Het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonium. Onderzoek naar de ontstaansgeschiedenis en de actuele relevantie van het toenmalige ontwerpprogramma

Gertjan Madalijns
Het Koninklijk Instituut voor het kunstpatrimoniumOnderzoek naar de ontstaansgeschiedenis en de actuele relevantie van het toenmalige ontwerpprogrammaEen afstudeerproject in het domein van de Monumenten- en Landschapszorg kan verschillende vormen aannemen. In deze thesis staan dan ook niet alleen historische, architectuurhistorische en stedenbouwkundige dimensies centraal, maar komen ook de meer technische aspecten van een gebouw aan bod.

Het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonium. Onderzoek naar de ontstaansgeschiedenis en de actuele relevantie van het toenmalige ontwerpprogramma

Het Koninklijk Instituut voor het kunstpatrimonium

Onderzoek naar de ontstaansgeschiedenis en de actuele relevantie van het toenmalige ontwerpprogramma

Een afstudeerproject in het domein van de Monumenten- en Landschapszorg kan verschillende vormen aannemen. In deze thesis staan dan ook niet alleen historische, architectuurhistorische en stedenbouwkundige dimensies centraal, maar komen ook de meer technische aspecten van een gebouw aan bod. Bovendien brengt het werkstuk tal van zo goed als onontgonnen historische bronnen samen, die allen betrekking hebben op het bestudeerde gebouw: het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium aan de noordrand van het Jubelpark (kortweg: het KIK). Het is vandaag ontegensprekelijk één van de meest kenmerkende vertegenwoordigers van het Brusselse post-Expo ’58-erfgoed.

Het strak gelijnde pand dat, naar de plannen van stedenbouwkundig architect Charles Rimanque, tussen 1959 en 1962 naast de Jubelparkmusea langsheen de Renaissancelaan werd neergezet, is sinds 2007, met delen van zijn interieur, beschermd. De noodzaak van een dringend te voeren debat over verdere bescherming van dit ooit zo prestigieuze complex vormde voor mij de directe aanleiding om dit academiejaar de ontstaansgeschiedenis, zijn invloed en betekenis gisteren én vandaag en de eventuele toekomstperspectieven van dit architecturale ensemble te onderzoeken.

Elke designer streeft er naar, via zijn best geslaagde ontwerpen, een glimp van eenvormige en tijdloze perfectie te creëren. Het destijds, tot in het kleinste detail, doordachte interieur van het KIK vormt doorheen de jaren, vandaag nog steeds, de grondvest voor het beoogde totaalbeeld van het toenmalige gebouw. De interieurs van het gebouw bewijzen dat gevestigde smaak en raak gekozen creativiteit de toets van de tijd sowieso doorstaan. De elegante meubelcomposities en het onvoorstelbaar genuanceerd vakmanschap van de KIK-bedenkers en de latere uitvoerders, bevatten voor erfgoedwerkers, architecten én ontwerpers tot op vandaag meer dan genoeg inspiratie voor tal van studies.

Het KIK staat vandaag oog in oog met zijn verleden. Een waardeoordeel uitspreken naar het hier en nu, naar de toekomst en over de toekomst van een gebouw is onmisbaar en getuigt natuurlijk van een zeker engagement. Deze studie wil er toe bijdragen een balans, een status quaestionis, op te maken en stelt dan ook terecht de vraag: waar staan we vandaag met het KIK-gebouw? Bovendien dient de studie zich aan als een uitgelezen mogelijkheid die men niet voorbij mag laten gaan om toekomstige doelen te definiëren.

Deze studie belicht initieel de ontstaansgeschiedenis en de contextbepaling van de buitenschil van het gebouw en spitst zich vervolgens toe op het interieur en op later aangebrachte wijzigingen. Aan de hand van inventarissen, schema’s, contemporain en hedendaags fotomateriaal wordt een uitgebreid overzicht gegeven van de huidige staat van voornamelijk de interieurs. Op basis van de conclusies van elk hoofdstuk wordt uiteindelijk een allesomvattende visie geformuleerd, om dit eens zo prestigieuze instituut in de toekomst terug de internationale renommee van weleer te laten ademen. 

Bibliografie

 !

!

206!

BIBLIOGRAFIE

!

!

Geraadpleegde archiefinventarissen:

!

% ARA/Ministerie!van!Openbare!Werken,!Administratie!van!Bruggen!en!Wegen,!Civiele!

Gebouwen,!inventaris!T039/07,!wijzer!602,!dozen!145!tot!173!

% ARA/Ministerie!van!Openbare!Werken,!Administratie!van!Gebouwen,!Kaarten!en!

Plannen!van!Overheidsgebouwen,!27%40!

% Inventaris!van!de!archieven!van!het!Centraal!Iconografisch!Archief!en!centraal!

Laboratorium!der!Belgische!Musea!(CAL)!en!van!het!Koninklijk!Instituut!voor!het!

Kunstpatrimonium!(1949!%1965)!

% Archief!Dorothy!Rimanque:!CV!Charles!Rimanque,!Faxbericht!003237320105!aan!

Mevrouw!Ceulemans!naar!aanleiding!van!Open!Deur!IRPA,!z.d.!

% !

Geraadpleegde architectuurtijdschriften als

achtergrondliteratuur

!

% Architectural!Forum!

1961![1%6%7%8%9%10%11%12]!

% Progressive!Architecture!

1961![7%8%9%10%11%12!

% Bouwen!en!Wonen:!

1960![1%2%4%5%6%7%8%9%12]!

1961![1%2%3%4%5%7%9%11%12]!

% Domus:!

1960![4%6%9%%12]!

1961![3%9]!

!

Geraadpleegde boeken als achtergrondlectuur

!

% Banham,!Joanna,!Encyclopedia,of,Interior,Design,!Fitzroy!Dearborn!Publishers,!1997!

% Bony,!Anne,!Les,années,50,!Ed.!De!Regard,!Paris,!1984!

% Bony,!Anne,!Les,Années,60,!Ed.!De!Regard,!Paris,!1983!

% Braem,!Renaat,!Het,schoonste,land,ter,wereld,!Kritak,!Leuven,!1987!

% Coirier,!Lise,!Design,in,België,1945B2000,!Chauveheid,!Stavelot,!2004!

% De!Kooning,!Mil,!Horta,and,After,,25,Masters,of,Modern,Architecture,in,Belgium,!

Department!of!Architecture!and!Urbanism,!Ghent,!2001!

% De!Kooning,!Mil,!De!meyer!Ronny!&!Flor.,!Fredie,!Van,Moderne,Makelij,1952B1977:,

De,Kortrijkse,Kunstwerkstede,De,Coene,in,Antwerpen,!Erfgoedcel!Antwerpen,!2002!

% Dormer,!Peter,!Design,na,1945,!Thames!and!Hudson!Ltd.,!Londen,!1993!

% Favardin,!Patrick,!Les,décorateurs,des,années,50,!Norma,!Paris,!2002!

!

!

207!

% Gatje,!Robert!F.,!Marcel,Breuer.,A,Memoire,!The!Monacelli!Press,!New!York,!2000!

% Hanks,!David!(et.al.),!Design,1950B2000,!Flammarion,!Paris,!2000!

% Hitchcock,!Henry!Russell,!Johnson,!Philip,!The,International,Style,!W.W.!Norton!&!

Company,!New!York.!1995!

% Kint,!Johanna,!Expo,58,als,belichaming,van,het,humane,modernisme,!010,!

Rotterdam,!2001!

% Larrabee,!E.,!Knoll,Design,!Harry!N.!Abrams!Inc,!New!York,!1981,!210!

% Marcus,!George!H.,!Design,in,the,Fifties:,When,Everyone,Went,Modern,!Pretsel,!

Munich,!1998!

% Pulos,!Arthur!J.,!The,American,Design,Adventure,,1940B1975,!MIT!Press,!1988!

% Rouland,!Steven,!Knoll,Furniture,1938B1960,!Schiffer!Publishings,!Atglen,!1999!

% Serraiono,!Pierluigi,!Modernism,Rediscovered,!Taschen,!K.ln,!2000!

% Sparke,!Penny,!The,Modern,Interior,!Reaktion!Books,!London,!2008!

% Van!Dijk,!Terenja,!Herman,!Frank,!Kortijkse,Kunstwerkstede,De,Coene,!Ergoedcel!

Kortrijk,!Kortrijk,!2009!

!

Boeken als bron:

!

% Aubry,!Fran.oise,!L’architecture,en,Belgique,,Art,Nouveau,Art,Déco,&,Modernisme,!

Racine!Lannoo,!2006!!

% Attas,!David.![red],!Brussel,,in,de,voetsporen,van,de,bouwkundig,ingenieurs,!CIVA,!

Brussel,!2011!

% Attas,!David,!Thi.ry,!Philippe![red.],!Engineering,erfgoed:,150,jaar,structuurinnovatie,

in,Brussel.,Verslag,van,de,studiedag,van,7,juni,2011,!(20!mei!tot!2!oktober!2011!in!

het!CIVA),!Ministerie!van!het!Brussels!Hoofdstedelijk!Gewest,!Brussel,!2012!

% Bekaert,!Geert,!Hedendaagse,architectuur,in,België,!Terra!Lannoo,!1997!

% Braem,!Renaat.,!Het,schoonste,land,ter,wereld,!Kritak,!Leuven,!1987!

% Bral,!Guido!Jan,!Het,Rijksadministratief,Centrum,!Publicatie!van!het!Ministerie!van!

het!Hoofdstedelijk!Gewest,!Brussel,!2007.!

% Commissariaat!%!generaal!der!regering!bij!de!internationale!Wereldtentoonstelling!te!

Brussel,!Les,nouvelles,techniques,au,service,de,l'Homme,à,l'Exposition,universelle,de,

Bruxelles,!Brussel,!1956!

% Culot,!Maurice,!1910B2010.,100,jaar,stedenbouw,in,Brussel.,Een,hoofdstad,op,zoek,

naar,een,identiteit,!AAM!.ditions,!Brussel,!2013!

% Demey,!Thierry,!Bruxelles,!Capitale!en!chantier,!Volume!2:!de!L’Expo!58!au!si.ge!de!la!

C.E.E.,!Paul!Legrain,!Brussel,!1992!

% De!Vos,!Wim,!Cahen%Delhaye,!Anne,!Belgi.:!de!tien!instellingen!van!het!Federaal!

Wetenschapsbeleid,!Nard’One,!Brussel,!2005!

% Elno,!K.%N.,!De,vorm,der,dingen:,beschouwingen,over,industriële,en,ambachtelijke,

vormgeving,!Heideland,!Hasselt,!1965!

!

!

208!

% Ensel,!Remco,!Alleen,tijdens,kantooruren,,kleine,cultuurgeschiedenis,van,het,

kantoorleven,!Nijmegen,!Uitgeverij!Vantilt,!2008!

% Everarts!de!Velp,!Ch.,!Bilan,du,monde,pour,un,monde,plus,humain,,Commissariat,

général,du,gouvernement,près,l'Exposition,universelle,et,internationale,de,Bruxelles,

1958,!Bruxelles,!1956!

% Flor.,!Fredie,!Lessen,in,goed,wonen:,woonvoorlichting,in,België,1945B1958,!

Universitaire!Pers,!Leuven,!2010!!

% Giedion,!Sigfried,!Space,!Time,and,Architecture.,The,Growth,of,a,New,Tradition,!MIT!

Press,!Cambridge!(Mass.),!1941!!

% Guisset,!Jacqueline,!Baillargeon,!Camille,!Les,Forces,Murales:,un,art,manifeste,!

IHOES%Mardaga,!Wavre,!2009!

% Gyselen,!Gaby,!Rik!Slabbinck,!Lannoo,!Tielt/Amsterdam,!1979!

% Heynen,!Hilde![et.al.],!Dat!is!architectuur.!Sleutelteksten!uit!de!twintigste!eeuw,!

Uitgeverij!010,!Rotterdam,!2009!

% Herg.,!Le!Sceptre!d'Ottokar,!Casterman,!1947!

% Herman,!Frank,!Mayeur,!Ruben![red.],!Kortrijkse,Kunstwerkstede,Gebroeders,De,

Coene:,80,jaar,ambacht,en,industrie,,meubelen,B,interieurs,B,architectuur.,

Tentoonstellingscatalogus,Broelmuseum,Kortrijk,15.09.2006,B,07.01.2007,!Uitgeverij!

Groeninghe,!Kortrijk,!2006!

% Honderarcq,!H.,!L’effort,routier,belge,en,fonction,de,l’exposition,internationale,de,

1958,,Conferentie!in!Concert!Noble,!November!1956,!!

% Huyse,!Luc,!De!verzuiling!voorbij,!Kritak,!Leuven,!1987!

% Jacobs,!Roel,!Een,geschiedenis,van,Brussel,!Tielt!Lannoo,!2006!

% Kint,!Johanna,!Expo,58,als,belichaming,van,het,humanistisch,modernisme,!Rotterdam!

010,!2001!

% Kretschmer,!Wilfried,!Geschichte,der,Weltausstellungen,!Campus%Verlag,!Frankfurt!a.!

M./!New!York,!1999!

% Lambiliote,!Maurice!;!Dekkers,!Ren.!&!van!Meenen,!Louis,!Algemene,

Wereldtentoonstelling,1958,Brussel,!Brussel,!Commissariaat!%!Generaal!van!de!

Regering,!1960!

% Laenen,!Katrien![et.al.],!Openbaarheid:,over,publiek,domein,,planning,en,restruimte,!

Cahier!3,!Vlaams!Bouwmeester,!Brussel,!2011!

% Larrabee,!E.,!Knoll,Design,!Harry!N.!Abrams!inc,!New!York,!1981!

% Marcus,!George!H,!Design,in,the,Fifties,,When,Everyone,Went,Modern.,An,

introduction,to,design,and,culture,,1900,to,the,present,!Pretsel,!Munich,!1998!

% Neerman,!Philippe,!Handgeschreven,nota’s,over,de,Koninklijke,Bibliotheek,!niet!

gepubliceerd,!s.d.!!

% Oosterwaal,!J.rgen,!Besluitvormingstypes,en,effectiviteit,in,het,autosnelwegenbeleid,

in,België,!KUL,!Leuven,!1990!!

% Sparke,!Penny,!Designing,the,modern,interior,,from,the,Victorians,to,today,!Berg!

Publishers,!Oxford,!2009!

!

!

209!

% Tribot,!Pierre%Jean,!Bruxelles,58,B,AnnéeBLumière,!CFC%.ditions,!Brussel,!2012!

% Neumeyer,!Fritz,!Mies,van,der,Rohe:,Das,Kunstlose,Wort.,Gedanken,zur,Baukunst,!

Wolf!Jobst!Siedler,!Berlijn,!1986!

% Olafsd.ttir,!.sdis,!Le,mobilier,d'Alvar,Aalto,dans,l'espace,et,dans,le,temps:,la,

diffusion,internationale,du,design,,1920B1940,!Publications!de!la!Sorbonne,!Paris,!

1998!

% Poty,!Francis,!Delaet,!Jean%Louis,!Charleroi,,pays,verrier,!.ditions!La!Centrale!

G.n.rale,!Charleroi,!1986!

% Samyn,!Philippe,!De!Coninck,!Jan,!AGS,Glass,Building,!Uitgeverij!Lannoo,!Tielt,!2014!

% Viray,!Alain,!Le,chant,poétique,de,Dubrunfaut.,Tapisseries,!Andr.!de!Rache,!Bruxelles,!

1978!

% Van!Loo,!Anne![Red],!Repertorium,van,de,architectuur,in,België,,van,1830,tot,heden,!

Mercatorfonds,!2003!!

% [et.al.]!Dit,is,onze,geschiedenis!:,50,jaar,Europees,avontuur,!Museum!van!Europa,!s.d.!

!

Verhandelingen als bron:

!

% Pieters,!Hannes,!De,Koninklijke,Bibliotheek,van,België:,vier,decennia,van,nationale,

representatie,in,architectuur,,stedenbouw,en,interieurinrichting,![Doctoraatsthesis]!

Universiteit!Gent,!2009!

% Tanghe,!Lore,!Architectuur,&,Kunst.,Hoe,hedendaagse,architecten,als,Robberecht,&,

Daem,een,meervoudige,en,gelaagde,architectuur,creëren,en,wat,daarin,de,rol,is,van,

kunst,![Masterthesis]!Universiteit!Gent,!2010,!z.p.!

% Vanderpoorten,!Nik.,!First,Class,Seat,to,Modernity:,De,import,van,het,moderne,

Amerikaanse,interieur,in,België,en,Europa,(1945B1965),![Masterthesis]!Universiteit!

Gent,!2009!

!

Tijdschriftartikels als bron:

!

% Bekaert,!Geert,!Verzamelde!opstellen.!Deel!2:!Los!in!de!ruimte!1966!%!1970:!in:!

Architectuur,in,België,anno,1966,!Stichting!Monumenten%!en!Landschapszorg,!

Brussel,!1986!

% Blake,!Peter,!SOM!Puts!the!Bones!Outside!the!Skin,!in:!Architectural,Forum,!mei!1959!

% Bourgeois,!Victor,!Brunfaut,!Gaston,!Institut!royal!du!Patrimoine!artistique!.!

Bruxelles,!in!:!La,Maison.,Revue,Mensuelle,d'Architecture,,de,Décoration,et,d'Art,

Ménager,!L.H.!De!Koninck!(editors),!Bruxelles,!1963!

% Ceulemans,!Christina,!Het!KIK!viert!zijn!zestigste!verjaardag,!in:!Science,Connection,,

Magazine,van,het,Federaal,Wetenschapsbeleid,22,!Brussel!juli!2008!

% Cools,!Jan,!Vandenbreeden,!Jos![et.al.],!Belgisch!Centrum!van!het!Beeldverhaal!

Brussel!,!in:!OKV,,Brussel,!1992!

% Crouzet,!Eric,!Le!march.!de!bureaux!et!les!territoires!m.tropolitains:!vers!un!

renforcement!de!la!discrimination!territoriale,!in!:!Espace,géographique,2,!2003!

!

!

210!

% De!Beule,!Michel,!Dessouroux,!Christian,!Bruxelles,!ses!bureaux,!ses!employ.s,!,in:!

Numéro,spécial,de,l'Observatoire,des,bureaux,!Minist.re!de!la!R.gion!de!Bruxelles%

Capitale!&!La!Fonderie,!2009!

% Demeter,!St.phane,!Erfgoed!en!architectuur:!de!verbrusseling!voorbij,!in:!ATO,7,!

Agentschap!voor!Territoriale!Ontwikkeling,!Brussel,!2009!

% Dessouroux,!Christian,!Vijftig!jaar!kantoorproductie!in!Brussel.!Een!geografische!

analyse,!in:!Brussels,Studies,35,!22!februari!2010!

% Destr.e,!Jules,!Kunst!en!socialisme,!in:!Germinal,,5,,Jaar,6,!Samenwerkende!

Maatschappij!Volksdrukkerij,!Hoogpoort!29,!Gent!

% Devos,!Rika,!Lesage,!Annick,!Expo!58.!De!wereld!bouwt!een!nieuwe!toekomst,!in:!

OKV,!Gent,!2008!

% Elno,!K.N.,!Het!Hedendaags!Meubel!in!Nederland,!in:!Ruimte,,reeks,2,!1955!

% [et.al.]!Studiereis!voor!Architecten!naar!de!Verenigde!Staten,!in:!Bouwen,en,Wonen,

196,!s.d.!

% [et.al.]BibliotheekB,&,archiefgids,,86,,6,,nov.,2010!

% Etude!sur!l’analyse!du!gisement,!des!flux!et!des!pratiques!de!pr.vention!et!de!gestion!

des!d.chets!de!construction!et!d.molition!en!RB,!in!:!CERAA,asbl./,Rotor,asbl,!mai!

2012!

% Gosseye,!Janina,!Heynen,!Hilde,!Designing!the!Belgian!welfare!state!1950s!to!1970s:!

social!reform,!leisure!and!ideological!adherence,!in:!The,Journal,of,Architecture,,

Vol.15(5),!2010,!

% Havenith,!Eliane,!Puttemans,!Pierre,!Immeuble!De!Vel!.!Anvers!(1960),in:!

Architecture,65,!63,!1965!!

% Hommage!.!la!m.moire!de!Ren.!Sneyers!(1918%1984)/Hulde!aan!de!nagedachtenis!

van!Ren.!Sneyers!(1918%1984),!in:!Bulletin,de,l'Institut,royal,du,patrimoine,artistique,

20/Bulletin,van,het,Koninklijk,Instituut,voor,het,Kunstpatrimonium,20,!s.l.!s.n.,!s.d.!

% Hostens,!N.,!Van!de!Voorde,!V.!Les!meubles!d'art!De!Coene,!in:!Terroir,,Revue,du,

Musée,de,Folklore,de,Mouscron!65,!2001!

% Hubert,!Michel,!Expo!'58!en!Koning!Auto.!Welke!toekomst!voor!de!grote!

wegeninfrastructuur!in!Brussel,,in:,Brussels,Studies,22,!20!oktober!2008!

% Keck,!C.!K.,!Salute!to!Paul!Coremans,!in:!Journal,of,the,American,Institute,for,

Conservation,!vol.!30,!1991!

% Kunst!in!de!openbare!ruimte,!in:!OKV,!Sint%Niklaas,!2007!

% Kunstwerkstede!De!Coene:!ambacht!en!industrie!in!design!en!architectuur,!in:!OKV,,

4,,44,!Antwerpen,!2006!

% Laurens,!Denise,!Lagae,!Johan!&!Laurens,!Claude:!Architecture!:!projets!et!r.alisations!

de!1934!.!1971,!in:!Vlees,en,beton,53B54,!Vakgroep!Architectuur!en!Stedenbouw,!

Universiteit!Gent,!Gent,!2001!

% L’Institut!Royal!du!Patrimoine!Artistique!de!Bruxelles,!in:!Gazette,des,BeauxBArts,,

revue,mensuelle,!Janvier!1959,!Les!Beaux%Arts,!Paris,!1959.!!

!

!

211!

% L’Institut!royal!du!Patrimoine!artistique!et!son!nouveau!b.timent!/!Het!Koninklijk!

Instituut!voor!het!Kunstpatrimonium!en!zijn!nieuwbouw,!in:!Bulletin,de,l’Institut,royal,

du,Patrimoine,artistique,,dl.,VII.,!Bulletin!van!het!Koninklijk!Instituut!voor!het!

Kunstpatrimonium!1964!

% Masschelein%Kleiner,!Lilian![et.al.],!50!jaar!Koninklijk!Instituut!voor!het!

Kunstpatrimonium!/!Les!cinquante!ans!de!l'IRPA!(1948%1998),!in:!KIKBBulletin,27,!

1996%1998,!Brussel,!2000!

% Neerman,!Philippe,!De!Koninklijke!Bibliotheek!Albert!de!1ste,!in:!AA.,VV.,,Art,De,

Coene,Jaarboek,1,!vzw!Stichting!De!Coene,!Kortrijk,!2000!

% [et.al.]!Arcitecture!at!Brussels:!Festival!of!Structures,!in:!Architectural,Record,,6,,123,!

juni!1958!

% Simonis,!in:!La,Maison!11,!1961,!La,Maison,11,!1964!

% Nouveau!complexe!des!anciens!.tablissements!D'Ieteren!Fr.res!S.A.!.!Bruxelles,!in:!

La,Maison,7B8,!1967!

% Vermeulen,!Paul,!Delbeke,!Maarten!&!Van!Gerrewey,!Christophe,!Moderne!Tijden:!

teksten!over!architectuur,!in:!Vlees,en,Beton,72,!Vakgroep!Architectuur!en!

Stedenbouw,!Universiteit!Gent,!Gent,!2007!

% 140.000m.!de!cloisons!plac.es!en!Belgique.!Cloisons!insonores,!ignifug.es,!

amovibles,!interchangeables,!in:!Quelques,références,de,la,firme,spécialisée,Ateliers,

Stephane,JasinskiBBruxelles,!s.d.,!s.p.!

!

Artikels op het internet als bron:

!

% KIK!/!IRPA!

[http://www.kikirpa.be/]!!

Meermaals!geraadpleegd!

% Jubelpark!

[http://www.fondspascaldecroos.org/inhoud/page/deel%4%het%zwalpende%cult…%

vlaggenschip%belgi%C3%AB%ward%daenenet]!

16!november!2014!!

% Paul!Coremans!

[http://www.kaowarsom.be/nl/notices_bio_coremans_paul]!

18!november!2014!

% Werelderfgoed!

[http://unesdoc.unesco.org/images/0021/002126/212663fb.pdf]!!

18!maar!2015!

% Idem!

[http://whc.unesco.org/fr/partenaires/284]!

18!november!2014!

% Verbrusseling!

[http://nl.wikipedia.org/wiki/Verbrusseling.]!

19!november!2014!

% Idem!

!

!

212!

[http://www.adt%

ato.irisnet.be/sites/default/files/documents/20ansBXL_NL_WEB_OK.pdf.]!19!

november!2014!

% Idem!

[http://wegen%routes.be/hist/hist22n.html]!

20!november!2014!/!21!januari!2015!

% Idem!

[www.brusselsstudies.be]!

20!november!2014!

% Expo!’58!

[http://wegen%routes.be/hist/hist22n.html]!

% Idem!

[http://atomium.be/Expo58.aspx?lang=nl]!

21!november!2014!

% [http://www.nbbmuseum.be/nl/2014/02/marcel%van%goethem%the%national%banks%

20th%century%beyaert.htm]!

22!november!2014!

% Jacques!Dupuis!

[https://www.desingel.be/nl/programma/architectuur/4715/Jacques%Dupuis%

Architect]!Geraadpleegd!op!24!januari!2014.!Zie:!

% [http://users.pandora.be/nevi/expomap/index.htm]!

24!november!2014!

% Expo!‘58!

[http://users.skynet.be/rentfarm/expo58/exhibition/index.htm]!

25!november!2014!

% [http://www.dbnl.org/tekst/beka003verz02_01/beka003verz02_01_0007.ph]!

27!maart!2015!!

% Avonpuits!

[https://archief.onroerenderfgoed.be/tentoonstelling%avionpuits%1966;isad]!

27!november!2014!

% Idem!

[http://www.som.com/expertise/services/architecture]!

27!november!2014!

% [http://www.irismonument.be/nl.Elsene.Maliestraat.50.html]!

29!november!2014!

% Gebouw!Glaverbel!

[https://archief.onroerenderfgoed.be/kantoorgebouw%glaverbel%1964%1967]!

30!april!2015!!

% [http://www.lannoo.be/sites/default/files/books/issuu/9782873868833.pdf]!

30!november!2014!

% Onroerend!Erfgoed!

[http://www.monument.irisnet.be/nl/download/omd2007/JEP_Web_Part3_NL.pdf]!

01!december!2014!

% Idem!

!

!

213!

[https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoed/node/dibe_relict.200500/…]!

03!december!2014!

% Renaat!Braem!

[http://www.braem2010.be/_documents/file/BRAEM_BROCHUREexpo_NL.pdf]!03!

december!2014!

% Onroerend!Erfgoed!

[https://inventaris.onroerenderfgoed.be/dibe/relict/200500]!

03!december!2014!

% Internationale!Stijl!

[http://www.irismonument.be/nl.glossarium.definition.Internationale_Stij….]!

08!december!2014!

% [http://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/001/312/495/RUG01%

001312495_2010_0001_AC.pdf]!10!december!2014!

% [http://www.bopro.be/nl/referenties/kbc_rac_1__2___brussel.asp]!

10!mei!2014!

% RAC!Brussel!

[http://www.willemen.be/nl/project/rac%belair%brussel]!

14!mei!2014!

% ![http://www.beddeleem.be/uploads/SB_JB_2000_NL1.pdf]!

14!december!2014!

% Opalis!

[http://www.vai.be/nl/project/opalisbe%an%online%inventory%of%the%profes…%

sector%in%salvaged%building%materials]!

17!december!2014!

% Kantoorinrichting!

[http://opalis.be/nl/materialen/kantoorinrichting]!

17!december!2014!

% Knoll!

[http://www.knoll.com/designer/Vincent%Cafiero]!

24!maart!2015!

% Philippe!Neerman!

[http://theartserver.org/persberichten/2011/06/20/industrieel%designer%p…%

neerman%overleden/]!

27!december!2014!

% Idem!

[https://en.wikipedia.org/wiki/Philippe_Neerman]!

27!december!2014!

% Idem!

[http://nl.thonet.de/fileadmin/media/meta/presse/Basispressemappe/NL]!

03!januari!2015!

% Adolphe!Crespin!

[https://nl.wikipedia.org/wiki/Adolphe_Crespin]!

03!januari!2015!

% [http://buildings%forum.com/nl/projects/detail/867]!

05!januari!2015!

!

!

214!

% Onroerend!Erfgoed!

[https://inventaris.onroerenderfgoed.be/dibe/relict/212406]!

11!april!2015!

% KIK!/!IRPA!

[http://www.kikirpa.be/NL/115/166/Bulletin.htm]!

14!januari!2015!

% Jubelpark!

[http://www.irismonument.be/nl.Brussel_Uitbreiding_Oost.Jubelpark.1.html]!

17!april!2015!

% Witsteen!

[http://www.ramon.be/file/Witsteen.html]!!

20!januari!2015!

% Schiefer!

[http://www.encyclo.nl/begrip/schiefer]!

20!januari!2015!

% Gebouchardeerd!beton!

[http://www.gebouchardeerd%beton.be/]!

20!januari!2015!

% Amiant!!

[http://www.encyclo.nl/begrip/amiant]!

20!januari!2015!

% Resonantie!

[http://nl.wikipedia.org/wiki/Resonantie_(natuurkunde)]!

20!januari!2015!

% Jules!Destree!

[https://www.marxists.org/nederlands/destree/1909/1909kunst.htm]!!

20!maart!2015!!

% Kunst!in!de!openbare!ruimte!

[http://www.tento.be/sites/default/files/tijdschrift/pdf/OKV2007.1]!

20!januari!2015!

% Architectuur!&!Kunst!

[http://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/001/418/733/RUG01%

001418733_2010_0001_AC.pdf]!

20!januari!2015!

% Kunst!in!de!openbare!ruimte!

[http://www.tento.be/OKV%artikel/kunst%de%openbare%ruimte]!

20!januari!2015!!

% Idem!

[https://www.stib%mivb.be/irj/go/km/docs/STIB%MIVB/INTERNET/attachments/…%

1348%ArtDansLeMetro_NL_LR.pdf]!

20!januari!2015!

% William!Butler!Yeats.!!

[Zie:!http://www.poetryfoundation.org/bio/william%butler%yeats]!

21!jmaart!2015!!

% Olivier!Strebelle!

!

!

215!

% [http://www.olivierstrebelle.com/nl/]!

22!januari!2015!

% Prix!Godecharle!

[http://www.godecharle.be/nl/]!

22!januari!2015!

% Georges!Grard!

[http://www.kunstbus.nl/kunst/georges+grard.html]!

23!januari!2015!

% Gaston!Bertrand!!!

[http://www.fondation%gaston%bertrand.be/fbio%NL.htm]!

23!januari!2015!

% Knoll!&!Mad!Men!

% [https://www.knoll.com/knollnewsdetail/Mad%Men]!!

23!januari!2015!

% Artek!

[http://www.artek.fi/company/designers/40]!

23!januari!2015!

% Metaalatelier!KIK!

[http://www.kikirpa.be/NL/58/272/Metaal.htm]!

25!januari!2015!

% Restauratieateliers!KIK!

[http://org.kikirpa.be/videos/]!

26!januari!2015!

% Infotheek!KIK!

[http://www.kikirpa.be/uploads/files/InfotheekKIK%Gebruikersreglement%

Website.pdf]!

28!januari!2015!

% FIBROCIT!

[Zie:!http://www.fibrocit.com/NL/cont.htm?fetch=geschiedenis]!

29!januari!2015!

% De!Scepter!van!Ottokar!

[http://www.adbr%ulb.be/ADBrInfoSep2011.pdf]!

02!februari!2015!

% KIK!stages!

[http://www.kikirpa.be/NL/37/37/Stages.htm]!

04!februari!2015!

% Hitparade!1962!

[http://www.rock%ola.be/hitprade/hitp_62.htm]!

04!februari!2015!

% Belgische!kolonies!

[http://nl.wikipedia.org/wiki/Katanga_%28kolonie%29]!

06!februari!2015!

% Le!Courrier!d’Afrique,!december!1962!

[http://kadoc.kuleuven.be/pdf]!

06!februari!2015!

!

!

216!

% Het!Belang!van!Limburg,!december!1962!

[http://kadoc.kuleuven.be/pdf]!

06!februari!2015!

% Bescherming!KIK!

[www.monument.irisnet.be/images/.../042_013.pd]!

08!februari!2015!

% Persdossier!60!jaar!KIK!

[Zie:!http://www.kikirpa.be/uploads/files/Persdossier%60JaarIRPA%NL.pdf]!

08!februari!2015!

% Jaarverslagen!KIK!

[http://www.kikirpa.be/uploads/files/Jaarverslag%20KIK%202013.pdf]!

12!februari!2015!

% Collectie!architecturale!plannen!KIK!

[http://www.kikirpa.be/uploads/files/projects/display_project.php?id=130…]!

% 12!februari!2015!

% Veertiendaagse!Musea!

[www.europeana.eu/portal/.../692ead2cdc50bf70728c4f49401153d6.html]!

13!februari!2015!

% Opening!infotheek!KIK,!Jubelpark!

[http://forum.politics.be/showthread.php?t=143728]!

15!mei!2015!

% Regie!der!Gebouwen!

[Zie:!http://www.regiedesbatiments.be/index2_nl.cfm]!

15!februari!2015!

% BIB!KIK!

[http://archive%be.com/page/21449/2012%05%23/]!

[http://www.kikirpa.be/NL/7/27/Documentatie.htm]!

17!februari!2015!

% Wetenschapsbeleid!Belgi.!

[http://www.belspo.be/belspo/organisation/history_nl.stm]!

19!april!2015!

% Besparingen!federale!Regering!2014!

[http://www.standaard.be/cnt/dmf20141023_01338942]!

[http://www.demorgen.be/nieuws/ook%federale%musea%zwaar%getroffen%door%

besparingen%a2100108/]!

[http://focus.knack.be/entertainment/alarm%rond%federale%musea/article%n…%

208065.html]!

23!februari!2015!

% Hans!Traxler!

[http://www.deutschlandradiokultur.de/die%angebliche%hexe%war%eine%baeck…]!

25!april!2015!

% Paul!Magnette!en!het!Federaal!Wetenschapsbeleid!

[http://www.lalibre.be/archive/la%reponse%de%magnette%

51b8f3cfe4b0de6db9c88030]!

[http://www.mim.be/nl/brief%van%paul%magnette]!

!

!

217!

[http://www.belspo.be/belspo/organisation/managAgree_nl.stm]!

25!februari!2015!

% La!Chambre!Bruxelles!

[http://www.lachambre.be/doc/CCRA/pdf/53/ac754.pdf]!

03!maart!2015!

% Wagner,!Richard!en!Das!Kunstwerk!der!Zukunft!

[Zie:!http://www.deutschestextarchiv.de/book/show/wagner_zukunft_1850]!

03!maart!2015!

% The!Clash!(1982)!

% [http://www.azlyrics.com/lyrics/clash/shouldistayorshouldigo.html]!

05!maart!2015!

% De!Vlaamse!regering!en!Erfgoed!

[http://www.geertbourgeois.be/beleid/onroerend%20erfgoed]!

07!mei!2015!

% Innoviris!

[http://www.innoviris.be/nl]!

07!maart!2015!

% Stedenbouw!

[https://stedenbouw.irisnet.be/pdf/memorandum%bso%2014%2019]!

07!maart!2015!

% Publiekswerking!KIK!

[http://www.brusselnieuws.be/nl/nieuws/laat%de%belastingbetaler%zien%wat…%

doet]!

16!maart!2015!

% Inventaris!Erfgoed!

[https://www.onroerenderfgoed.be/assets/files/content/images/FAQ_onroere…

fgoed.pdf]!

19!maart!2015!

% Erfgoedbesluiten!

[https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/book/export/html/28982]!

[https://www.onroerenderfgoed.be/assets/files/content/images/20140516_On…

nderfgoedbesluit]!

25!maart!2015!

% Elektriciteitsverbruik!KIK!

[http://www.kikirpa.be/uploads/files/Jaarverslag%20KIK%202013.pdf]!

04!april!2015!

% Bouwkroniek!

[http://www.bouwenwonen.net/immo/read.asp?id=37148&content]!

06!april!2015!

% Administratie!van!de!Patrimoniumdiensten!

[www.patrimoniumdiensten.be]!

09!mei!2015!

% Charter!van!Veneti.!

[https://en.wikipedia.org/wiki/Venice_Charter]!

13!april!2015!

!

!

218!

% De!opdracht!van!het!KIK!

[http://www.kikirpa.be/NL/113/0/Mission.htm]!

16!mei!2015!

% Gedicht!Het!huwelijk!van!Elsschot!

[http://www.dbnl.org/tekst/_lit003199801_01/_lit003199801_010015.php]!

16!april!2015!

% Artek!&!Knoll!International!

[http://www.artek.fi/]!

[http://www.knoll%int.com/]!

20!april!2015!

% KIK!labo’s!

% [http://www.kikirpa.be/NL/2/28/Laboratoria.htm]!

25!april!2015!

% Wetenschapsinstellingen!KIK!&!KMKG!als!!

[http://www.brusselnieuws.be/nl/nieuws/eric%gubel%van%het%jubelparkmuseum]!

[http://www.brusselnieuws.be/nl/cultuur/masterplan%renovatie%prioriteit%…%

nieuwe%directeur%jubelparkmuseum]!

02!mei!2015!

!

Persoonlijke mededelingen als bron:

!

% Persoonlijke!mededeling!Dominique!Verloo,!KIK%hoofdrestauratrice!

[dominique.verloo@kikirpa.be]!(gesprek!d.d.!23!januari!2015)!

% Persoonlijke!mededeling!Marjolijn!Debulpaep,!hoofd!van!de!cel!voor!preventieve!

conservatie![marjolijn.debulpaep@kikirpa.be]!(gesprek!d.d.!26!maart!2015)!

% Persoonlijke!mededeling!Jeannot!Ankaye,!hoofd!technische!dienst!Veiligheid!en!

infrastructuur![jeannot.!Ankaye@kikirpa.be]!(gesprekken!d.d.!26!maart!2015,!13!april!

2015,!24!april)!!

!

E-mailberichten als bron:

!

% Christina!Ceulemans.![christina.ceulemans@kikirpa.be]!(24!juli!2015)!Antwoord!op!

uw!vraag!i.v.m.!B.timent!IRPA![E%mail!aan!Gertjan!Madalijns!

[gertjan.madalijns@hotmail.com]!

% Myriam!Serck%Dewaide.![Serck@skynet.be]!(27!juli!2015)!Antwoord!op!uw!vraag!

i.v.m.!B.timent!IRPA![E%mail!aan!Gertjan!Madalijns![gertjan.madalijns@hotmail.com]!

!

!

!

!

Universiteit of Hogeschool
Monumenten- en Lanschapzorg
Publicatiejaar
2015
Share this on: