Mulan: een onderzoek naar vertaling en adaptatie van tekst- en filmfragmenten

Alieke Es
Mulan – de Oosterse heldin weergegeven in ons Westers denkbeeldVrijwel iedereen heeft vroeger als kind voor TV gekluisterd gezeten terwijl één van de ouders een Disneyfilm opzette. De Kleine Zeemeermin, Doornroosje, Sneeuwwitje, noem maar op. Hoogstwaarschijnlijk maakte Mulan ook deel uit van die collectie. Geen enkel kijkertje dat Mulan voor het eerst ziet, staat echter stil bij het feit dat deze Disneyfilm eigenlijk gebaseerd is op een Chinese mythe.

Mulan: een onderzoek naar vertaling en adaptatie van tekst- en filmfragmenten

Mulan – de Oosterse heldin weergegeven in ons Westers denkbeeld

Vrijwel iedereen heeft vroeger als kind voor TV gekluisterd gezeten terwijl één van de ouders een Disneyfilm opzette. De Kleine Zeemeermin, Doornroosje, Sneeuwwitje, noem maar op. Hoogstwaarschijnlijk maakte Mulan ook deel uit van die collectie. Geen enkel kijkertje dat Mulan voor het eerst ziet, staat echter stil bij het feit dat deze Disneyfilm eigenlijk gebaseerd is op een Chinese mythe.

Weinig mensen weten het, maar de Disneyfilm waar velen van ons als kleine bengels met grote ogen en open mondjes naar keken, is niet gebaseerd op een bestaand sprookje (zoals bijvoorbeeld Doornroosje van de gebroeders Grimm). De Disneyadaptatie van Mulan is gebaseerd op een oude Chinese mythe –  hoewel het volgens sommigen een waargebeurd verhaal is. Van dit verhaal werd tijdens de Zes Dynastieën (deze duurden van 220–589 na Christus) in China een anoniem gedicht gemaakt: 木 兰 辞, Mù Lán cí.

                Hoewel het duidelijk is dat Mulan niet Westers is, noch Westerse banden heeft, stelt niemand zich vragen bij het feit dat ze Nederlands praatte en ’s morgens een eitje met spek in haar rijst had. In deze thesis werd daar echter wel over nagedacht.

Het onderzoek begon met een vergelijking van het originele gedicht met een Engelse, een (zelfgemaakte) Nederlandse versie en drie filmfragmenten uit de Disneyfilm. Vervolgens werd er dieper op de film ingezoomd om na te gaan of Disney culturele verschillen invoerde die bedoeld waren om Mulan beter te integreren in de Westerse cultuur. Met andere woorden: waar werd de Chinese cultuur weggecijferd in voordeel van de Westerse?

Poëzie onder de loep

Voor de vertaling van het gedicht naar het Nederlands gemaakt kon worden, werd er een extensief onderzoek gedaan naar Chinese poëzie en allerlei vertaalstrategieën. We situeerden het gedicht in tijd en een genre en onderzochten verschillende vertaalstrategieën. Dit deden we om na te gaan welke strategieën er reeds werden gebruikt tijdens de Engelse vertaling en welke wij ook konden gebruiken voor de Nederlandse.

                Mulan is een typisch voorbeeld van klassieke Chinese poëzie. Om dit gedicht en haar betekenis correct en (zo) volledig (mogelijk) weer te geven in het Nederlands, hebben we eigenlijk besloten om verschillende vertaalstrategieën toe te passen. Zo werd er gebruikt gemaakt van letterlijke vertaling, maar vaak was dit geen optie. We hebben het Chinese gedicht vertaald met oog op een zo duidelijk mogelijke vertaling. Hiertoe werd ook de vertaalstrategie van voetnoten gebruikt. Dit wil zeggen dat voetnoten werden toegevoegd waar nodig om culturele elementen uit te leggen. Daarnaast hebben we ook rekening gehouden met enkele tekstuele elementen die in de Chinese (en Engelse) versie aanwezig waren. Zo werd er bijvoorbeeld in alle gedichten gebruik gemaakt van identieke structuren die samenhang in het gedicht weergaven.

Mulan in het Engels

Het was wel opmerkelijk dat de bekendste Engelse vertaling (door H. Fränkel) een brontaalgerichte vertaling is. Dit wil zeggen dat hij vertaalde met oog op de brontaal. In dit geval is dat het Chinees; de brontaal is de oorspronkelijke taal waarin een gedicht of tekst geschreven werd. Fränkel wilde dus ook bepaalde elementen uit die brontaal behouden. Er is een duidelijk parallellisme aanwezig tussen de Chinese en Engelse versie. Een voorbeeld hiervan zijn de onomatopeeën die hij erg liet aanleunen bij de Chinese schrijfwijze (ook wel ‘pinyin’ genoemd): waar in het Chinees “Jījī fù jījī” stond, werd in het Engels “Tsiek tsiek” vertaald.

Voor onze Nederlandse vertaling daarentegen opteerden we voor een doeltaalgerichte vertaling. Hier zouden we wel kunnen zeggen dat het geen volledig doeltaalgerichte vertaling was, aangezien we voor bepaalde culturele elementen geen Nederlands equivalent zochten, maar de Chinese cultuur wel wilden behouden. Zo hebben we het begrip ‘Khan’ behouden en niet vervangen door een Westers equivalent.

Mulan vs Mù Làn

Na het onderzoek naar poëzie begon het “echte” werk (al zou je dit ook wel het “leuke” werk kunnen noemen). We bekeken de Disneyfilm en onderzochten welke culturele elementen Disney toevoegde zodat Mulan omgetoverd werd van een Chinese mythe tot een Westers sprookje. We ontdekten dat Disney vooral enkele Westerse culturele eigenschappen toevoegde om een band te creëren met de kijker. Het ging hier dan vooral om een emotionele band. Zo is de scène waar Mulan thuiskomt erg ontroerend: haar vader die mee op de knieën valt om haar te omhelzen. In se lijkt dit voor ons niet opmerkelijk, maar Mulan had enkele cadeaus bij van de Chinese keizer om haar familie te eren. Deze worden echter langs de kant gegooid omdat Mulan de enige echte schat is.   

Ontroering en emotie waren natuurlijk niet de enige redenen waarom Disney bepaalde elementen toevoegde. Ook een humoristische noot, wat spanning en een Chinees clichébeeld zijn terug te vinden. Deze waren dan vooral naar de jongste kijkertjes gericht, zodat zij hun interesse in de film niet verloren. Ook bracht hij een jongeman in beeld die een mogelijke ‘love interest’ vormde voor Mulan. Hierdoor garandeerde Disney dat ook de meisjes aan het beeld gekluisterd zouden blijven.

En iedereen leefde nog lang en gelukkig

Deze thesis bestond dus uit twee delen: de analyse van poëzie en de gedichten langs de ene kant en de vergelijking met de Disneyfilm langs de andere kant.

In de analyse van de gedichten focusten we ons vooral op drie elementen: rijm, specifieke woordenschat en enkele culturele elementen. Een van de belangrijke bevindingen was onder andere dat, hoewel eindrijm altijd een zeer belangrijk element was in poëzie, dit niet altijd toegepast werd. In de Engelse versie gebeurde dit bijvoorbeeld niet door Fränkels keuze om een brontaalgerichte vertaling te maken.

              Wanneer we de Disneyfilm bekeken, werd duidelijk dat Disney allerlei technieken gebruikte om zijn (Westerse) kijkers geïnteresseerd te houden. Zo voegde hij ontroering en emotie toe, maar ook humor, enkele stereotypen en een liefdesverhaal. Hierdoor toverde hij de Chinese mythe om in een Westers sprookje en leeft iedereen uiteindelijk nog lang en gelukkig.

The End       

Bibliografie

324anna. (n.d.). Favourite scene from each Disney princess movie [Web blog post]. Retrieved from

http://www.fanpop.com/clubs/disney-princess/articles/229925/title/324an…-

scene-from-each-disney-princess-movie

Anoniem., (2014, May 29). 唐代女子的化妆与发式 [Web blog post]. Retrieved from http://meiri.

jguo.cn/whqw/2014/0528/50753.html

Berkovitz, A. J. (n.d.). Developing and replicating the Mulan motif. [Web blog post]. Retrieved from

http://www.academia.edu/1141129/Developing_and_Replicating_the_Mulan_Mo…

van Bork, G. J., Delabastita, D., van Gorp, H., Verkruijsse, P.J. & Vis, G. J. (2012). Algemeen

letterkundig lexicon: Literaire vertaling. In Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren

Retrieved from http://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_03210.php

van Bork, G. J., Delabastita, D., van Gorp, H., Verkruijsse, P.J. & Vis, G. J. (2012). Algemeen

letterkundig lexicon: parallellisme. In In Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren

Retrieved from http://www.dbnl.org/tekst/bork001lett01_01/bork001lett01_01_0017.

php#p033

van Bork, G. J., Delabastita, D., van Gorp, H., Verkruijsse, P.J. & Vis, G. J. (2012). Algemeen

letterkundig lexicon: Rijm. Retrieved from http://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/

dela012alge01_01_02797.php

Cai, Z-Q. (Ed). (2008). How to read Chinese poetry: A guided anthology. New York, NY: Columbia

University Press.  

Chinesepod Ltd. (2015).  I with J, Q, X [Audio podcast]. Retrieved from https://chinesepod.com/tools

/pronunciation/section/10

Chinesepod Ltd. (2015). I with Z, C, S, ZHI, CH, SH, R [Audio podcast]. Retrieved from https://chinese-

pod.com/tools/pronunciation/section/9

Christina. (2014, July 8). The past life of Disney’s Frozen [Web blog post]. Retrieved from:

http://prologuetoablog.com/category/behind-the-scenes/

Coats, P., Garber, R. S. & Haaland, K. (producers). (1998). Mulan [Video]. Available from http://www.

tubeplus.is/player/369577/Mulan/ 

Cornel. (2008). Mulan|4. [Movie review]. Retrieved from:http://www.cornel1801.com/disney/

Mulan-1998/4/part.html

Dong, L. (2010). Mulan: Disney’s hybrid herione. In Frus, P. & Williams, C. (Eds). Beyond adaptation:

Essays on radical transformations of original works (pp. 156–159).  Jefferson, NC: McFarland

& Company, Inc.

Faase, K. (2014, June 19). Lady Fu Hao: Military general and high priestess [Web blog post]. Retrieved

from: https://prezi.com/tvsv6shqpqlm/lady-fu-hao-military-general-and-high-pr…

Frankel, V. E. (2010). Mu Lan’s sisterhood: The warrior woman. In From girl to goddess: The heroine’s

journey through myth and legend (pp. 197–203). Jefferson, NC: McFarland & Company, Inc.

Garcia, R. (2014, December 16). Fu Hao [Web blog post]. Retrieved from https://prezi.com/bdu5mh-

sc_zv5/fu-hao/

Geisha. (n.d). Van Dale online. Retrieved from http://www.vandale.be/en/opzoeken?pattern=geisha

&lang=nn#.VWIAG085_IV

Hong-Kingston, M. (1989). The woman warrior: Memoirs of a girlhood among ghosts. New York, NY:

Random House, Inc.

 Huang (2011, December 19). Re: Why are 成语 (idioms) four characters long? Are there 成语 with

more or less than four characters? [Online forum comment]. Retrieved from http://chinese

.stackexchange.com/questions/380/why-are-%E6%88%90%E8%AF%AD-idioms-four-

characters-long-are-there-%E6%88%90%E8%AF%AD-with-more-or-less-than-fo

Idema, W. & Haft, L. (1985). Chinese letterkunde: Inleiding, historisch overzicht en bibliografieën.

Utrecht, Nederland: Uitgeverij Het Spectrum.

Khan. (n.d.). Merriam Webster’s online encyclopaedia. Retrieved from http://www.merriam-

webster.com/dictionary/khan

Knechtges, D. R. (1995). Problems of translation: The When hsüan in English. In Translating Chinese

               literature. Eoyang, E. C. & Lin, Y.F. (Eds). Indianapolis, IN: Indiana University Press.

Kwa, S. & Idema, W. L. (Eds.). (2010). Mulan: Five versions of a classic Chinese legend, with related

texts. Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc.

Lauren. (2011, July 28). Oriental [Web blog post]. Retrieved from http://lauren-mylittleworld.blog

spot.be/2011_07_01_archive.html

Leenwoorden. (n.d.). Taalunie online. Retrieved from http://taaladvies.net/taal/advies/tekst/116/het

_gebruik_van_leenwoorden_algemeen/

Li, J.H. (2014). Disney’s animation: A franchise of heroism? In Ritzenhoff, K. A. & Kazecki, J. (Eds).

Heroism and gender in war films (pp. 190–200). New York, NY: Palgrave Macmillan.

Lin, G. Q. (1992). “Han wudi liu che漢武帝劉徹". In Zhongguo da baike quanshu 中國大百科全書,

Zhongguo lishi 中國歷史. (Vol. 1, pp. 351–352). Beijing, China: Zhongguo da baike quanshu

chubanshe.

Literatuur. (n.d.). Kernerman Nederlands leerderswoordenboek. Retrieved from http://www.

woorden.org/woord/literatuur

Literatuur. (n.d.). Van Dale online. Retrieved from http://www.vandale.be/en/opzoeken?pattern

=literatuur&lang=nn#.VWDdAU85_IU

Liu, J. J. Y. (1962). The art of Chinese poetry. Chicago, IL: The University of Chicago Press.

Liu, W-C. & Lo, I. (Eds). (1975). Mulan (unknown author). In Sunflower splendor: Three thousand

years of Chinese poetry (pp. 77–80). London, UK: Bloomington.

Miller, L. C., Read, S. J. & Yang, Y. (2005). A taxonomy of situations from Chinese idioms. In Elsevier,

40 (5). pp. 750–778. doi:10.1016/j.jrp.2005.09.007

Raffel, B. (1988). The art of translating poetry. University Park, PA: The Pennsylvania University Press.

Singh, V. (2013, February 8). Problems in translating poetry: Some structural, textural and cultural

issues. [Web blog post]. Retrieved from http://www.academia.edu/1496072/Problems_in_-

Translating_Poetry_Some_Structural_Textural_and_Cultural_Issue

The Evolution of Disney: Gender Edition. (n.d.). Breaking through: The little mermaid [Web blog

post]. Retrieved from https://disneygenderevolution.wordpress.com/breaking-through-the-

little-mermaid/)

Trenité, N. G. (1922). The Chaos. Retrieved from http://ncf.idallen.com/english.html

Wong, S-L. C. (Ed). (1999). Maxine Hong Kingston’s the woman warrior: A casebook. New York, NY:

Oxford University Press

Woodbury, A. C. (1991). Counting Eskimo’s words for snow: A citizen’s guide. Lexemes referring to

                snow and snow-related notions in Steven A. Jacobson’s (1984) Yup’ik Eskimo dictionary.

Austin, TX: University of Texas Press.

Woordspeling. (n.d.). Taalunie online. Retrieved from http://taaladvies.net/taal/advies/vraag/923/

Woordspeling

Yeh, M. (2011, November 17). Modern Chinese poetry: Translation and translatability. In Frontiers of

literary studies in China. 5(4), pp. 600–609. Retrieved from http://link.springer.com/article/

10.1007/s11702-011-0143-9#page-1

Yuan, H.W. (2005). Mulan (original story). Retrieved November 14, 2014 from http://people.wku.edu

/haiwang.yuan/China/tales/mulan.htm

Zhong, X. Y., (1994). Mulan. In Song of immortals: An anthology of classical Chinese poetry (pp. 43–

44). Beijing, China: New World Press.

 

Universiteit of Hogeschool
Master of Arts in Vertalen (Engels-Chinees)
Publicatiejaar
2015
Kernwoorden
Share this on: