Attitudes ten opzichte van welzijnsaspecten bij slachten. Een onderzoek in Vlaanderen over de conventionele en rituele slachting.

Kim Pieters
In dit werk wordt de houding van de mens tegenover het slachten van dieren uiteengezet. Twee enquêtes werden uitgevoerd, om de attitude van consumenten te scoren en om DMO’s te bevragen over het welzijn van dieren in slachthuizen. Een ontwerp voor soortspecifieke welzijnschecklists in slachthuizen zijn opgesteld om stress en angstsignalen beter te herkennen.

The “Meatrix”: hoe diep gaat het konijnenhol binnen de conventionele en rituele slachting?

The “Meatrix”: hoe diep gaat het konijnenhol binnen de conventionele en rituele slachting?

Analoog met de sci-fi film “The Matrix”, is het bewustzijn van de “echte wereld” soms ver te zoeken. Consumenten blijken onbekend met de gang van zaken in slachthuizen. Maar liefst 78% van de consumenten in Vlaanderen wil geen slachting bijwonen, en toch stellen 8/10 van de mensen zich wel eens vragen bij de condities waarin het dier leefde tijdens het eten van vlees. De attitude van de mens tegenover het slachten van dieren omvat veel tegenstrijdigheden. Het recent debat over het verbod op onverdoofd slachten illustreert dit. Verdienen slachtdieren het recht op een pijnloze dood? Of heeft de vrijheid op het belijden van een godsdienst meer waarde dan het welzijn van dieren? 

Scheiding tussen vlees en vriend.

De attitude van de mens bepaalt de  leefwereld van  vele dieren.  We hebben een onderscheid gemaakt tussen gezelschapsdieren enerzijds en landbouwdieren anderzijds.   Hoewel dit cultureel kan verschillen, blijkt dat er zich doorheen  verschillende  etnische stromingen een nieuwe trend ontwikkeld: de zogenaamde “vlees paradox”. De smaak van vlees wordt wel gewaardeerd, maar de consumptie ervan brengt schuldgevoelens met zich mee. Een eenvoudige verklaring voor dit fenomeen is onze sterke connectie met huisdieren, en de vervreemding van landbouwdieren.

Nieuwe normen en waarden binnen de maatschappij.

De wetenschap toont ons aan dat dieren wel degelijk pijn ervaren en in staat zijn om stress, en zelfs angst, te ervaren. Het resultaat van deze nieuwe kennis is dat het welzijn van dieren een maatschappelijk draagvlak krijgt. Dit is duidelijk te zien bij de implementatie van de Dierenwelzijnswet (1986), en de Verordening bij het beschermen van dieren bij het doden (2009). Dierenrechtenorganisaties gaan nog een stap verder, in hun strijd om ook rechten aan dieren te verlenen. Bij landbouwdieren kunnen we nog niet spreken van rechten in onze samenleving. Het verbeteren van hun welzijn is daarentegen een “hot topic”.

Welzijn voor dieren in slachthuizen, een evidentie?

Op het eerste zicht lijkt dierenwelzijn in slachthuizen een evidentie. Dieren moeten, m.u.v. religieuze slachting, verdoofd zijn vooraleer ze gekeeld worden. Is daarmee dan de kous af? Helaas niet. Het  leven van een dier start bij de geboorte, en ook hier moet welzijn gegarandeerd worden. De selectie op productie heeft een impact op de welzijn van deze dieren. Verder zijn er de, soms bedenkelijke, huisvestingsystemen. Dé hamvraag is: “Zijn consumenten zich hier wel bewust van?”

Is dat wel nodig, al die commotie over de kennislacune van de consument?

De resultaten van de enquête bij de consumenten draaien er niet omheen. De kennis van slachtmethodes is ondermaats bij de Vlaming. Aangezien kennis de attitude stuurt, kunnen we dan ook besluiten dat dit een zwaar werkpunt is. Het is gebleken dat er, doorheen verschillende diersoorten, een geloof heerst in onrealistische bedwelmingstechnieken. Van de 1026 respondenten die de vraag beantwoordden geloofden 24% in verdoving d.m.v. euthanasie met een injectie en 43% dachten dat dieren o.a. met een lokaal verdovingsmiddel zachtaardig bedwelmd werden. Bij de stelling: “drachtige dieren worden nooit geslacht”, zijn 1/5 mensen overtuigd dat dit nooit in de praktijk voorkomt. Verder weet 75% van alle respondenten niet wat een reversibele of omkeerbare verdoving is. Nochtans is deze vorm van verdoving volgens verscheidene religieuze instanties een acceptabel alternatief voor onbedwelmd slachten.

Rituele slachting, een delicaat onderwerp.

In mei 2016 stelt Hermes Sanctorum in een wetsvoorstel een verbod voor op onverdoofd slachten. Nog steeds blijkt de knoop niet doorgehakt in het Vlaams parlement. Hoewel de meerderheid ervoor te vinden is, willen de oppositieleiders een regeringscrisis vermijden en nogmaals in dialoog gaan met de geloofsgemeenschappen. Minister voor Dierenwelzijn Ben Weyts gaf aan een halt te roepen aan de pogingen tot dialoog, aangezien het verbod op ritueel slachten op tijdelijke slachtvloeren hem een proces opleverde, aangespannen door moslimorganisaties. Vele kanalen, zowel voor moslims (Moslim executief, Moslims tegen verdoofd slachten vzw, sociale media,) als voor Joden (Shomre Hadas, Machsike Hadas, Joods actueel, Joodse studenten van Vlaanderen en België,) werden zonder succes gecontacteerd in dit onderzoek. Het blijkt dus dat de openheid tot dialoog op zich reeds een delicate kwestie is voor deze bevolkingsgroepen. In de enquête voor consumenten in Vlaanderen is het aandeel halal consumenten (3%), en koosjer consumenten (1%) beperkt, ondanks de uitgebreide uitnodiging tot participatie.

De risico’s op onnodig pijn en lijden zijn te hoog bij ritueel slachten. Daar is een wetenschappelijke consensus over. De keelsnede is wel degelijk pijnlijk, en de tijd tot fixeren en uitbloeden duurt te lang. Tenslotte moet fixatie bij wet volgens een mechanisch procedé verlopen, maar dit is zeker niet ideaal voor het dier. Ook bij de kantelboxen is er ongeoorloofd lijden, waaronder het opzuigen van bloed (verstikkingsgevoel) alsook het langer tegenstribbelen van dieren.

Conventionele slachting kan ook beter.

Er zijn weliswaar minder risico’s op onnodig pijn en lijden, maar slachten blijft een ingrijpende gebeurtenis. De impact van het transport mag niet onderschat worden. Aanvullend onderzoek over laden, lossen en transporteren zijn dan ook wenselijk, volgens de enquête die voorgelegd werd aan DMO’s (Dierenarts Met Opdracht, tewerkgesteld door het voedselagentschap, om toezicht te houden in slachthuizen). Het drijven, fixeren en correct bedwelmen van dieren vereist een goede vakkennis van slachtpersoneel, wat eveneens naar voor kwam als een werkpunt volgens de dierenartsen.

De sector is een gesloten, statische wereld.

Van alle slachthuizen die uit eigen initiatief gecontacteerd werden, kwam er geen respons. Maar de geslotenheid mag niet leiden tot een ondermaats besef van dierenwelzijn. Soort specifieke checklijsten werden opgesteld als een hulpmiddel voor de Dienst Dierenwelzijn, waarbij niet alleen het welzijn, maar ook de attitude van het slachthuis gemeten kan worden. Voorstellen voor apparatuur dat bedwelming controleert is opgenomen, wat volgens 71% DMO’s erg relevant kan zijn. Het secundair onderwijs voor slachtopleiding bleek erg geïnteresseerd in het onderzoek, wat een mooie belofte is voor de toekomst van de attitudes van slachters.  Tenslotte wordt welzijn een zodanig vaste waarde voor consumenten, dat de industrie deze trend wel zal moeten volgen.

Kim Pieters
Bachelor Agro- en Biotechnologie, afstudeerrichting dierenzorg.
Odisee campus Waas, Sint- Niklaas.
“Attitudes ten opzichte van welzijnsaspecten bij slachting.”

Bibliografie

Aberle, E. D., Forrest, J. C., Gerrard, D. E., Mills, E. W., Hedrick, H. B., Judge, M. D., & Merkel, R. A. (2001). Conversion of muscle to meat and development of meat quality. Principles of meat science, 83-108.

Agbeniga, B., Webb, E. C., & O'Neill, H. A. (2013). Influence of kosher (shechita) and conventional slaughter techniques on shear force, drip and cooking loss of beef. South African Journal of Animal Science, 43, 98-102.

Agripress. (2016). Nog werk op de plank voor dierenwelzijn in slachthuizen[agri press benelux].   Retrieved from http://www.agripress.be/start/artikel/550486/nl

Alamy. (2016). Slaughterhouse in chicago circa 1880: North Wind Picture Archives. Alamy stock photo.

Allen, C. (2004). Animal pain. Nous, 38(4), 617-643.

Anil, H. (2012). Effects of slaughter method on carcass and meat characteristics in the meat of cattle and sheep. EBLEX—a Division of the Agriculture and Horticulture Development Board, UK.

Anil, H. (2014). Religious slaughter: A current controversial animal welfare issue. Animal Frontiers, December 22, 2014.

Anil, H., Miele, M., Luy, J., von Holleben, K., Bergeaud-Blackler, F., & Velarde, A. (2009). Religious rules and requirements–halal slaughter: Dialrel report, Cardiff: School of Planning and Geography, Available at www. dialrel. eu/images/Halal-rules. pdf.

Anil, M. H., McKinstry, J. L., Wotton, S. B., & Gregory, N. G. (1995). Welfare of calves—1. Investigations into some aspects of calf slaughter. Meat Science, 41(2), 101-112.

Authie, E., Berg, C., Bøtner, A., Browman, H., Capua, I., de Koeijer, A. A., . . . Fourichon, C. (2013). Scientific opinion on monitoring procedures at slaughterhouses for bovines. EFSA Journal, 11(12), 65.

Baluška, F. (2010). Recent surprising similarities between plant cells and neurons. Plant signaling & behavior, 5(2), 87-89.

Barilan, Y. M. (2004). The vision of vegetarianism and peace: Rabbi kook on the ethical treatment of animals. History of the Human Sciences, 17(4), 69-101.

Bateson, P. (1991). Assessment of pain in animals. Animal Behaviour, 42(5), 827-839.

Baumans, V. (1994). Brain pf brugere h. Clausing p. Jeneskog t. Perretta g. 1994. Pain and distress in laboratory rodents and lagomorphs. Laboratory Animals, 28(2), 97-112.

Beghein, E. (2016). [E-mailcommunicatie betreffende enquête welzijn in slachthuizen].

Bergeaud-Blackler, F., Evans, A., & Zivotofsky, A. (2010). Final report consumer and consumption issues. Halal and Kosher consumers focus groups results. Dialrel Project.

Bhat, Z. F., Kumar, S., & Fayaz, H. (2015). In vitro meat production: Challenges and benefits over conventional meat production. Journal of Integrative Agriculture, 14(2), 241-248.

Bleich, J. D. (1986). Judaism and animal experimentation. Tradition: A Journal of Orthodox Jewish Thought, 22(1), 1-36.

BMPA. (2015). Bmpa welfare and slaughter: BMPA Pork Scheme Operations Manual.

Bonny, S. P. F., Gardner, G. E., Pethick, D. W., & Hocquette, J.-F. (2015). What is artificial meat and what does it mean for the future of the meat industry? Journal of Integrative Agriculture, 14(2), 255-263.

Boyd, R., & Richerson, P. J. (2004). The origin and evolution of cultures: Oxford University Press.

Brantz, D. (2005). “Animal bodies, human health, and the reform of slaughterhouses in nineteenth-century berlin”. Food and History, 3(2), 193-215.

Brooks, J., & Tracey, I. (2005). Review: From nociception to pain perception: Imaging the spinal and supraspinal pathways. Journal of anatomy, 207(1), 19-33.

Broom, D. M. (2001). Evolution of pain. Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 70(1), 17-21.

Bulliet, R. W. (2005). Hunters, herders, and hamburgers: The past and future of human-animal relationships: Columbia University Press.

Cassuto, U. (1984). A commentary on the book of genesis (Vol. 2): Hebrew University Magnes Press.

Castellini, C., Boggia, A., Cortina, C., Dal Bosco, A., Paolotti, L., Novelli, E., & Mugnai, C. (2012). A multicriteria approach for measuring the sustainability of different poultry production systems. Journal of Cleaner Production, 37, 192-201.

Cervero, F., & Merskey, H. (1996). What is a noxious stimulus? Pain Forum, 5(3), 157-161. doi:10.1016/S1082-3174(96)80020-1.

Chamovitz, D. (2012). What a plant knows: A field guide to the senses of your garden-and beyond: Oneworld Publications.

Chloupek, P., Voslářová, E., Chloupek, J., Bedáňová, I., Pištěková, V., & Večerek, V. (2009). Stress in broiler chickens due to acute noise exposure. Acta Veterinaria Brno, 78(1), 93-98.

Co., H. P. (2003). Revolving hog wheel, armour plant, union stock yards, chicago. Illinois State Library, Institute of Museum and Library Services.

Cook, C. J., Maasland, S. A., Devine, C. E., Gilbert, K. V., & Blackmore, D. K. (1996). Changes in the release of amino acid neurotransmitters in the brains of calves and sheep after head-only electrical stunning and throat cutting. Research in Veterinary Science, 60(3), 255-261.

Davis, K. (1996). Prisoned chickens, poisoned eggs: An inside look at the modern poultry industry: Book Publishing Company (TN).

de Jonge, J., & van Trijp, H. (2014). Heterogeneity in consumer perceptions of the animal friendliness of broiler production systems. Food Policy, 49, 174-185.

Devitt, C., Boyle, L., Teixeira, D., O’Connell, N., Hawe, M., & Hanlon, A. (2016). Pig producer perspectives on the use of meat inspection as an animal health and welfare diagnostic tool in the republic of ireland and northern ireland. Irish veterinary journal, 69(1), 1.

Dierenwelzijnswet. (1986). Wet betreffende de bescherming en het welzijn der dieren: 14 AUGUSTUS 1986. Belgisch Staatsblad.

Driessen, B., & Van Thielen, J. (2014). Omgaan met vleesvarkens tijdens het laden. Varkensbedrijf : onafhankelijk maandblad voor de varkenshouderij.

Drummond, J. C., Brann, C. A., Perkins, D. E., & Wolfe, D. E. (1991). A comparison of median frequency, spectral edge frequency, a frequency band power ratio, total power, and dominance shift in the determination of depth of anesthesia. Acta Anaesthesiologica Scandinavica, 35(8), 693-699.

Duijvesteijn, N., Benard, M., Reimert, I., & Camerlink, I. (2014). Same pig, different conclusions: Stakeholders differ in qualitative behaviour assessment. Journal of Agricultural and Environmental Ethics, 27(6), 1019-1047.

Dunn, C. S. (1990). Stress reactions of cattle undergoing ritual slaughter using two methods of restraint. The Veterinary Record, 126(21), 522-525.

Dörfler, K., Troeger, K., Lücker, E., Schönekeß, H., & Frank, M. (2014). Determination of impact parameters and efficiency of 6.8/15 caliber captive bolt guns. Int J Legal Med, 128(4), 641-646. doi:10.1007/s00414-013-0961-1

EC. (2009). The animal welfare officer in the european union: European Commission.

EC. (2012). Policies to encourage sustainable consumption: European Commission.

EEA. (2012). Consumption and the environment 2012 update. The european environment, state and outlook soer 2010.: European environment Agency.

EFSA. (2004). Opinion of the scientific panel on animal health and welfare on a request.  45, 1-29. Retrieved from http://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/scientific_output/files/m…

EG, P. (1993). Richtlijn 93/119/eg van de raad inzake de bescherming van dieren bij het slachten of doden (Vol. Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen).

EG, P. (2004). Verordening (eg) nr. 853/2004 van het europees parlement en de raad van 29 april 2004 houdende vaststelling van specifieke hygiënevoorschriften voor levensmiddelen van dierlijke oorsprong.

EG, P. (2009). Verordening (eg) nr. 1099/2009 van de raad van 24 september 2009 inzake de bescherming van dieren bij het doden: Publicatieblad van de Europese Unie.

Eisnitz, G. A. (2009). Slaughterhouse: The shocking story of greed, neglect, and inhumane treatment inside the us meat industry: Prometheus Books.

Emerson, R. W., Parker, B. L., Slater, J., & Wilson, D. E. (2003). The conduct of life (Vol. 6): Harvard University Press.

Engineer, A. A. (2001). On the concept of compassion in islam. Centre for the Study of Society and Secularism, Mumbai.

Erasmus, M. A., Turner, P. V., & Widowski, T. M. (2010). Measures of insensibility used to determine effective stunning and killing of poultry. The Journal of Applied Poultry Research, 19(3), 288-298.

Eurostat. (2016a). Production of meat: Sheep and goats - 1 000 t.

Eurostat. (2016b). Production of meat: Pigs – 1 000 t.

Eurostat. (2016c). Production of meat : Cattle – 1 000 t.

Eurostat. (2016d). Production of meat: Poultry - 1 000 t.

Evans, A. A., L. A, & Bergeaud-Blackler, F., MTerragni, LTufte, P. A. (2010). Citizens’ concerns about religious slaughter in france, germany, norway, turkey and the united kingdom. A comparative academic literature review. School of City and Regional Planning, Cardiff University. Wales, Verenigd Koninkrijk: Dialrel reports.

FAO. (2016). Guidelines for humane handling, transport and slaughter of livestock.   Retrieved from http://www.fao.org/docrep/003/x6909e/x6909e09.htm

Farouk, M. M., Al-Mazeedi, H. M., Sabow, A. B., Bekhit, A. E. D., Adeyemi, K. D., Sazili, A. Q., & Ghani, A. (2014). Halal and kosher slaughter methods and meat quality: A review. Meat Science. doi:10.1016/j.meatsci.2014.05.021

FAVV. (2009). Procedure 6: Evaluatie dmo's.   Retrieved from http://www.favv.be/zelfstandigedierenartsen/Beheer-dmo-pce/_documents/2…

Fein, A. (2012). Nociceptors and the perception of pain. University of Connecticut Health Center, 4, 61-67.

Ferrari, S., & Bottoni, R. (2010). Legislation regarding religious slaughter in the eu, candidate and associated countries: Dialrel Research Report, www. dialrel. eu.

Fitzgerald, A. J. (2010). A social history of the slaughterhouse: From inception to contemporary implications. Human Ecology Review, 17(1), 58-69.

Fletcher, D. L. (1999). Slaughter technology. Poultry science, 78(2), 277-281.

Frank, M., Philipp, K. P., Franke, E., Frank, N., Bockholdt, B., Grossjohann, R., & Ekkernkamp, A. (2009). Dynamic pressure measurement of cartridge operated vole captive bolt devices. Forensic Science International, 183(1), 54-59. doi:10.1016/j.forsciint.2008.10.007

Frick, A., Bächtiger, M.-T., & Reips, U.-D. (1999). Financial incentives, personal information and drop-out rate in online studies. Dimensions of Internet science, 209-219.

Gagliano, M., Renton, M., Depczynski, M., & Mancuso, S. (2014). Experience teaches plants to learn faster and forget slower in environments where it matters. Oecologia, 175(1), 63-72.

Gerritzen, M., Hennyvan der, Werf, J. H., Vincent, & Visser, K. D., Ingrid. (2014). Progress report restraining ruminants. Lelystad, June 2014: Wageningen UR Livestock Research.

Gerritzen, M., Reimert, H., van der Werf, J., Hindle, V., Visser, K., & van Dixhoorn, I. (2014). Progress report restraining ruminants. Lelystad, June 2014: Wageningen UR Livestock Research.

Gerritzen, M. A. (2008). Slachtdieren verdoven met precisie. V-focus, 5(2), 32-33.

Gerritzen, M. V., Merel Kluivers-Poodt, Marion, & Reimert, H. A., Dirk. (2014). Progress report validation of parameters to examine unconsciousness. Validation of parameters used to assess consciousness in sheep at slaughter. (Vol. mei 2014). Lelystad, Nederland: Livestock research WageningenUR.

Gharebaghi, R., Mahdavi, M. R. V., Ghasemi, H., Dibaei, A., & Heidary, F. (2007). Animal rights in islam. AATEX, 14, 63.

Gibson, T. J., Johnson, C. B., Murrell, J. C., Hulls, C. M., Mitchinson, S. L., Stafford, K. J., . . . Mellor, D. J. (2009). Electroencephalographic responses of halothane-anaesthetised calves to slaughter by ventral-neck incision without prior stunning. New Zealand Veterinary Journal, 57(2), 77-83.

Girard, R., Hamerton-Kelly, R. G., Burkert, W., & Smith, J. Z. (1987). Violent origins: Walter burkert, rené girard & jonathan z. Smith on ritual killing and cultural formation: Stanford University Press.

Grandin, T. (1980). Observations of cattle behavior applied to the design of cattle-handling facilities. Applied Animal Ethology, 6(1), 19-31.

Grandin, T. (1988). Double rail restrainer conveyor for livestock handling. Journal of Agricultural Engineering Research, 41(4), 327-338.

Grandin, T. (1990). Design of loading facilities and holding pens. Applied Animal Behaviour Science, 28(1), 187-201.

Grandin, T. (1991). Double rail restrainer for handling beef cattle.

Grandin, T. (1992). Observations of cattle restraint devices for stunning and slaughtering. Animal Welfare, 1(2), 85-90.

Grandin, T. (1995). Restraint of livestock.

Grandin, T. (2000). Behavioural principles of handling cattle and other grazing animals under extensive conditions. Livestock handling and transport. CABI Publishing, New York, NY, 63-85.

Grandin, T. (2005). Maintenance of good animal welfare standards in beef slaughter plants by use of auditing programs. Journal of the American Veterinary Medical Association, 226(3), 370-373.

Grandin, T. (2009). Evaluation of methods of restraint for holding (fixation) of cattle, calves, and sheep for kosher and halal slaughter.

Grandin, T. (2010a). Auditing animal welfare at slaughter plants. Meat Science, 86(1), 56-65.

Grandin, T. (2010b). Proper cattle restraint for stunning. Internet: http: www. grandin. com/humane/restrain. slaughter. html. 1999i. 2p.

Grandin, T. (2012). Auditing animal welfare and making practical improvements in beef-, pork-and sheep-slaughter plants. Animal Welfare, 21(Supplement 2), 29-34.

Grandin, T. (2012). Cattle should be cut in the cervical (c1) position to improve welfare during kosher and halal slaughter without stunning. Colorado State University, Fort Collins.

Grandin, T. (2014). Livestock handling and transport: Theories and applications: Cabi.

Grandin, T., & American Meat Institute Animal Welfare, C. (2010). Recommended animal handling guidelines & audit guide: A systematic approach to animal welfare: AMI Foundation.

Grandin, T., & Regenstein, J. M. (1994). Religious slaughter and animal welfare: A discussion for meat scientists. Meat Focus International, 3(1), 115-123.

Gregory, N. (2004). Physiology and behaviour of animal suffering. Ufaw animal welfare series blackwell publishing: Oxford, UK.

Gregory, N. G. (2005). Recent concerns about stunning and slaughter. Meat Science, 70(3), 481-491.

Gregory, N. G. (2008). Physiology and behaviour of animal suffering: John Wiley & Sons.

Gregory, N. G., Fielding, H. R., Von Wenzlawowicz, M., & Von Holleben, K. (2010). Time to collapse following slaughter without stunning in cattle. Meat Science, 85(1), 66-69.

Gregory, N. G., Lee, C. J., & Widdicombe, J. P. (2007). Depth of concussion in cattle shot by penetrating captive bolt. Meat Science, 77(4), 499-503.

Gregory, N. G., von Wenzlawowicz, M., von Holleben, K., Fielding, H. R., Gibson, T. J., Mirabito, L., & Kolesar, R. (2012). Complications during shechita and halal slaughter without stunning in cattle. Animal Welfare, 21(S2), 81-86.

Grignard, L., Boivin, X., Boissy, A., & Le Neindre, P. (2001). Do beef cattle react consistently to different handling situations? Applied Animal Behaviour Science, 71(4), 263-276.

Gross, A. (2005). When kosher isn't kosher. Tikkun, 20(2), 52.

Guesgen, M. J. (2015). The social function of pain-related behaviour and novel techniques for the assessment of pain in lambs: A thesis presented in partial fulfilment of the requirements for the degree of doctor of philosophy in zoology at massey university, turitea campus, manawatu, new zealand.

Gómez, F., De Kloet, E. R., & Armario, A. (1998). Glucocorticoid negative feedback on the hpa axis in five inbred rat strains. American Journal of Physiology-Regulatory, Integrative and Comparative Physiology, 274(2), R420-R427.

Hall, S. J. G., & Bradshaw, R. H. (1998). Welfare aspects of the transport by road of sheep and pigs. Journal of Applied Animal Welfare Science, 1(3), 235-254.

Haque, N., & Masri, A.-H. B. A. (2011). The principles of animal advocacy in islam: Four integrated ecognitions. Society & Animals, 19(3), 279-290.

Harbers, L. H., Ames, D. R., Davis, A. B., & Ahmed, M. B. (1975). Digestive responses of sheep to auditory stimuli. Journal of animal science, 41(2), 654-658.

Harper, C. L. (2001). Why science and religion need to talk: Nature Publishing Group.

Haslam, S. M., Knowles, T. G., Brown, S. N., Wilkins, L. J., Kestin, S. C., Warriss, P. D., & Nicol, C. J. (2008). Prevalence and factors associated with it, of birds dead on arrival at the slaughterhouse and other rejection conditions in broiler chickens. British Poultry Science, 49(6), 685-696. doi:10.1080/00071660802433719

Hawkins, P. C., & Re, D. (2014). Report on the rspac/ahvla meeting on the welfare of agricultural animals in research: Cattle, goats, pigs and sheep. Animal Technology and Welfare 13.1 43, 56.

Hellyer, P. W., Robertson, S. A., Fails, A. D., Lamont, L. A., Mathews, K. A., Skarda, R. T., . . . Lascelles, D. X. (2011). Pain physiology, pharmacology and management. Essentials of small animal anesthesia and analgesia. 2nd ed. Chinchester, West Sussex, England: John Wiley & Sons, 82-146.

Hemsworth, P. H., Mellor, D. J., & Johnson, C. B. (2009). A scientific comment on the welfare of sheep slaughtered without stunning.

Henton, E., McOrriston, J., Martin, L., & Oches, E. A. (2014). Seasonal aggregation and ritual slaughter: Isotopic and dental microwear evidence for cattle herder mobility in the arabian neolithic.(author abstract). 33, 119.

Hickman, G. (2009). Some thoughts on butchers and other knives.   Retrieved from http://www.manuellisaparty.com/articles/pfd's/Some%20Thoughts%20on%20Bu…

Hindle, V. A., Reimert, H. G. M., van der Werf, J. T. N., & Lambooij, E. (2013). Loading density and welfare of goat kids during long distance road transport. Animal Welfare, 22(3), 345-356.

Hurford, O. P. (1895). Hog-hoist: Google Patents.

Jensen, P. (2009). The ethology of domestic animals: An introductory text: CABI.

Johnson, C. B., Stafford, K. J., Sylvester, S. P., Ward, R. N., Mitchinson, S., & Mellor, D. J. (2005). Effects of age on the electroencephalographic response to castration in lambs anaesthetised using halothane in oxygen. New Zealand Veterinary Journal, 53(6), 433-437.

Jones, B. (2011). The slaughter of australian cattle in indonesia: An observational study.   Retrieved from http://www.rspca.org.au/sites/default/files/website/Campaigns/Live-expo…

Joy, M. (2011). Why we love dogs, eat pigs, and wear cows: An introduction to carnism: Conari Press.

Kamoen, N. (2012). Positive versus negative: A cognitive perspective on wording effects for contrative questions in attitude surveys: Netherlands Graduate School of Linguistics.

Kandel, W., & Parrado, E. A. (2005). Restructuring of the us meat processing industry and new hispanic migrant destinations. Population and Development Review, 31(3), 447-471.

Kannan, G., Kouakou, B., Terrill, T. H., & Gelaye, S. (2003). Endocrine, blood metabolite, and meat quality changes in goats as influenced by short-term, preslaughter stress. Journal of Animal Science, 81(6), 1499-1507.

Kaufman, S. R. (2010). Religion: A friend or foe to animals? Society and Animals, 18(2), 228-229.

Keurslager. (2016a). V.I.P slachthuis. Facebook social media: Keurslager Willekens.

Keurslager. (2016b). Humoristische omslagfoto keurslager. Facebook: Keurslager Willekens.

Keurslager (2016c). [Toelichting bij reclame v.I.P slachthuis].

Kijlstra, A., & Lambooij, E. (2008). Ritueel slachten en het welzijn van dieren.

Knockaert, D. (2016). In de lift: Elke week drie dagen zonder vlees. (12 mei 2016).

Lambooij, B., Merkus, G. S. M., Voorst, N. V., & Pieterse, C. (1996). Effect of a low voltage with a high frequency electrical stunning on unconsciousness in slaughter pigs. Fleischwirtschaft, 76(12), 1327-1328.

Lambooij, E., Pieterse, C., Hillebrand, S. J., & Dijksterhuis, G. B. (1999). The effects of captive bolt and electrical stunning, and restraining methods on broiler meat quality. Poultry science, 78(4), 600-607.

Lambooij, E., van der Werf, J. T. N., Reimert, H. G. M., & Hindle, V. A. (2012). Restraining and neck cutting or stunning and neck cutting of veal calves. Meat science, 91(1), 22-28.

Lambooy, E. (1982). Electrical stunning of sheep. Meat Science, 6(2), 123-135.

Lanier, J. L., Grandin, T., Green, R. D., Avery, D., & McGee, K. (2000). The relationship between reaction to sudden, intermittent movements and sounds and temperament. J Anim Sci, 78(6), 1467-1474.

Lever, J., & Puig de la Bellacasa, M. (2010). The development of halal and kosher meat markets in the uk.

Limon, G., Guitian, J., & Gregory, N. G. (2012). A review of the humaneness of puntilla as a slaughter method. Animal Welfare, 21(1), 3-8.

London, I. C. (2016). Dr. Stuart rosen: Imperial College London.

Lynn, B. (1990). Capsaicin: Actions on nociceptive c-fibres and therapeutic potential. Pain, 41(1), 61-69.

López, M., Carrilho, M. C., Campo, M. M., Lafuente, R., Xicato, G., Trocino, A., & Lukefahr, S. D. (2008, 2008). Halal slaughter and electrical stunning in rabbits: Effect on welfare and muscle characteristics.

MacLachlan, I. (2006). Food & history.   Retrieved from http://antharky.ucalgary.ca/bse/sites/anth.ucalgary.ca.bse/files/Coup_d…

Maimonides, M. (1961). The guide for the perplexed: Courier Corporation.

Mameli, M. (2013). Meat made us moral: A hypothesis on the nature and evolution of moral judgment. Biol Philos, 28(6), 903-931. doi:10.1007/s10539-013-9401-3

McLennan, K. M., Rebelo, C. J. B., Corke, M. J., Holmes, M. A., Leach, M. C., & Constantino-Casas, F. (2016). Development of a facial expression scale using footrot and mastitis as models of pain in sheep. Applied Animal Behaviour Science.

Mellor, D. J., Cook, C. J., & Stafford, K. J. (2000). Quantifying some responses to pain as a stressor. The Biology of Animal Stress: Basic Principles and Implications for Welfare, 171-198.

Mellor, D. J., Gibson, T. J., & Johnson, C. B. (2009). A re-evaluation of the need to stun calves prior to slaughter by ventral-neck incision: An introductory review. New Zealand Veterinary Journal, 57(2), 74-76.

Melzack, R., Wall, P. D., & Ty, T. C. (1982). Acute pain in an emergency clinic: Latency of onset and descriptor patterns related to different injuries. Pain, 14(1), 33-43.

Mollison, B., & Holmgren, D. (1978). Permaculture: Lesmurdie Progress Association.

More, T. (2016). Getuigschrift vakbekwaamheid slachthuisactiviteiten (verordening (eg) nr. 1099/2009) | dier & welzijn.   Retrieved from http://www.diereninformatie.be/EG1099-2009

Nam, K.-C., Jo, C., & Lee, M. (2010). Meat products and consumption culture in the east. Meat science, 86(1), 95-102.

NCC. (2010). National chicken council animal welfare guidelines and audit checklist for broilers. Washington: NATIONAL CHICKEN COUNCIL.

Nelson, J. M. (2006). Missed opportunities in dialogue between psychology and religion. Journal of Psychology & Theology, 34(3).

Neves, J. E. G., Paranhos Da Costa, M. J. R., Roça, R. O., Faucitano, L., & Gregory, N. G. (2016). A note comparing the welfare of zebu cattle following three stunning- slaughter methods. Meat science, 117, 41. doi:10.1016/j.meatsci.2016.02.033

Niekus, M. J. L. T., Van Balen, R. T., Bongers, J. M. G., Bosch, J. H. A., Brinkhuizen, D. C., Huisman, H., . . . Kluiving, S. J. (2015). News from the north: A late middle palaeolithic site rich in handaxes on the drenthe–frisian till plateau near assen, the netherlands; first results of a trial excavation. Quaternary International.

Nieradzik, L. (2013). Butchering and the transformation of work in the 19th century: The viennese slaughterhouse saint marx.

NSS. (2013). Sample size calculator. doi:http://www.nss.gov.au/nss/home.nsf/pages/Sample+size+calculator

Nuboer, J. F. W., Coemans, M., & Vos, J. J. (1992). Artificial lighting in poultry houses: Do hens perceive the modulation of fluorescent lamps as flicker? British poultry science, 33(1), 123-133.

NYTimes. (2013). Iowa: Poultry plant manager faces charges in court (May 3, 2013 ed., Vol. ). Midwest: The New York Times. THE ASSOCIATED PRESS.

Olanrewaju, H. A., Purswell, J. L., Collier, S. D., & Branton, S. L. (2010). Effect of ambient temperature and light intensity on physiological reactions of heavy broiler chickens. Poultry science, 89(12), 2668-2677.

Otter, C. (2005). Civilizing slaughter: The development of the british public abattoir, 1850-1910. Food and History, 3(2), 29-51.

Pacyga, D. A. (2015). Slaughterhouse: Chicago's union stock yard and the world it made: University of Chicago Press.

Pande, R. (2015). Indian food and cuisine-a historical survey.

Parotat, S., von Holleben, K., Arnold, S., Troeger, K., & Luecker, E. (2016). Hot-water spraying is a sensitive test for signs of life before dressing and scalding in pig abattoirs with carbon dioxide (co 2) stunning. animal, 1-7.

Patterson, C. (2002). Eternal treblinka: Our treatment of animals and the holocaust: Lantern Books.

Piazza, J., Ruby, M. B., Loughnan, S., Luong, M., Kulik, J., Watkins, H. M., & Seigerman, M. (2015). Rationalizing meat consumption. The 4ns. Appetite, 91, 114-128.

Preece, R., & Fraser, D. (2000). The status of animals in biblical and christian thought: A study in colliding values. Society & Animals, 8(3), 245-263.

Quality, W. (2009a). Assessment protocol for pigs: Welfare Quality®.

Quality, W. (2009b). Welfare quality® assessment protocol for cattle: Welfare Quality Consortium.

Quality, W. (2009c). Welfare quality® assessment protocol for poultry (broilers, laying hens). Welfare Quality® Consortium, Lelystad, the Netherlands.

Raj, A. B. M., O Callaghan, M., & Knowles, T. G. (2006). The effects of amount and frequency of alternating current used in water bath stunning and of slaughter methods on electroencephalograms in broilers. ANIMAL WELFARE-POTTERS BAR THEN WHEATHAMPSTEAD-, 15(1), 7.

Raj, M. (2015). Eligibility criteria for outcomes of stunning interventions.   Retrieved from http://www.efsa.europa.eu/en/events/event/150609a

Regenstein, J. M. (2012). The politics of religious slaughter - how science can be misused (Vol. 65th Annual Reciprocal Meat Conference of the American Meat Science Association, pp. Pp. 1–7).

Reimert, I., Bolhuis, J. E., Kemp, B., & Rodenburg, T. B. (2013). Indicators of positive and negative emotions and emotional contagion in pigs. Physiol Behav, 109, 42-50. doi:10.1016/j.physbeh.2012.11.002

Renton, A. (2013). Planet carnivore: London, UK: Guardian Books.

Rollin, B. E. (2006a). Animal rights and human morality (Vol. Derde editie, pp. P. 89). Amherst, New York: Prometheus Books.

Rollin, B. E. (2006b). Animal rights and human morality (Vol. Derde editie, pp. P. 107). Amherst, New York: Prometheus Books.

Rosen, S. D. (2004). Physiological insights into shechita. Veterinary Record, 154(24), 759-765.

Rowan, A. N. (1988). Animal anxiety and animal suffering. Applied Animal Behaviour Science, 20(1-2), 135-142.

Ruby, M. B. (2012). Vegetarianism. A blossoming field of study. Appetite. doi:10.1016/j.appet.2011.09.019

Sambraus, H. H. (1997). Grundbegriffe im tierschutz. Das Buch vom Tierschutz. Stuttgart, 30-39.

Sanco, D. G. (2012). Study on various methods of stunning for poultry.

Savell, J. W., Mueller, S. L., & Baird, B. E. (2005). The chilling of carcasses. Meat Science, 70(3), 449-459.

Schwarz, O. (1901). Public abattoirs and cattle markets. London.

Shaw, N. A. (2002). The neurophysiology of concussion. Progress in neurobiology, 67(4), 281-344.

Shepherd, M. H. (1956). The epistle of james and the gospel of matthew. Journal of Biblical Literature, 40-51.

Shields, S., & Raj, A. B. M. (2010). A critical review of electrical water-bath stun systems for poultry slaughter and recent developments in alternative technologies. Journal of Applied Animal Welfare Science, 13(4), 281-299. doi:10.1080/10888705.2010.507119

Shimshony, A., & Chaudry, M. M. (2005). Slaughter of animals for human consumption. Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics), 24(2), 693-710.

Silver, J. (2011). Understanding freedom of religion in a religious industry: Kosher slaughter (shechita) and animal welfare. Victoria University of Wellington Law Review, 42(4), 671.

Šístková, M., Peterka, A., & Peterka, B. (2010). Light and noise conditions of buildings for breeding dairy cows. Research of Agricultural Engineering, 56, 92-98.

Sistkova, M., Bartos, P., Broucek, J., Dolan, A., & Celjak, I. (2016). Acoustic environment from fattening pigs building–creating and propagating of noise. JABB-Online Submission System, 4(2), 39-42.

Slagersschool, o.-d. (2016a). [Mailcommunicatie bij de vraag in welke manier studenten in aanraking komen met diergedrag en welzijn in de secundaire opleiding slachten.].

Slagersschool, o.-d. (2016b). [Mailcommunicatie bij de vraag in welke manier studenten in aanraking komen met rituele slachting in de secundaire opleiding slachten.].

Slagersschool, W.-V. (2016). [Enquête welzijn in slachthuizen].

Smith, A. (2016). Why it's impossible to actually be a vegetarian.

Staatsblad, B. (1986). Wet betreffende de bescherming en het welzijn der dieren: 14 AUGUSTUS 1986. Belgisch Staatsblad.

Staatsblad, B. (1988). Koninklijk besluit betreffende sommige door een religieuze ritus voorgeschreven slachtingen: 11 FEBRUARI 1988.Belgisch Staatsblad.

Staatsblad, B. (1998). Koninklijk besluit inzake de bescherming van dieren bij het slachten of doden: 16 JANUARI 1998. Belgisch staatsblad.

Steinbock, B. (1978). Speciesism and the idea of equality. Philosophy, 53(204), 247-256.

Swaby, H., & Gregory, N. (2012). A note on the frequency of gastric ulcers detected during post-mortem examination at a pig abattoir. Meat science, 90(1), 269-271.

Swenson, K. (2010). The bible and human "Dominion" Over animals: Superiority or responsibility?

Te Velde, H., Aarts, N., & Van Woerkum, C. (2002). Dealing with ambivalence: Farmers' and consumers' perceptions of animal welfare in livestock breeding. Journal of agricultural and environmental ethics, 15(2), 203-219.

Telkänranta, H., Marchant-Forde, J. N., & Valros, A. (2016). Tear staining in pigs: A potential tool for welfare assessment on commercial farms. animal, 10(02), 318-325.

Thomas, K. (1991). Man and the natural world: Changing attitudes in england 1500-1800: Penguin UK.

Tian, Q., Hilton, D., & Becker, M. (2016). Confronting the meat paradox in different cultural contexts: Reactions among chinese and french participants. Appetite, 96, 187-194.

Tillman, S. B. (2015). Letter from seth barrett tillman to ukip in regard to ukip's supporting the british veterinary association ('bva') and royal society for the prevention of cruelty to animals ('rspca') in calling for a ban on non-stun slaughter (7 march 2015). Available at SSRN 2575177.

Tracey, I., & Mantyh, P. W. (2007). The cerebral signature for pain perception and its modulation. Neuron, 55(3), 377-391.

Van Loo, E. J., Caputo, V., Nayga, R. M., & Verbeke, W. (2014). Consumers’ valuation of sustainability labels on meat. Food Policy, 49, 137-150.

van Zutphen, L. F. M., Baumans, V., & Beynen, A. C. (1993). Principles of laboratory animal science: A contribution to the humane use and care of animals and to the quality of experimental results: Elsevier Science Publishers.

Vandendriessche, F. (2008). Meat products in the past, today and in the future. Meat Science, 78(1), 104-113.

Vanhonacker, F., Verbeke, W., Van Poucke, E., Pieniak, Z., Nijs, G., & Tuyttens, F. (2012). The concept of farm animal welfare: Citizen perceptions and stakeholder opinion in flanders, belgium. Journal of Agricultural and Environmental Ethics, 25(1), 79-101.

Velarde, A., Rodriguez, P., Dalmau, A., Fuentes, C., Llonch, P., von Holleben, K., . . . Yesildere, T. (2014). Religious slaughter: Evaluation of current practices in selected countries. Meat science, 96(1), 278-287.

Velarde, A., Rodriguez, P., Fuentes, C., Llonch, P., von Holloben, K., von Wenzlawowicz, M., . . . Lambooij, B. (2010). Improving animal welfare during religious slaughter: Recommendations for good practice: Cardiff University, School of City and Regional Planning.

Vermeulen, L. (2015). Extended insight in effects of exogenous factors before and at slaughter on pork quality. KU Leuven, Leuven.  

Verniers, G. (2016). Dierenwelzijn in slachthuizen. Welzijn van runderen. (Bachelorproef), Odisee, Odisee campus Waas.  

Visser, E. K., Ouweltjes, W., Neijenhuis, F., Lourens, A., van der Werf, J. T. N., Gunnink, H., . . . Gerritzen, M. A. (2014). Jaarrapportage onderzoek animal welfare check points 2013. Retrieved from

Visser, K. J., Vermeer, H. M., Ouweltjes, W., Kluivers-Poodt, M., & Gerritzen, M. A. (2014). Eindrapport animal welfare check points 2014. Retrieved from

von Cramon-Taubadel, N. (2011). Global human mandibular variation reflects differences in agricultural and hunter-gatherer subsistence strategies. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(49), 19546-19551.

Von Holleben, K., Von Wenzlawowicz, M., Gregory, N., Anil, H., Velarde, A., Rodriguez, P., . . . Lambooij, B. (2010). Report on good and adverse practices—animal welfare concerns in relation to slaughter practices from the viewpoint of veterinary sciences Dialrel deliverable n. 1.3: Cardiff University.

Voslářová, E., Janáčková, B., Rubešová, L., Kozak, A., Bedáňová, I., Steinhauser, L., & Večerek, V. (2007). Mortality rates in poultry species and categories during transport for slaughter. Acta Veterinaria Brno, 76(8), 101-108.

Vosmerova, P., Chloupek, J., Bedanova, I., Chloupek, P., Kruzikova, K., Blahova, J., & Vecerek, V. (2010). Changes in selected biochemical indices related to transport of broilers to slaughterhouse under different ambient temperatures. Poultry science, 89(12), 2719-2725.

Waiblinger, S., Boivin, X., Pedersen, V., Tosi, M.-V., Janczak, A. M., Visser, E. K., & Jones, R. B. (2006). Assessing the human–animal relationship in farmed species: A critical review. Applied Animal Behaviour Science, 101(3), 185-242.

Walters, E. T., & Moroz, L. L. (2009). Molluscan memory of injury: Evolutionary insights into chronic pain and neurological disorders. Brain, behavior and evolution, 74(3), 206-218.

Watts, J., Sheehan, O., Atkinson, Q. D., Bulbulia, J., & Gray, R. D. (2016). Ritual human sacrifice promoted and sustained the evolution of stratified societies. Nature.

Wayne, J. (2014). Where shechita is concerned, we must demand the science (14 maart 2014 ed.): Jemma Wayne, opiniestuk voor Jewish News online.

Weeks, C. A. (2008). A review of welfare in cattle, sheep and pig lairages, with emphasis on stocking rates, ventilation and noise. Animal Welfare, 17(3), 275-284.

White, R., Kluin, M., & Spapens, T. (2014). Environmental crime and its victims: Perspectives within green criminology: Ashgate Publishing, Ltd.

world, A. h. r. (1997). Neurotransmitter review: The principles of nerve cell communication (Vol. 21, pp. P. 107): Alcohol health and research world.

Wotton, S. B., Gregory, N. G., Whittington, P. E., & Parkman, I. D. (2000). Electrical stunning of cattle. Veterinary Record, 147(24), 681-683.

Zaman, R., Nassir, H. M., Abdurrazq, N. B., Salleh, H. M., & Rahman, M. T. (2012). Effects of different methods of slaughtering on protein expression in chicken meat. IIUM Engineering Journal, 13(1).

Zimmermann, M. (2005). Schmerz bei der rituellen schlachtung. elfare at Ritual Slaughter «, B, 5.

Zivotofsky, A. Z. (2010). Religious rules and requirements–judaism: Deliverable.

Zivotofsky, D., Zivotofsky, A. Z., & Amar, Z. (2002). Giraffe: A halakhically oriented dissection. The Torah U-Madda Journal, 11, 203-221.

Zoethout, C. M. (2013). Ritual slaughter and the freedom of religion: Some reflections on a stunning matter. Human Rights Quarterly, 35(3), 651-672.

Universiteit of Hogeschool
Agro- en Biotechnologie
Publicatiejaar
2016
Promotor(en)
Hilde Vervaecke
Kernwoorden
Share this on: