talig profiel dat we aantreffen bij kinderen met rolandische epilepsie.

Rolandische epilepsie werd gedurende een lange tijd gezien als een epileptisch syndroom met een zeer goede prognose, maar kan niet benigne worden genoemd in het licht van de impact op cognitieve vaardigheden. De epileptische activiteit die we aantreffen in de hersenen van kinderen met rolandische epilepsie zou de taalontwikkeling kunnen verstoren. We willen deze kinderen en hun taalontwikkeling beter kunnen begeleiden. Beeldvormend onderzoek van grotere groepen kan een bijdrage leveren met betrekking tot het vinden van een neuro-anatomisch substraat voor de taalproblemen bij kinderen met rolandische epilepsie en vroegdiagnostiek in de hand werken.

 

Referenties

 

[1] Fejerman, N. (2009). Atypical rolandic epilepsy. Epilepsia, 50 Suppl 7, 9-12.

[2] Shields, W. D., & Snead, O. C. (2009). Benign epilepsy with centrotemporal spikes. Epilepsia, 50 Suppl 8, 10-15.

[3] Weglage, J., Demsky, A., Pietsch, M., &Kurlemann, G. (1997). Neuropsychological, intellectual, and behavioral findings in patients with centrotemporal spikes with and without seizures. Developmental Medicine and Child Neurology, 39(10).

[4] Overvliet, G. M., Besseling, R. M., Vles, J. S., Hofman, P. A., van Hall, M. H., Backes, W. H., et al. (2011). Association between frequency of nocturnal epilepsy and language disturbance in children. PediatrNeurol, 44(5), 333-339.

[5] Northcott, E., Connolly, A. M., Berroya, A., Sabaz, M., McIntyre, J., Christie, J., et al. (2005). The neuropsychological and language profile of children with benign rolandic epilepsy. Epilepsia, 46(6), 924-930.

[6] Riva, D., Vago, C., Franceschetti, S., Pantaleoni, C., D'Arrigo, S., Granata, T., et al. (2007). Intellectual and language findings and their relationship to EEG characteristics in benign childhood epilepsy with centrotemporal spikes. Epilepsy Behav, 10(2), 278-285.

[7] Verrotti, A., D'Egidio, C., Agostinelli, S., Parisi, P., Chiarelli, F., & Coppola, G. (2011). Cognitive and linguistic abnormalities in benign childhood epilepsy with centrotemporal spikes. ActaPaediatr, 100(5), 768-772.

[8] Dubois, J., Dehaene-Lambertz, G., Perrin, M., Mangin, J. F., Cointepas, Y., Duchesnay, E., et al. (2008). Asynchrony of the early maturation of white matter bundles in healthy infants: quantitative landmarks revealed noninvasively by diffusion tensor imaging. Hum Brain Mapp, 29(1), 14-27.

[9] Janszky, J., Mertens, M., Janszky, I., Ebner, A., &Woermann, F. G. (2006). Left-sided interictal epileptic activity induces shift of language lateralization in temporal lobe epilepsy: An fMRI study. Epilepsia, 47(5), 921-927.

[10] Dehaene-Lambertz, G., Dehaene, S., & Hertz-Pannier, L. (2002). Functional neuroimaging of speech perception in infants. Science, 298(5600), 2013-2015.

[11] Duchowny, M., Jayakar, P., Harvey, A. S., Resnick, T., Alvarez, L., Dean, P., et al. (1996). Language cortex representation: Effect of developmental versus acquired pathology. Annals of Neurology, 40(1), 31-38.

[12] Liegeois, F., Connelly, A., Cross, J. H., Boyd, S. G., Gadian, D. G., Vargha-Khadem, F., et al. (2004). Language reorganization in children with early-onset lesions of the left hemisphere: an fMRI study. Brain, 127, 1229-1236.

[13] Glasser, M. F., &Rilling, J. K. (2008). DTI tractography of the human brain's language pathways. Cereb Cortex, 18(11), 24.

[14] Zink, I. &Breuls, M. (2012). Ontwikkelingsdysfasie. Garant, Antwerpen/Apeldoorn.

[15] Ellis, A.W., & Young, A.W. (1988). Human cognitive neuropsychology. Hillsdale, NJ: Erlbaum.

 

Bibliografie

Ackermann, H., & Riecker, A. (2004). The contribution of the insula to motor aspects of speech production: a review and a hypothesis. Brain Lang, 89(2), 320-328.

Addis, L., Lin, J. J., Pal, D. K., Hermann, B., & Caplan, R. (2013). Imaging and genetics of language and cognition in pediatric epilepsy. Epilepsy Behav, 26(3), 303-312.

Ambrosetto, G., & Tassinari, C. A. (1990). Antiepileptic drug-treatment of benign childhood epilepsy with rolandic spikes – is it necessary. Epilepsia, 31(6).

Ardila, A. (2010). A review of conduction aphasia. Curr Neurol Neurosci Rep, 10(6), 499-503.

Axer, H., von Keyserlingk, A. G., Berks, G., & von Keyserlingk, D. G. (2001). Supra- and infrasylvian conduction aphasia. Brain Lang, 76(3), 317-331.

Baddeley, A. (2003). Working memory: looking back and looking forward. Nat Rev Neurosci, 4(10), 829-839.

Ban, T. (1986). Cortical neurons projecting to the posterior part of the superior temporal sulcus with particular reference to the posterior association area. An HRP study in the monkey. Arch Ital Biol, 124(2), 95-109.

Banerjee, P. N., Filippi, D., & Hauser, W. A. (2009). The descriptive epidemiology of epilepsy-A review. Epilepsy Research, 85(1), 31-45.

Barnea-Goraly, N., Menon, V., Eckert, M., Tamm, L., Bammer, R., Karchemskiy, A., et al. (2005). White matter development during childhood and adolescence: a cross-sectional diffusion tensor imaging study. Cereb Cortex, 15(12), 1848-1854.

Barnes, C. L., & Pandya, D. N. (1992). Efferent cortical connections of multimodal cortex of the superior temporal sulcus in the rhesus monkey. J Comp Neurol, 318(2), 222-244.

Basser, P., & Pierpaoli, C. (1996). Microstructural and physiological features of tissues elucidated by quantitative-diffusion-tensor MRI. [Article]. Journal of Magnetic Resonance Series B, 111(3), 209-219.

Bedoin, N., Ferragne, E., Lopez, C., Herbillon, V., De Bellescize, J., & des Portes, V. (2011). Atypical hemispheric asymmetries for the processing of phonological features in children with rolandic epilepsy. Epilepsy & Behavior, 21(1), 42-51.

Behrens, T. E., Woolrich, M. W., Jenkinson, M., Johansen-Berg, H., Nunes, R. G., Clare, S., et al. (2003). Characterization and propagation of uncertainty in diffusion-weighted MR imaging. Magn Reson Med, 50(5), 1077-1088.

Bernal, B., & Altman, N. (2010). The connectivity of the superior longitudinal fasciculus: a tractography DTI study. Magn Reson Imaging, 28(2), 217-225.

Bernal, B., & Ardila, A. (2009). The role of the arcuate fasciculus in conduction aphasia. Brain, 132(Pt 9), 2309-2316.

Bornkessel, I., Zysset, S., Friederici, A. D., von Cramon, D. Y., & Schlesewsky, M. (2005). Who did what to whom? The neural basis of argument hierarchies during language comprehension. Neuroimage, 26(1), 221-233.

Brauer, J., Anwander, A., & Friederici, A. D. (2011). Neuroanatomical prerequisites for language functions in the maturing brain. Cereb Cortex, 21(2), 459-466.

Bulgheroni, S., Franceschetti, S., Vago, C., Usilla, A., Pantaleoni, C., D'Arrigo, S., et al. (2008). Verbal dichotic listening performance and its relationship with EEG features in benign childhood epilepsy with centrotemporal spikes. Epilepsy Research, 79(1).

Bürgel, U., Amunts, K., Hoemke, L., Mohlberg, H., Gilsbach, J. M., & Zilles, K. (2006). White matter fiber tracts of the human brain: three-dimensional mapping at microscopic resolution, topography and intersubject variability. Neuroimage, 29(4), 1092-1105.

Casey, B. J., Tottenham, N., Liston, C., & Durston, S. (2005). Imaging the developing brain: what have we learned about cognitive development? Trends Cogn Sci, 9(3), 104-110.

Catani, M., Howard, R. J., Pajevic, S., & Jones, D. K. (2002). Virtual in vivo interactive dissection of white matter fasciculi in the human brain. Neuroimage, 17(1), 77-94.

Catani, M., Jones, D. K., Donato, R., & Ffytche, D. H. (2003). Occipito-temporal connections in the human brain. Brain, 126(Pt 9), 2093-2107.

Catani, M., Jones, D. K., & ffytche, D. H. (2005). Perisylvian language networks of the human brain. Ann Neurol, 57(1), 8-16.

Catani, M., & Thiebaut de Schotten, M. (2008). A diffusion tensor imaging tractography atlas for virtual in vivo dissections. Cortex, 44(8), 1105-1132.

Cavada, C., & Goldman-Rakic, P. S. (1989). Posterior parietal cortex in rhesus monkey: I. Parcellation of areas based on distinctive limbic and sensory corticocortical connections. J Comp Neurol, 287(4), 393-421.

Chan, S. C., & Lee, W. T. (2011). Benign epilepsy in children. J Formos Med Assoc, 110(3), 134-144.

Ciccarelli, O., Catani, M., Johansen-Berg, H., Clark, C., & Thompson, A. (2008). Diffusion-based tractography in neurological disorders: concepts, applications, and future developments. Lancet Neurol, 7(8), 715-727.

Clarke, T., Strug, L. J., Murphy, P. L., Bali, B., Carvalho, J., Foster, S., et al. (2007). High risk of reading disability and speech sound disorder in rolandic epilepsy families: Case-control study. Epilepsia, 48(12).

Cohen Kadosh, K., & Johnson, M. H. (2007). Developing a cortex specialized for face perception. Trends Cogn Sci, 11(9), 367-369.

Constantino, J. N., Gruber, C. P., Roeyers, H., Thys, M., Druart, C., De Schryver, M., et al. (2011). Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen : SRS. Amsterdam: Hogrefe.

Coppola, G., Franzoni, E., Verrotti, A., Garone, C., Sarajlija, J., Operto, F. F., et al. (2007). Levetiracetam or oxcarbazepine as monotherapy in newly diagnosed benign epilepsy of childhood with centrotemporal spikes (BECTS): An open-label, parallel group trial. Brain & Development, 29(5).

Corda, D., Gelisse, P., Genton, P., Dravet, C., & Baldy-Moulinier, M. (2001). Incidence of drug-induced aggravation in benign epilepsy with centrotemporal spikes. [Article]. Epilepsia, 42(6), 754-759.

Datta, A., & Sinclair, D. B. (2007). Benign epilepsy of childhood with rolandic spikes: Typical and atypical variantsE. Pediatric Neurology, 36(3).

Datta, A. N., Oser, N., Bauder, F., Maier, O., Martin, F., Ramelli, G. P., et al. (2013). Cognitive impairment and cortical reorganization in children with benign epilepsy with centrotemporal spikes. Epilepsia, 54(3), 487-494.

Dauguet, J., Peled, S., Berezovskii, V., Delzescaux, T., Warfield, S. K., Born, R., et al. (2007). Comparison of fiber tracts derived from in-vivo DTI tractography with 3D histological neural tract tracer reconstruction on a macaque brain. Neuroimage, 37(2), 530-538.

de Saint-Martin, A., Carcangiu, R., Arzimanoglou, A., Massa, R., Thomas, P., Motte, J., et al. (2001). Semiology of typical and atypical Rolandic Epilepsy: a video-EEG analysis. [Article]. Epileptic Disorders, 3(4), 173-181.

Dehaene-Lambertz, G., Dehaene, S., & Hertz-Pannier, L. (2002). Functional neuroimaging of speech perception in infants. Science, 298(5600), 2013-2015.

Deonna, T., Zesiger, P., Davidoff, V., Maeder, M., Mayor, C., & Roulet, E. (2000). Benign partial epilepsy of childhood: a longitudinal neuropsychological and EEG study off cognitive function. [Article]. Developmental Medicine and Child Neurology, 42(9), 595-603.

Deonna, T. W., Roulet, E., Fontan, D., & Marcoz, J. P. (1993). Speech and oromotor deficits of epileptic origin in benign partial epilepsy of childhood with rolandic spikes (BPERS) – relationship to the acquired aphasia-epilepsy syndrome. Neuropediatrics, 24(2), 83-87.

Dick, A. S., & Tremblay, P. (2012). Beyond the arcuate fasciculus: consensus and controversy in the connectional anatomy of language. Brain.

Dittmar, M., Abbot-Smith, K., Lieven, E., & Tomasello, M. (2008). German children's comprehension of word order and case marking in causative sentences. Child Dev, 79(4), 1152-1167.

Dubois, J., Dehaene-Lambertz, G., Perrin, M., Mangin, J. F., Cointepas, Y., Duchesnay, E., et al. (2008). Asynchrony of the early maturation of white matter bundles in healthy infants: quantitative landmarks revealed noninvasively by diffusion tensor imaging. Hum Brain Mapp, 29(1), 14-27.

Dubois, J., Hertz-Pannier, L., Dehaene-Lambertz, G., Cointepas, Y., & Le Bihan, D. (2006). Assessment of the early organization and maturation of infants' cerebral white matter fiber bundles: a feasibility study using quantitative diffusion tensor imaging and tractography. Neuroimage, 30(4), 1121-1132.

Duchowny, M., Jayakar, P., Harvey, A. S., Resnick, T., Alvarez, L., Dean, P., et al. (1996). Language cortex representation: Effect of developmental versus acquired pathology. Annals of Neurology, 40(1), 31-38.

Duffau, H. (2008). The anatomo-functional connectivity of language revisited. New insights provided by electrostimulation and tractography. Neuropsychologia, 46(4), 927-934.

Duffau, H., Capelle, L., Sichez, N., Denvil, D., Lopes, M., Sichez, J. P., et al. (2002). Intraoperative mapping of the subcortical language pathways using direct stimulations. An anatomo-functional study. Brain, 125(Pt 1), 199-214.

Duffau, H., Gatignol, P., Denvil, D., Lopes, M., & Capelle, L. (2003). The articulatory loop: study of the subcortical connectivity by electrostimulation. Neuroreport, 14(15), 2005-2008.

Dunn, L. M., Dunn, L. M., & Schlichting, L. (2005). Peabody picture Vocabulary Test-III-NL. Object. Amsterdam: Harcourt.

Démonet, J. F., Thierry, G., & Cardebat, D. (2005). Renewal of the neurophysiology of language: functional neuroimaging. Physiol Rev, 85(1), 49-95.

Federico, P. (2011). Language reorganization in early onset temporal lobe epilepsy. [Article]. Epilepsia, 52, 47-48.

Fejerman, N. (2007). Benign epileptic syndromes of childhood. [Meeting Abstract]. Epilepsia, 48, 34-34.

Fejerman, N. (2009). Atypical rolandic epilepsy. Epilepsia, 50 Suppl 7, 9-12.

Fejerman, N., Caraballo, R., & Tenembaum, S. N. (2000). Atypical evolutions of benign partial epilepsy of infancy with centro-temporal spikes. Revista De Neurologia, 31(4).

ffytche, D. H., & Catani, M. (2005). Beyond localization: from hodology to function. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci, 360(1456), 767-779.

Flöel, A., de Vries, M. H., Scholz, J., Breitenstein, C., & Johansen-Berg, H. (2009). White matter integrity in the vicinity of Broca's area predicts grammar learning success. Neuroimage, 47(4), 1974-1981.

Frey, S., Campbell, J. S., Pike, G. B., & Petrides, M. (2008). Dissociating the human language pathways with high angular resolution diffusion fiber tractography. J Neurosci, 28(45), 11435-11444.

Friederici, A. D. (2009). Pathways to language: fiber tracts in the human brain. Trends Cogn Sci, 13(4), 175-181.

Friederici, A. D., Brauer, J., & Lohmann, G. (2011). Maturation of the language network: from inter- to intrahemispheric connectivities. PLoS One, 6(6), e20726.

Friederici, A. D., Fiebach, C. J., Schlesewsky, M., Bornkessel, I. D., & von Cramon, D. Y. (2006). Processing linguistic complexity and grammaticality in the left frontal cortex. Cereb Cortex, 16(12), 1709-1717.

Geschwind, N. (1970). The organization of language and the brain. Science, 170(3961), 940-944.

Glasser, M. F., & Rilling, J. K. (2008). DTI tractography of the human brain's language pathways. Cereb Cortex, 18(11), 2471-2482.

Goldberg-Stern, H., Gonen, O. M., Sadeh, M., Kivity, S., Shuper, A., & Inbar, D. (2010). Neuropsychological aspects of benign childhood epilepsy with centrotemporal spikes. Seizure-European Journal of Epilepsy, 19(1), 12-16.

Hahne, A., Eckstein, K., & Friederici, A. D. (2004). Brain signatures of syntactic and semantic processes during children's language development. J Cogn Neurosci, 16(7), 1302-1318.

Haller, S., Radue, E. W., Erb, M., Grodd, W., & Kircher, T. (2005). Overt sentence production in event-related fMRI. Neuropsychologia, 43(5), 807-814.

Hamberger, M. J., & Cole, J. (2011). Language organization and reorganization in epilepsy. Neuropsychol Rev, 21(3), 240-251.

Henry, R. G., Berman, J. I., Nagarajan, S. S., Mukherjee, P., & Berger, M. S. (2004). Subcortical pathways serving cortical language sites: initial experience with diffusion tensor imaging fiber tracking combined with intraoperative language mapping. Neuroimage, 21(2), 616-622.

Hickok, G., & Poeppel, D. (2007). The cortical organization of speech processing. Nat Rev Neurosci, 8(5), 393-402.

Holl, N., Noblet, V., Rodrigo, S., Dietemann, J. L., Mekhbi, M. B., Kehrli, P., et al. (2011). Temporal lobe association fiber tractography as compared to histology and dissection. Surg Radiol Anat, 33(8), 713-722.

Hua, K., Oishi, K., Zhang, J., Wakana, S., Yoshioka, T., Zhang, W., et al. (2009). Mapping of functional areas in the human cortex based on connectivity through association fibers. Cereb Cortex, 19(8), 1889-1895.

Huettel, S. A., McKeown, M. J., Song, A. W., Hart, S., Spencer, D. D., Allison, T., et al. (2004). Linking hemodynamic and electrophysiological measures of brain activity: evidence from functional MRI and intracranial field potentials. Cereb Cortex, 14(2), 165-173.

Hughes, J. R. (2010). Benign epilepsy of childhood with centrotemporal spikes (BECTS): to treat or not to treat, that is the question. Epilepsy Behav, 19(3), 197-203.

Huisman, T. A. (2010). Diffusion-weighted and diffusion tensor imaging of the brain, made easy. Cancer Imaging, 10 Spec no A, S163-171.

Indefrey, P. (2001). The neural architecture of syntactic parsing and encoding. Brain and Language, 79(1), 106-107.

Janszky, J., Mertens, M., Janszky, I., Ebner, A., & Woermann, F. G. (2006). Left-sided interictal epileptic activity induces shift of language lateralization in temporal lobe epilepsy: An fMRI study. Epilepsia, 47(5), 921-927.

Jeurissen, B., Leemans, A., Jones, D. K., Tournier, J. D., & Sijbers, J. (2011). Probabilistic fiber tracking using the residual bootstrap with constrained spherical deconvolution. Hum Brain Mapp, 32(3), 461-479.

Kattimani, S., & Mahadevan, S. (2011). Treating children with attention-deficit/hyperactivity disorder and comorbid epilepsy. Annals of Indian Academy of Neurology, 14(1), 9-11.

Kier, E. L., Staib, L. H., Davis, L. M., & Bronen, R. A. (2004). MR imaging of the temporal stem: anatomic dissection tractography of the uncinate fasciculus, inferior occipitofrontal fasciculus, and Meyer's loop of the optic radiation. AJNR Am J Neuroradiol, 25(5), 677-691.

Kossoff, E. H., Los, J. G., & Boatman, D. F. (2007). A pilot study transitioning children onto levetiracetam monotherapy to improve language dysfunction associated with benign rolandic epilepsy. Epilepsy & Behavior, 11(4).

Lebel, C., Walker, L., Leemans, A., Phillips, L., & Beaulieu, C. (2008). Microstructural maturation of the human brain from childhood to adulthood. Neuroimage, 40(3), 1044-1055.

Lehéricy, S., Ducros, M., Van de Moortele, P. F., Francois, C., Thivard, L., Poupon, C., et al. (2004). Diffusion tensor fiber tracking shows distinct corticostriatal circuits in humans. Ann Neurol, 55(4), 522-529.

Lenroot, R. K., & Giedd, J. N. (2006). Brain development in children and adolescents: insights from anatomical magnetic resonance imaging. Neurosci Biobehav Rev, 30(6), 718-729.

Levelt, W. J., Roelofs, A., & Meyer, A. S. (1999). A theory of lexical access in speech production. Behav Brain Sci, 22(1), 1-38; discussion 38-75.

Liegeois, F., Connelly, A., Cross, J. H., Boyd, S. G., Gadian, D. G., Vargha-Khadem, F., et al. (2004). Language reorganization in children with early-onset lesions of the left hemisphere: an fMRI study. Brain, 127, 1229-1236.

Lillywhite, L. M., Saling, M. M., Harvey, A. S., Abbott, D. F., Archer, J. S., Vears, D. F., et al. (2009). Neuropsychological and functional MRI studies provide converging evidence of anterior language dysfunction in BECTS. Epilepsia, 50(10), 2276-2284.

LOCKARD, I. (1948). Certain developmental relations and fiber connections of the triangular gyrus in primates. J Comp Neurol, 89(3), 349-386.

Loring, D. W., Meador, K. J., Lee, G. P., Murro, A. M., Smith, J. R., Flanigin, H. F., et al. (1990). Cerebral language lateralization – evidence from intracarotid amobarbital testing. Neuropsychologia, 28(8), 831-838.

Lundberg, S., Frylmark, A., & Eeg-Olofsson, O. (2005). Children with rolandic epilepsy have abnormalities of oromotor and dichotic listening performance. Developmental Medicine and Child Neurology, 47(9), 603-608.

Makris, N., Kennedy, D. N., McInerney, S., Sorensen, A. G., Wang, R., Caviness, V. S., et al. (2005). Segmentation of subcomponents within the superior longitudinal fascicle in humans: a quantitative, in vivo, DT-MRI study. Cereb Cortex, 15(6), 854-869.

Makris, N., & Pandya, D. N. (2009). The extreme capsule in humans and rethinking of the language circuitry. Brain Struct Funct, 213(3), 343-358.

Marson, A. G., Tudur-Smith, C., Williamson, P. R., & Chadwick, D. W. (2007). Old versus new antiepileptic drugs: the SANAD study - Reply. Lancet, 370(9584).

Martino, J., Brogna, C., Robles, S. G., Vergani, F., & Duffau, H. (2010). Anatomic dissection of the inferior fronto-occipital fasciculus revisited in the lights of brain stimulation data. Cortex, 46(5), 691-699.

Massa, R., de Saint-Martin, A., Carcangiu, R., Rudolf, G., Seegmuller, C., Kleitz, C., et al. (2001). EEG criteria predictive of complicated evolution in idiopathic rolandic epilepsy. [Article]. Neurology, 57(6), 1071-1079.

McClelland, J. L., & Rogers, T. T. (2003). The parallel distributed processing approach to semantic cognition. Nat Rev Neurosci, 4(4), 310-322.

McClelland, J. L., & Rumelhart, D. E. (1985). Distributed memory and the representation of general and specific information. J Exp Psychol Gen, 114(2), 159-197.

Mendez, M. F., & Benson, D. F. (1985). Atypical conduction aphasia. A disconnection syndrome. Arch Neurol, 42(9), 886-891.

Metz-Lutz, M.-N., & Filippini, M. (2006). Neuropsychological findings in rolandic epilepsy and Landau-Kleffner syndrome. Epilepsia, 47.

Miller, K. L., Stagg, C. J., Douaud, G., Jbabdi, S., Smith, S. M., Behrens, T. E., et al. (2011). Diffusion imaging of whole, post-mortem human brains on a clinical MRI scanner. Neuroimage, 57(1), 167-181.

Monjauze, C., Broadbent, H., Boyd, S. G., Neville, B. G., & Baldeweg, T. (2011). Language deficits and altered hemispheric lateralization in young people in remission from BECTS. Epilepsia, 52(8), e79-83.

Monjauze, C., Hommet, C., Barthez, M., Motte, J., & Tuller, L. (2009). Language outcome in benign epilepsy with centrotemporal spikes (BECTS). Epilepsia, 50.

Monjauze, C., Tuller, L., Hommet, C., Barthez, M. A., & Khomsi, A. (2005). Language in benign childhood epilepsy with centro-temporal spikes abbreviated form: rolandic epilepsy and language. Brain Lang, 92(3), 300-308.

Mori, S., & Zhang, J. (2006). Principles of diffusion tensor imaging and its applications to basic neuroscience research. Neuron, 51(5), 527-539.

Mukherjee, P., Miller, J. H., Shimony, J. S., Conturo, T. E., Lee, B. C., Almli, C. R., et al. (2001). Normal brain maturation during childhood: developmental trends characterized with diffusion-tensor MR imaging. Radiology, 221(2), 349-358.

Mula, M., & Sander, J. W. (2007). Negative effects of Antiepileptic drugs on mood in patients with epilepsy. Drug Safety, 30(7).

Naeser, M. A., Palumbo, C. L., Helm-Estabrooks, N., Stiassny-Eder, D., & Albert, M. L. (1989). Severe nonfluency in aphasia. Role of the medial subcallosal fasciculus and other white matter pathways in recovery of spontaneous speech. Brain, 112 ( Pt 1), 1-38.

Neal, J. W., Pearson, R. C., & Powell, T. P. (1988). The cortico-cortical connections within the parieto-temporal lobe of area PG,7a, in the monkey. Brain Res, 438(1-2), 343-350.

Northcott, E., Connolly, A. M., Berroya, A., Sabaz, M., McIntyre, J., Christie, J., et al. (2005). The neuropsychological and language profile of children with benign rolandic epilepsy. Epilepsia, 46(6), 924-930.

Oishi, K., Huang, H., Yoshioka, T., Ying, S. H., Zee, D. S., Zilles, K., et al. (2011). Superficially located white matter structures commonly seen in the human and the macaque brain with diffusion tensor imaging. Brain Connect, 1(1), 37-47.

Overvliet, G. M., Aldenkamp, A. P., Klinkenberg, S., Vles, J. S., & Hendriksen, J. (2011). Impaired language performance as a precursor or consequence of Rolandic epilepsy? J Neurol Sci, 304(1-2), 71-74.

Overvliet, G. M., Besseling, R. M., van der Kruijs, S. J., Vles, J. S., Backes, W. H., Hendriksen, J. G., et al. (2013). Clinical evaluation of language fundamentals in Rolandic epilepsy, an assessment with CELF-4. Eur J Paediatr Neurol.

Overvliet, G. M., Besseling, R. M., Vles, J. S., Hofman, P. A., Backes, W. H., van Hall, M. H., et al. (2010). Nocturnal epileptiform EEG discharges, nocturnal epileptic seizures, and language impairments in children: review of the literature. Epilepsy Behav, 19(4), 550-558.

Overvliet, G. M., Besseling, R. M., Vles, J. S., Hofman, P. A., van Hall, M. H., Backes, W. H., et al. (2011). Association between frequency of nocturnal epilepsy and language disturbance in children. Pediatr Neurol, 44(5), 333-339.

Pal, D. K. (2011). Epilepsy and neurodevelopmental disorders of language. Current Opinion in Neurology, 24(2).

Panayiotopoulos, C. P. (2012). The new ILAE report on terminology and concepts for the organization of epilepsies: Critical review and contribution. [Review]. Epilepsia, 53(3), 399-404.

Panayiotopoulos, C. P., Michael, M., Sanders, S., Valeta, T., & Koutroumanidis, M. (2008). Benign childhood focal epilepsies: assessment of established and newly recognized syndromes. [Review]. Brain, 131, 2264-2286.

Pandolfo, M. (2011). Genetics of Epilepsy. [Article]. Seminars in Neurology, 31(5), 506-518.

Papoutsi, M., Stamatakis, E. A., Griffiths, J., Marslen-Wilson, W. D., & Tyler, L. K. (2011). Is left fronto-temporal connectivity essential for syntax? Effective connectivity, tractography and performance in left-hemisphere damaged patients. Neuroimage, 58(2), 656-664.

Parker, G. J., Luzzi, S., Alexander, D. C., Wheeler-Kingshott, C. A., Ciccarelli, O., & Lambon Ralph, M. A. (2005). Lateralization of ventral and dorsal auditory-language pathways in the human brain. Neuroimage, 24(3), 656-666.

Petrides, M., & Pandya, D. N. (1984). Projections to the frontal cortex from the posterior parietal region in the rhesus monkey. J Comp Neurol, 228(1), 105-116.

Petrides, M., & Pandya, D. N. (1988). Association fiber pathways to the frontal cortex from the superior temporal region in the rhesus monkey. J Comp Neurol, 273(1), 52-66.

Petrides, M., & Pandya, D. N. (2002). Comparative cytoarchitectonic analysis of the human and the macaque ventrolateral prefrontal cortex and corticocortical connection patterns in the monkey. Eur J Neurosci, 16(2), 291-310.

Petrides, M., & Pandya, D. N. (2006). Efferent association pathways originating in the caudal prefrontal cortex in the macaque monkey. J Comp Neurol, 498(2), 227-251.

Petrides, M., & Pandya, D. N. (2007). Efferent association pathways from the rostral prefrontal cortex in the macaque monkey. J Neurosci, 27(43), 11573-11586.

Petrides, M., & Pandya, D. N. (2009). Distinct parietal and temporal pathways to the homologues of Broca's area in the monkey. PLoS Biol, 7(8), e1000170.

Peuskens, D., van Loon, J., Van Calenbergh, F., van den Bergh, R., Goffin, J., & Plets, C. (2004). Anatomy of the anterior temporal lobe and the frontotemporal region demonstrated by fiber dissection. Neurosurgery, 55(5), 1174-1184.

Piccinelli, P., Borgatti, R., Aldini, A., Bindelli, D., Ferri, M., Perna, S., et al. (2008). Academic performance in children with rolandic epilepsy. Developmental Medicine and Child Neurology, 50(5).

Pierpaoli, C., Jezzard, P., Basser, P. J., Barnett, A., & Di Chiro, G. (1996). Diffusion tensor MR imaging of the human brain. Radiology, 201(3), 637-648.

Poduri, A., & Lowenstein, D. (2011). Epilepsy genetics - past, present, and future. Current Opinion in Genetics & Development, 21(3).

Pooley, R. A. (2005). AAPM/RSNA physics tutorial for residents: fundamental physics of MR imaging. Radiographics, 25(4), 1087-1099.

Price, C. J. (2000). The anatomy of language: contributions from functional neuroimaging. J Anat, 197 Pt 3, 335-359.

Pulvermüller, F. (2002). A brain perspective on language mechanisms: from discrete neuronal ensembles to serial order. Prog Neurobiol, 67(2), 85-111.

RAE, A. S. (1954). The connections of the claustrum. Confin Neurol, 14(4), 211-219.

Rauschecker, J. P. (2011). An expanded role for the dorsal auditory pathway in sensorimotor control and integration. Hear Res, 271(1-2), 16-25.

Rauschecker, J. P., & Scott, S. K. (2009). Maps and streams in the auditory cortex: nonhuman primates illuminate human speech processing. Nat Neurosci, 12(6), 718-724.

Riva, D., Vago, C., Franceschetti, S., Pantaleoni, C., D'Arrigo, S., Granata, T., et al. (2007). Intellectual and language findings and their relationship to EEG characteristics in benign childhood epilepsy with centrotemporal spikes. Epilepsy Behav, 10(2), 278-285.

Rivera, S. M., Reiss, A. L., Eckert, M. A., & Menon, V. (2005). Developmental changes in mental arithmetic: evidence for increased functional specialization in the left inferior parietal cortex. Cereb Cortex, 15(11), 1779-1790.

Rogalsky, C., Matchin, W., & Hickok, G. (2008). Broca's area, sentence comprehension, and working memory: an fMRI Study. Front Hum Neurosci, 2, 14.

Rogalsky, C., Rong, F., Saberi, K., & Hickok, G. (2011). Functional anatomy of language and music perception: temporal and structural factors investigated using functional magnetic resonance imaging. J Neurosci, 31(10), 3843-3852.

Saltik, S., Uluduz, D., Cokar, O., Demirbilek, V., & Dervent, A. (2005). A clinical and EEG study on idiopathic partial epilepsies with evolution into ESES spectrum disorders. Epilepsia, 46(4).

Saur, D., Kreher, B. W., Schnell, S., Kümmerer, D., Kellmeyer, P., Vry, M. S., et al. (2008). Ventral and dorsal pathways for language. Proc Natl Acad Sci U S A, 105(46), 18035-18040.

Schild, H. H. (1990). MRI made easy. Berlin: Schering.

Schlaggar, B. L., & Church, J. A. (2009). Functional Neuroimaging Insights Into the Development of Skilled Reading. Curr Dir Psychol Sci, 18(1), 21-26.

Schmahmann, J. D., & Pandya, D. N. (2007). Cerebral white matter--historical evolution of facts and notions concerning the organization of the fiber pathways of the brain. J Hist Neurosci, 16(3), 237-267.

Schmahmann, J. D., Pandya, D. N., Wang, R., Dai, G., D'Arceuil, H. E., de Crespigny, A. J., et al. (2007). Association fibre pathways of the brain: parallel observations from diffusion spectrum imaging and autoradiography. Brain, 130(Pt 3), 630-653.

Seidenberg, M. S., & McClelland, J. L. (1989). A distributed, developmental model of word recognition and naming. Psychol Rev, 96(4), 523-568.

Seltzer, B., & Pandya, D. N. (1984). Further observations on parieto-temporal connections in the rhesus monkey. Exp Brain Res, 55(2), 301-312.

Seltzer, B., & Pandya, D. N. (1989). Intrinsic connections and architectonics of the superior temporal sulcus in the rhesus monkey. J Comp Neurol, 290(4), 451-471.

Semel, E., Wiig, E. H., Secord, W. A., Kort, W., Compaan, E., Schittekatte, M., et al. (2010). CELF-4-NL : Clinical Evaluation of Language Fundamentals: handleiding

Object (3de, herz. druk ed.). Amsterdam: Pearson.

Shelton, J. R., & Caramazza, A. (1999). Deficits in lexical and semantic processing: implications for models of normal language. Psychon Bull Rev, 6(1), 5-27.

Shields, W. D., & Snead, O. C. (2009). Benign epilepsy with centrotemporal spikes. Epilepsia, 50 Suppl 8, 10-15.

Shields, W. D., & Snead, O. C., III. (2009). Benign epilepsy with centrotemporal spikes. Epilepsia, 50.

Shuren, J. E., Schefft, B. K., Yeh, H. S., Privitera, M. D., Cahill, W. T., & Houston, W. (1995). Repetition and the arcuate fasciculus. J Neurol, 242(9), 596-598.

Springer, J. A., Binder, J. R., Hammeke, T. A., Swanson, S. J., Frost, J. A., Bellgowan, P. S. F., et al. (1999). Language dominance in neurologically normal and epilepsy subjects - A functional MRI study. Brain, 122, 2033-2045.

Staden, U., Isaacs, E., Boyd, S. G., Brandl, U., & Neville, B. G. R. (1998). Language dysfunction in children with rolandic epilepsy. Neuropediatrics, 29(5), 242-248.

Stromswold, K., Caplan, D., Alpert, N., & Rauch, S. (1996). Localization of syntactic comprehension by positron emission tomography. Brain Lang, 52(3), 452-473.

Thiebaut de Schotten, M., Ffytche, D. H., Bizzi, A., Dell'Acqua, F., Allin, M., Walshe, M., et al. (2011). Atlasing location, asymmetry and inter-subject variability of white matter tracts in the human brain with MR diffusion tractography. Neuroimage, 54(1), 49-59.

Thomas, B. (2010). Diffusion tensor imaging: a colorful collage or a clinical tool? Neurol India, 58(6), 877-878.

Thomas, B., & Sunaert, S. (2005). Diffusion Tensor Imaging: Technique, clinical and research applications. [Article]. Rivista Di Neuroradiologia, 18(4), 419-435.

Tournier, J. D., Mori, S., & Leemans, A. (2011). Diffusion tensor imaging and beyond. Magn Reson Med, 65(6), 1532-1556.

Tuch, D. S. (2004). Q-ball imaging. Magn Reson Med, 52(6), 1358-1372.

Tuchman, R., & Rapin, I. (2002). Epilepsy in autism. Lancet Neurology, 1(6), 352-358.

Turken, A. U., & Dronkers, N. F. (2011). The neural architecture of the language comprehension network: converging evidence from lesion and connectivity analyses. Front Syst Neurosci, 5, 1.

Tzitiridou, M., Panou, T., Ramantani, G., Kambas, A., Spyroglou, K., & Panteliadis, C. (2005). Oxcarbazepine monotherapy in benign childhood epilepsy with centrotemporal spikes: A clinical and cognitive evaluation. Epilepsy & Behavior, 7(3).

Verrotti, A., D'Egidio, C., Agostinelli, S., Parisi, P., Chiarelli, F., & Coppola, G. (2011). Cognitive and linguistic abnormalities in benign childhood epilepsy with centrotemporal spikes. Acta Paediatr, 100(5), 768-772.

Verrotti, A., Latini, G., Trotta, D., Giannuzzi, R., Cutarella, R., Morgese, G., et al. (2002). Typical and atypical rolandic epilepsy in childhood: A follow-up study. Pediatric Neurology, 26(1).

Vigneau, M., Beaucousin, V., Hervé, P. Y., Duffau, H., Crivello, F., Houdé, O., et al. (2006). Meta-analyzing left hemisphere language areas: phonology, semantics, and sentence processing. Neuroimage, 30(4), 1414-1432.

Vinayan, K. P., Biji, V., & Thomas, S. V. (2005). Educational problems with underlying neuropsychological impairment are common in children with Benign Epilepsy of Childhood with Centrotemporal Spikes (BECTS). Seizure, 14(3), 207-212.

Virta, A., Barnett, A., & Pierpaoli, C. (1999). Visualizing and characterizing white matter fiber structure and architecture in the human pyramidal tract using diffusion tensor MRI. Magn Reson Imaging, 17(8), 1121-1133.

Wakana, S., Caprihan, A., Panzenboeck, M. M., Fallon, J. H., Perry, M., Gollub, R. L., et al. (2007). Reproducibility of quantitative tractography methods applied to cerebral white matter. Neuroimage, 36(3), 630-644.

Warren, J. E., Wise, R. J., & Warren, J. D. (2005). Sounds do-able: auditory-motor transformations and the posterior temporal plane. Trends Neurosci, 28(12), 636-643.

Weglage, J., Demsky, A., Pietsch, M., & Kurlemann, G. (1997). Neuropsychological, intellectual, and behavioral findings in patients with centrotemporal spikes with and without seizures. Developmental Medicine and Child Neurology, 39(10).

Wise, R. J. (2003). Language systems in normal and aphasic human subjects: functional imaging studies and inferences from animal studies. Br Med Bull, 65, 95-119.

Wise, R. J., Greene, J., Büchel, C., & Scott, S. K. (1999). Brain regions involved in articulation. Lancet, 353(9158), 1057-1061.

Wong, F. C., Chandrasekaran, B., Garibaldi, K., & Wong, P. C. (2011). White matter anisotropy in the ventral language pathway predicts sound-to-word learning success. J Neurosci, 31(24), 8780-8785.

Yeterian, E. H., Pandya, D. N., Tomaiuolo, F., & Petrides, M. (2012). The cortical connectivity of the prefrontal cortex in the monkey brain. Cortex, 48(1), 58-81.

Yuan, W. H., Szaflarski, J. P., Schmithorst, V. J., Schapiro, M., Byars, A. W., Strawsburg, R. H., et al. (2006). fMRI shows atypical language lateralization in pediatric epilepsy patients. Epilepsia, 47(3), 593-600.

Zink, I., & Smessaert, H. (2010). Taalontwikkeling stap voor stap. Herentals: Vlaamse Vereniging voor Logopedisten.

Universiteit of Hogeschool
Logopedische en Audiologische Wetenschappen
Publicatiejaar
2013
Promotor(en)
Prof. Dr. Nathalie Rommel
Kernwoorden
Share this on: