Manuel Moschopoulos' parafrase van Ilias A

Leontien Vanderschelden
De Ilias voor iedereenWie is er niet geboeid door de verhalen over de Trojaanse oorlog? Ze spreken tot de verbeelding, nog tot op de dag van vandaag. Ook in het Oosten, meer bepaald in het Byzantijnse Rijk, liet men zich meeslepen door de heldhaftige strijdtaferelen die door Homeros beschreven werden in de Ilias.

Manuel Moschopoulos' parafrase van Ilias A

De Ilias voor iedereen

Wie is er niet geboeid door de verhalen over de Trojaanse oorlog? Ze spreken tot de verbeelding, nog tot op de dag van vandaag. Ook in het Oosten, meer bepaald in het Byzantijnse Rijk, liet men zich meeslepen door de heldhaftige strijdtaferelen die door Homeros beschreven werden in de Ilias. De Ilias werd er, net als in de Oudheid, gebruikt in het onderwijs om de Griekse taal aan te leren, maar de gewone mens vroeg zich ook af wat er zich achter de schermen van deze verhalen afspeelde.

Culturele bloei in Byzantium

De 13e-14e eeuw,  een  periode die gekend staat als de Paleologische Renaissance, kende onder keizer Andronikos II Paleologos (1282-1328) een culturele bloei. In die periode nam het aantal onderwijsinstellingen toe en werd er, in tegenstelling tot de vorige eeuwen, intens onderzoek gedaan naar klassieke teksten. Zo maakten Byzantijnse geleerden edities van klassiek Griekse werken waarin ze verbeteringen aanbrachten en de tekst becommentarieerden. Deze edities werden gebruikt in het onderwijs en kenden een groot succes.

Manuel Moschopoulos

Een van deze geleerden, Manuel Moschopoulos (ca. 1265 – ca. 1316), maakte niet alleen edities van werken, maar schreef ook zelf. In tegenstelling tot zijn leermeester Maximos Planudes, beroemd om zijn uitzonderlijke kennis van het Latijn, bleef Moschopoulos wat in de schaduw staan. Toch wordt hij samen met zijn leermeester en de geleerden Demetrios Triklinios en Thomas Magistros gerekend tot de belangrijkste geleerden uit de Paleologische periode.

Het werk van Moschopoulos dat hier centraal staat is een parafrase van de eerste twee boeken van de Ilias (het tweede slechts gedeeltelijk). Het genre van de parafrase was geen uitvinding van Moschopoulos: al in de Oudheid gebruikte men parafrases om de inhoud van moeilijke werken te verduidelijken, of om juist door de tekst aan te passen een bepaald retorisch effect te verkrijgen. Grammaticale parafrases dienden om de tekst te verduidelijken en retorische parafrases dienden om aan te leren hoe een bepaald woordgebruik een ander retorisch effect met zich kon meebrengen. De parafrase van Moschopoulos behoort tot de eerste categorie en staat in een traditie van parafrases van de Ilias waartoe onder meer de bekende parafrase die aan Michael Psellos (11e eeuw) werd toegeschreven.

Manuel Moschopoulos’ parafrase

De tekst van Moschopoulos’ omzetting is nog steeds bewaard. Hoewel er een editie van de tekst bestaat, heeft nog niemand zich gewaagd aan een vertaling of bespreking ervan. Daarom bied ik in mijn scriptie een eerste, Nederlandse vertaling van een stuk van deze tekst, namelijk het begin van het eerste boek van de Ilias. Daarop volgt ook een uitgebreide commentaar die de tekst van Moschopoulos vergelijkt met het origineel, wat soms tot interessante conclusies leidt. Zo komen we te weten wat men in de 14e eeuw niet meer begreep of verkeerd begreep en wat in de loop van al die eeuwen geëvolueerd was. Moschopoulos schreef deze tekst niet zonder zich te beroepen op bepaalde hulpmiddelen. Om te weten te komen waar hij de mosterd vandaan haalde, heb ik de tekst van zijn parafrase geanalyseerd en vergeleken met verschillende oudere bronnen, zoals woordenlijsten en scholia, een soort commentaren. In deze werken worden Homerische woorden of zegswijzen uitgelegd in een eenvoudigere bewoording. Juist die bewoordingen zijn gedeeltelijk terug te vinden bij Moschopoulos, wat erop kan wijzen dat hij deze bronnen gebruikte om zijn parafrase te schrijven. Wanneer nu een bepaalde bewoording slechts in één bron voorkomt, kan dit erop wijzen dat hij die bron eerder heeft gebruikt dan een andere. Aan de hand van deze redenering heb ik dan ook een conclusie getrokken uit de resultaten van mijn analyse.

Door dit onderzoek op de tekst van Moschopoulos komen de Trojaanse oorlog en de wereld van Homeros opnieuw tot leven.

 

Bibliografie

Adler, A. (Ed.). 1967-1971. Suidae Lexicon. Lexicographi Graeci; 1. Sammlung wissenschaftlicher Commentare. V vols. Stuttgart. Teubner.

Amato, E. (Ed.). 2014. Discours et fragments. Fragmenta Opuscula rhetorica et oratoria. Collection des universités de France. Série grecque; 503. Paris. Belles Lettres.

Beck, H.-G. 1972. “Besonderheiten der Literatur in der Palaiologenzeit”, in H.-G. Beck. Ideen und Realitäten in Byzanz: gesammelte Aufsätze. Variorum collected studies series; CS13. London. Variorum Repr.: XIX 43-52.

Bekker, I. (Ed.). 1967. Apollonii Sophistae Lexicon Homericum. Hildesheim. Olms. (herdruk van Bekker, I. (Ed.). 1833. Apollonii Sophistae Lexicon Homericum. Berlin: Reimer).

Botley, P 2010. “Learning Greek in Western Europe, 1396-1529: Grammars, Lexica, and Classroom Texts”. Transactions of the American Philosophical Society; 100.2: 1-186.

Browning, R. 1964. “Byzantine Scholarship”. Past and Present: a journal of historical studies 28. Oxford. Oxford University Press: 3-20.

Browning, R. 1975. “Homer in Byzantium”. Viator 6: 15-33.

Browning, R. 1978. “Literacy in the Byzantine world”. Byzantine and Modern Greek Studies 4 (1): 39-54.

Browning, R. 1992. “The Byzantines and Homer”, in R. Lamberton & J. J. Keaney (Eds.). Homer’s Ancient Readers: the Hermeneutics of Greek Epic’s earliest Exegetes’. Magie classical publications. Princeton New Jersey. Princeton University Press: 134-148.

Browning, R. 1995. “Tradition and Originality in Literary Criticism and Scholarship” in A. Littlewood (Ed.). Originality in Byzantine Literature, Art and Music: a Collection of Essays. Oxford monographs; 50. Oxford. Oxbow: 217-28.

Buchwald, W., Hohlweg, A. & Prinz, O. 1982. Tusculum-Lexikon griechischer und lateinischer Autoren des Altertums und des Mittelalters. Dritte, neu bearbeitete und erweiterte Auflage von Wolfgang Buchwald u. a. München. Artemis.

Christos, T. (Ed.). 1982. Photii patriarchae Lexicon. III vols. Berlin. De Gruyter.

Constantinides, C. N. 1982. Higher Education in Byzantium in the thirteenth and early fourteenth centuries (1204-ca. 1310). Cyprus research centre. Texts and studies of the history of Cyprus; 11. Nicosia. Cyprus research centre.

de Marco, V. 1946. Scholia Minora in Homeri Iliadem. Pars prior. Typis Polyglottis Vaticanis.

Erbse, H. (Ed.). 1969-1988. Scholia Graeca in Homeri Iliadem (scholia vetera) Recensuit Hartmut Erbse. Berolini. De Gruyter.

Fisher, E. A. 1991. “Planoudes, Maximos”, in A. P. Kahzdan & A.-M. Talbot (Eds.). The Oxford Dictionary of Byzantium. Vol. 3. Oxford. Oxford University press: 1681-1682.

Fryde, E. B. 2000. The Early Palaeologan Renaissance (1261-c.1360). The medieval Mediterranean: peoples, economies and cultures, 400 - 1453 ; 27. Leiden. Brill.

Garzya, A. 1974. “Sur la production philologique au début du XIVe siècle à Byzance”. Storia e interpretazione di testi bizantini: saggi e ricerche. Variorum collected studies series; 28. London. Variorum Repr.: 84-88.

Grandolini, S. 1982. “La parafrasi al primo libro dell’Iliade di Manual Moschopulos”. Studi in onore di Aristide Colonna: 131-149.

Haslam, M. W. 1994. “The Homer “Lexicon of Apollonius Sophista” I. Composition and Constituents”. Classical Philology 89 (1): 1-45.

Henry, R. (Ed.). 1960. Bibliothèque. Bibliotheca Collection byzantine. Vol. 2. Paris. Belles Lettres: 123.

Hopfner, T. 1912. Thomas Magister, Demetrios Triklinios, Manuel Moschopulos : eine Studie über ihren Sprachgebrauch in den Scholien zu Aischylos, Sophokles, Euripides, Aristophanes, Hesiod, Pindar und Theokrit. Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse; 172, 3. Wien. Hölder.

Hunger, H. 1978. Die hochsprachliche profane Literatur der Byzantiner. Handbuch der Altertumswissenschaft; 12.5.2. Byzantinisches Handbuch; 5.2. München. Beck.

Hunger, H. 1989. “Klassizistische Tendenzen in der byzantinischen Literatur des 14. Jahrhundert” in H. Hunger, et al. Epidosis: gesammelte Schriften zur byzantinischen Geistes- und Kulturgeschichte. München. Maris: XI 139-151.

Hunger, H. 1989. “The Classical Tradition in Byzantine Literature: the Importance of Rhetoric”, in H. Hunger, et al. Epidosis: gesammelte Schriften zur byzantinischen Geistes- und Kulturgeschichte. München. Maris: VI 35-47.

Hunger, H. 1989. Schreiben und Lesen in Byzanz: die byzantinische Buchkultur. Beck's archäologische Bibliothek. München. Beck.

Kazhdan, A. P.  & Epstein, A. W. 1985. Change in Byzantine Culture in the eleventh and twelfth centuries. The transformation of the classical heritage; 7. Berkeley, Los Angeles and London. University of California Press.

Kazhdan, A. P. 1991. “Eustathios of Thessalonike”, in A. P. Kazhdan & A.-M. Talbot (Eds.). 1991. The OxfordDictionary of Byzantium. Vol. 2. Oxford. Oxford University press: 754.

Keaney, J. J. “Moschopulea”.Byzantinische Zeitschrift 64: 303-321.

Kirk, G. S. (Ed.). 1987-1993. The Iliad : A Commentary. Cambridge. Cambridge University press.

Koniaris, G. L. 1970. “Review: Scholia Graeca in Homeri Iliadem (Scholia Vetera), recensuit Hartmut Erbse”. The American Journal of Philology 91 (4): 476-479.

Krumbacher, K. 1970. Geschichte der byzantinischen Litteratur von Justinian bis zum Ende des Oströmischen Reiches (527-1453). Vol. 1. Byzantine series; 27. Burt Franklin bibliography and reference series; 13. 2  Aufl. New York. NY Franklin.

Latte, K. et al. (Eds.). 2005. Hesychii Alexandrini Lexicon. Sammlung griechischer und lateinischer Grammatiker; 11, 3-4. IV vols. Berlin. De Gruyter.

Lehrs, K. 1971. Die Pindarscholien: eine kritische Untersuchung zur philologischen Quellenkunde. Hildesheim. Gerstenberg.

Leone, P. L. M. (Ed.). 1991. Maximi Monachi Planudis Epistulae. Classical and Byzantine monographs; 18. Amsterdam. Hakkert.

Levi, L. 1902.  "Cinque lettere inedite di Emanuele Moscopulo (Cod. Marc. CI. XI, 5)". Studi Italiani di Filologia Classica 10: 55-72.

Liddell, H. G. & Scott, R. 1996. A Greek English Lexicon. Revised and Augmented throughout by Jones, H. S. with the Assistance of McKenzie, R. and with the Cooperation of Many Scholars. With a Revised Supplement. Oxford. Clarendon.

Ludwich, A. 1885. Aristarchs Homerische Textkritik nach den Fragmenten des Didymos. Band II. Leipzig. Teubner.

Lundon, J. 2012. “The Scholia Minora in Homerum: an alphabetical List”. Version 1.0. Trismegistos Online Publications 7: 1-250.

Melandri, E. 1981. “Per un’edizione della “Technologia” di M. Moscopulo ad Hom. A-B493”. Prometheus. Rivista quadrimestrale di studi classici 7: 215-224.

Mergiali, S. 1996. L’enseignement et les lettrés pendant l’époque des Paléologues (1261-1453). Société des amis du people. Centre d’études byzantines; 5. Athènes.

Nikolopoulos, P. G. 2003. “L’ἐξήγησις de l’Iliade de Sophrone patriarche d’Alexandrie (841-860)”. Byzantion 73: 246-249.

Parsons, P. J. 1970. "A School-Book from the Sayce Collection". Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 6: 133-149.

Polemis, I. D. 1996. “An unpublished anti-Latin Treatise of Manuel Moschopoulos”. Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik 46: 251-264.

Pontani, F. M. 2005. Sguardi su Ulisse: la tradizione esegetica greca all’Odissea. Sussidi eruditi; 63. Roma. Storia e letteratura.

Pontani, F. M. 2006.“The first Byzantine commentary on the Iliad: Isaac Porphyrogenitus and his Scholia”. Byzantinische Zeitschirft 99 (2): 551-596.

Robins, R. H. 1993. The Byzantine Grammarians : Their place in history. Trends in linguistics. Studies and monographs; 70. Berlin. de Gruyter.

Runciman, S. 1970. The Last Byzantine Renaissance. The Wiles lectures given at the Queen’s University Belfast; 1968. Cambridge. Cambridge University Press.

Russel, D. A. (Ed. & Trans.). 2001. Quintilian. The Orator’s Education. The Loeb Classical Library; 124-127/494. Vol. 4. Cambridge. Harvard University Press.

Sandys, J. E. 1921. A History of Classical Scholarship. 3rd ed. Cambridge. Cambridge University Press.

Sesiano, J. 1998. “Les carrés magiques de Manuel Moschopoulos”. Archive for History of Exact Sciences 53 (5): 377-397.

I. Ševčenko. 1952. “The Imprisonment of Manuel Moschopulos in the Year 1305 or 1306”. Speculum 27 (2): 133-157.

Ševčenko, I. 1984. "The Paleologan Renaissance", in W.Treadgold (Ed.). Renaissances Before the Renaissance. Cultural Revivals of Late Antiquity and the Middle Ages. Stanford. Stanford University Press.

Seymour, T. D. (Ed.). 1889. Selected Odes of Pindar with Notes and an Introduction. Boston. Ginn & Company.

Shepard, J. (Ed.) 2008. The Cambridge history of the Byzantine empire. Cambridge. Cambridge University Press.

Talbot, A.-M. & Kazhdan, A. P. 1991. “Thomas Magistros”, in A. P. Kazhdan & A.-M. Talbot (Eds.). The Oxford Dictionary of Byzantium. Vol. 3. Oxford. Oxford University Press: 2076-2077.

Talbot, A.-M. 1991. “Moschopoulos, Manuel”, in A. P. Kazhdan and A.-M. Talbot (Eds.). The Oxford Dictionary of Byzantium. Vol. 2. Oxford. Oxford University press: 1414.

Talbot, A.-M. 1991. “Triklinios, Demetrios”, in A. P. Kazhdan & A.-M. Talbot (Eds.). The Oxford Dictionary of Byzantium. Vol. 3. Oxford. Oxford University Press: 2116.

Tinnefeld, F. 1995. “Neue Formen der Antikerezeption bei den Byzantinern der frühen Palaiologenzeit”. International Journal of the Classical Tradition 1 (3): 19-28.

Turyn, A. 1949. “The Sophocles Recension of Manuel Moschopulus”. Transactions and Proceedings of the American Philological Association 80: 94-173.

Turyn, A. 1957. The Byzantine manuscript tradition of the tragedies of Euripides. Illinois studies in language and literature; 43. Urbana. University of Illinois Press.

Van der Valk, M. 1963. Researches on the Text and Scholia of the Iliad. Vol. 1. Leiden. Brill.

Van der Valk, M. (Ed.). 1987. Eustathii archiepiscopi Thessalonicensis Commentarii ad Homeri Iliadem pertinentes. Vol. 1. Leiden. Brill.

van Thiel, H. (Ed.). 2014. Scholia D in Iliadem. Proecdosis Aucta et Correctior 2014. Secundum Codices Manu Scriptos. Elektronische Schriftenreihe der Universitäts- und Stadtbibliothek Köln. 7. Köln: Universitäts- und Stadtbibliothek.

Vassis, I. 1991. Die handschriftliche Überlieferung der sogenannten Psellos-Paraphrase der Ilias. Melemata; 2. Hamburg. Universität Hamburg.

Vassis, I. 1991. “Iliadis paraphrasis metrica. Eine unbekannte byzantinische Paraphrase der Ilias (Γ 71–186)”. Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik 41: 207-236.

West, M. L. (Ed.). 1980. Works and days. Oxford. Clarendon.

West, M. L. 1998. Homeri Ilias. Bibliotheca scriptorium Graecorum et Romanorum Teubneriana. Stuttgart. Teubner.

Willcock, M. M. 1970. A Commentary on Homer’s Iliad : Books I-VI. London. Macmillan.

Wilson, N. G. 1983. Scholars of Byzantium. London. Duckworth.

Wilson, N. G. 2010. “The Church and classical studies in Byzantium”. Antike und Abendland 16: 68-77.

Zucker, A. 2011. “Qu’est-ce qu’une paraphrasis ? L’enfance grecque de la paraphrase”. Rursus, no. 6: 1-21.

http://www.trismegistos.org/text/60704.

http://www.trismegistos.org/text/60728.

Universiteit of Hogeschool
Taal- en Letterkunde
Publicatiejaar
2015
Kernwoorden
Share this on: