Spirituele verpleegkundige zorg bij psychoseproblematiek vanuit een integratief model van psychose

Ruben De Temmerman
Probleemstelling: Spirituele verpleegkundige zorg voor zorgvragers met psychoseproblematiek wordt in de praktijk vaak genegeerd. Dit is te wijten aan het biomedische model van mentale verstoring dat doorgaans in de GGZ op de voorgrond staat. Kan er een holistisch model gevonden worden voor psychoseproblematiek, waaruit spirituele
verpleegkundige attitudes en interventies kunnen worden afgeleid?
Methode: Er werd een literatuuronderzoek uitgevoerd en informatie van een opleiding aangaande spirituele crisis werd geïmplementeerd.
Resultaten: Een psychotische episode is een crisis waarvan biologische, psychosociale en spirituele factoren aan de oorzaak kunnen liggen. Vaak is er in de crisis sprake van onverwerkt emotioneel trauma dat naar boven komt. Verpleegkundigen dienen zich een onvoorwaardelijke en niet-oordelende houding aan te meten, zodat de acute fase van een crisis kan gaan liggen en zorgvragers hun crisis kunnen evalueren en integreren.
Discussie: Er is een grote nood aan meer bewustzijn en onderzoek aangaande atypische ervaringen, aangezien deze niet noodzakelijkerwijs wijzen op pathologie.

De Psychiatrie slaat de bal mis: Schizofrenie bestaat niet

De psychiatrie slaat de bal mis

SCHIZOFRENIE BESTAAT NIET

 

Amber is 14 als haar moeder zich van het leven berooft. Haar vader krijgt niet veel later een drankprobleem en plots staat Amber er alleen voor. Ze moet niet enkel voor haar vader, maar ook voor haar twee jongere broertjes zorgen. Ze verwaarloost haar schoolwerk en krijgt het huishouden maar moeilijk rond. Als Amber 18 wordt, begint ze een stem te horen.

Het is de stem van Ambers moeder, die haar kleineert en telkens opnieuw zegt dat ze er beter een einde aan zou maken. Amber begint zich af te zonderen en komt tot helemaal niets meer. Tot ze gedwongen wordt opgenomen in de psychiatrie. Ze krijgt verschillende pillen voorgeschreven, die er maar niet voor zorgen dat de stem weggaat. Integendeel, ze hoort nu ook andere stemmen die ervoor zorgen dat ze helemaal niet meer kan functioneren. Ze raakt in een vicieuze cirkel van opnames terecht. Al na enkele maanden volgt het verdict van de psychiater: Amber lijdt aan schizofrenie.

What's in a name?

Het fictieve verhaal van Amber is geen geval op zich. Zowat iedereen komt gedurende het leven in contact met de psychiatrie. Volgens Geestelijk Gezond Vlaanderen heeft één op vier mensen vroeg of laat af te rekenen met ernstige psychische problemen. Een belangrijke en onbegrepen groep mensen met een psychische kwetsbaarheid krijgt een psychose. Een kortdurende psychotische episode kan volgens de visie van de westerse psychiatrie resulteren in schizofrenie, een vaak gediagnosticeerde, ernstige en ongeneesbare psychotische aandoening.

Het is niet eenvoudig om weer te geven wat een psychose, laat staan schizofrenie, precies inhoudt. In feite kan er worden gesteld dat er volgens psychiaters minstens één van twee symptomen aanwezig moet zijn om te kunnen spreken van een psychotische aandoening: waangedachten en/of hallucinaties. Zo is er in de casus van Amber sprake van auditieve hallucinaties: ze hoort stemmen die anderen niet horen.

De benadering van iemand die een psychose beleeft, is niet vanzelfsprekend. Ondanks 100 jaar ononderbroken inzet om psychose beter te begrijpen, slaat de psychiatrie de bal mis. Mensen die een opname kenden omwille van een psychotische kwetsbaarheid verklaren vaak dat ze niet begrepen werden en dat geneesmiddelen werden opgedrongen. Ze vergelijken hun opname met gevangenisopnames of martelpraktijken en raken in herval.

Het loopt al jaren mis

De psychiatrie baseert zich al decennialang op het stellen van een diagnose om van daaruit symptomen te gaan behandelen. Deze diagnoses baseren zich op een handboek dat de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) wordt genoemd. Het probleem is dat dit handboek niet gebaseerd is op wetenschappelijk onderzoek. Het is eerder een verzameling van wat psychiaters observeerden bij mensen met psychische problemen. Zo trachtten ze een onderscheid te maken tussen verschillende soorten van mentale verstoring.

De kritiek die geuit wordt op het gebruik van de DSM neemt met de jaren toe. Onder meer Allen Frances, die ooit betrokken was bij de totstandkoming van het handboek, richt zich nu tegen het gebruik ervan. Ook Jim Van Os, Nederlands Hoogleraar in de Psychiatrie en voortrekker van de website Psychosenet, geeft aan dat diagnosestelling van psychotische stoornissen bijdraagt aan de inadequate behandeling van deze problematiek.

Het idee dat waangedachten en hallucinaties ontegensprekelijk gekoppeld zijn aan een psychiatrische problematiek is volledig uit de lucht gegrepen. 90% van de gerapporteerde psychotische ervaringen worden niet in verband gebracht met een psychiatrische aandoening. Zo bestaan er bijvoorbeeld culturen waar mensen die entiteiten channelen een hoog aanzien wordt toegekend. Of er sprake is van ziekte is bijgevolg enkel afhankelijk van het wereldbeeld van de hulpverlener. Van Os durft zelfs te stellen dat we allemaal psychotische ervaringen hebben. We hebben namelijk allemaal wel eens het gevoel achtervolgd of bekeken te worden tijdens een nachtwandeling in de stad terwijl dit niet het geval is.

Daarom wordt er steeds meer geopperd om de term 'psychotische symptomen' achterwege te laten en te erkennen dat 'atypische ervaringen' heel eigen zijn aan het menselijk bestaan.

Uiteraard is er bij de doelgroep die hulp nodig heeft binnen de psychiatrie sprake van ernstigere realiteitsvervormingen die nefast zijn voor het kunnen functioneren in de samenleving. Hoewel zij deze externe hulp duidelijk nodig heeft, schiet de psychiatrie tekort. De ellenlange zoektocht naar een evenwicht tussen opklaring van symptomen en bijwerkingen van antipsychotische medicatie werkt demotiverend en brengt een gedaalde levenskwaliteit met zich mee. Medicatie schenkt bovendien vaak slechts een tijdelijke verlichting van de ervaringen en gaat niet naar de kern van het probleem. Het moet anders en het moet beter.

Nood aan ruimte voor herstel

De psychiatrie zou bijgevolg eerder een plaats moeten zijn waar er erkenning wordt gegeven aan het feit dat een crisis een natuurlijk gevolg is van onverwerkt emotioneel trauma. Een plaats waar men kwetsbaar mag zijn en men niet zo snel als mogelijk terug buiten moet. Herstel is een proces dat ruimte nodig heeft.

Er zijn tal van alternatieven die hun effectiviteit bewezen hebben in dit herstelproces voor mensen met een psychotische kwetsbaarheid. Momenteel worden deze in de psychiatrie echter nauwelijks aangehaald.

Vooreerst moet er een rustige en veilige ruimte gecreëerd worden voor mensen die een bestaanscrisis ervaren. Hulpverleners dienen veeleer beschikbaar te zijn dan dat ze therapieën opdringen. Toch dient een breed scala aan therapeutische mogelijkheden voorhanden te zijn. Zo kunnen hulpverleners en cliënten samen op zoek gaan naar een efficiënte behandeling. Bovendien creëren hulpverleners op die manier hoop, wat in schril contrast staat met het toekennen van een ongeneesbare aandoening. Enkel zo kan de huidige hiërarchische beleving van cliënten naar de achtergrond verdwijnen.

Er is met andere woorden een dringende nood aan meer menselijkheid in de zorg. Op die manier kan er eindelijk afgestapt worden van de behandeling van 'een schizofreen', naar het op stap gaan met een mens.

Misschien had ook Amber op die manier een plaats gevonden waar ze haar kwetsbaarheid had leren erkennen. Een plaats waar ze haar traumatische ervaringen had kunnen verwerken en had aangeleerd hoe ze met de stemmen die ze hoorde om kon gaan. Een plaats waar ze zich eindelijk opnieuw thuis had kunnen voelen.

 

 

Bibliografie

Bibliografie

 

American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Washington, DC: Author.

American Psychiatric Association (2014). Beknopt overzicht van de criteria (DSM-5). Nederlandse vertaling van de Desk Reference to the Diagnostic Criteria from DSM-5®. Amsterdam: Boom.

Baart, A. (2001). Een theorie van de presentie. Den Haag: Lemma.

Baart, A., & Grypdonck, M. (2008). Verpleegkunde en Presentie: Een zoektocht in dialoog naar de betekenis van presentie voor verpleegkundige zorg. Den Haag: Lemma.

Banin, L.B., Suzart, N.B., Guimarães, F.A.G., Lucchetti, A.L.G., Santos de Jesus, M.A., & Lucchetti, G. (2014). Religious Beliefs or Physicians’ Behavior: What Makes a Patient More Prone to Accept a Physician to Address His/Her Spiritual Issues? Journal of Religious Health, 53(3), 917-928.

Bassett, A.M., & Baker, C. (2015). Normal or Abnormal? 'Normative Uncertainty' in Psychiatric Practice. Journal of Medical Humanities, 36(2), 89-111.

Bragdon, E. (2012). Spiritism and Mental Health: Practices from Spiritist Centers and Spiritist Psychiatric Hospitals in Brazil. Philadelphia: Singing Dragon.

Bragdon, E. (2017). How to effectively support someone in spiritual emergency? [5 online webinars]. Geraadpleegd via http://imhu.org/courses/

Brett, C., Heriot-Maitland, C., McGuire, P., & Peters, E. (2013). Predictors of distress associated with psychotic-like anomalous experiences in clinical and non-clinical populations. British Journal of Clinical Psychology, 53(2) 213–227.

Bronn, G., & McIlwain, D. (2015). Assessing Spiritual Crises: Peeling Off Another Layer of a Seemingly Endless Onion. Journal of Humanistic Psychology, 55(3), 346–382.

Brown, R.P., Gerbarg, P.L., & Muench, F. (2013). Breathing Practices for Treatment of Psychiatric and Stress-Related Medical Conditions. Psychiatric Clinics of North America, 36(1), 121-140.

Calton, T., Ferriter, M., Huband, N., & Spandler, H. (2008). A Systematic Review of the Soteria Paradigm for the Treatment of People Diagnosed With Schizophrenia. Schizophrenia Bulletin, 34(1), 181-192.

Chandler, E. (2012). Religious and Spiritual Issues in DSM-5: Matters of the Mind and Searching of the Soul. Issues in Mental Health Nursing, 33(9), 577–582.

Chevalier, G., & Sinatra, S.T. (2011). Emotional Stress, Heart Rate Variability, Grounding, and Improved Autonomic Tone: Clinical Applications. Integrative Medicine, 10(3), 16-21.

Chevalier, G., Sinatra, S.T., Oschman, J.L., Sokal, K., & Sokal, P. (2012). Earthing: Health Implications of Reconnecting the Human Body to the Earth's Surface Electrons. Journal of Environmental and Public Health, 2012(3), 1-8.

Chiang, Y., Lee, H., Chu, T., Han, C., & Hsiao, Y. (2016). The impact of nurses' spiritual health on their attitudes toward spiritual care, professional commitment, and caring. Nursing Outlook, 64(3), 215-224.

Chirico, F. (2016). Spiritual well-being in the 21st century: it’s time to review the current WHO’s health definition? Journal of Health and Social Sciences, 1(1), 11-16.

Cook, C., Breckon, J., Jay, C. Renwick, L., & Walker, P. (2012). Pathway to accommodate patients' spiritual needs. Nursing Management, 19(2), 33-37.

Chinman, M., George, P., Dougherty, R.H., Daniels, A.S., Ghose, S.S., Swift, A., & Delphin-Rittmon, M.E. (2014). Peer Support Services for Individuals With Serious Mental Illnesses: Assessing the Evidence. Psychiatric Services, 65(4), 429-441.

Deacon, B.J. (2013). The biomedical model of mental disorder: A critical analysis of its validity, utility, and effects on psychotherapy research. Clinical psychology Review, 33(7), 846-861.

Dein, S., & Cook, C.C.H. (2015). God put a thought into my mind: the charismatic Christian experience of receiving communications from God. Mental Health, Religion & Culture, 18(2), 97–113.

De Souza Tomasso, C., Beltrame, I. L., & Lucchetti, G. (2011). Knowledge and attitudes of nursing professors and students concerning the interface between spirituality, religiosity and health. Revista Latino-Americana de Enfermagem, 19(5), 1205-1213.

Drapkin, J., McClintock, C., Lau, E., & Miller, L. (2016). Spiritual Development through the Chakra Progression. Open Theology, 2(1), 605-620.

Dyga, K., & Stupak, R. (2015). Meditation and psychosis: trigger or cure? Archives of Psychiatry and Psychotherapy, 3(1), 48–58.

Galanter, M., Dermatis, H., Talbot, N., McMahon, C., & Alexander, M.J. (2011). Introducing Spirituality into Psychiatric Care. Journal of Religious Health, 50(1), 81-91.

Gonçalves, L.M., Scholz Osório, I.H., Oliveira, L.L., Simonetti, L.R., dos Reis, E., & Lucchetti, G. (2016). Learning from Listening: Helping Healthcare Students to Understand Spiritual Assessment in Clinical Practice. Journal of Religious Health, 55(3), 986-999.

Gordon, C., Gidugu, V., Rogers, E.S., DeRonck, J., & Ziedonis, D. (2016). Adapting Open Dialogue for Early-Onset Psychosis Into the U.S. Health Care Environment: A Feasibility Study. Psychiatric Services, 67(11), 1166-1168.

Grover, S., Davuluri, T., & Chakrabarti, S. (2014). Religion, spirituality, and schizophrenia: a review. Indian Journal of Psychological Medicine, 36(2), 119-124.

Haegeman, P. (2013). Inleiding in de verpleegkunde [Onuitgegeven studiemateriaal]. Gent: Arteveldehogeschool.

Hanevik, H., Hestad, K.A., Lien, L., Teglbjaerg, H.S., & Danbolt, L.J. (2013). Expressive art therapy for psychosis: A multiple case study. The Arts in Psychotherapy, 40(3), 312-321.

Harrow, M., Jobe, T.H., & Faull, R.N. (2012). Do all schizophrenia patients need antipsychotic treatment continuously throughout their lifetime? A 20-year longitudinal study. Psychological Medicine, 42(10), 2145-2155.

Heckers, A., Barch, D.M., Bustillo, J., Gaebel, W., Gur, R., Malaspina, D.,..., & Carpenter, W. (2013). Structure of the psychotic disorders classification in DSM 5. Schizophrenia Research, 150(1), 11-14.

Hervé, I., de Silva, S., Borges, R., & Tejada, V. (2003). Apometria a Conexao Entre a Ciencia e o Espiritismo. Porto Alegre, Brazilië: Dacasa Editoria/Livraria Palmarinca.

Hunger, C., Bornhäuser, A., Link, L., Schweitzer, J., & Weinhold, J. (2013). Improving Experience in Personal Social Systems through Family Constellation Seminars: Results of a Randomized Controlled Trial. Family Process, 53(2), 288–306.

Intentional Peer Support (2017). What is IPS? Geraadpleegd op 1 april 2017, op http://www.intentionalpeersupport.org/what-is-ips

Kalish, N. (2012). Evidence-based spiritual care: a literature review. Current Opinion in Supportive and Palliative Care, 6(2), 242-246.

Kaplan, B.J., Rucklidge, J.J., Romijn, A., & McLeod, K. (2015). The Emerging Field of Nutritional Mental Health: Inflammation, the Microbiome, Oxidative Stress, and Mitochondrial Function. Clinical Psychological Science, 3(6), 1–17.

Laugharne, R., Priebe, S., McCabe, R., Garland, N., & Clifford, D. (2011). Trust, choice and power in mental health care: Experiences of patients with psychosis. International Journal of Social Psychiatry, 58(5), 496–504.

Ledger, P., & Bowler, B. (2013). Meeting spiritual needs in mental health care. Nursing Times, 109(9), 21-23.

Leget, C. (2009). De vierde dimensie van palliatieve zorg: hoe pakken wij het aan in Nederland? Geraadpleegd op 1 april 2017, via http://www.pzwvl.be/upload/fckeditor/file/ Vlaams%20congres%20Brugge/ppt%20Leget.pdf

Lin, J., Chan, S.K.W., Lee, E.H.M., Chang, W.C., Tse, M., Su, W.W.,..., & Chen, E.Y.H. (2015). Aerobic exercise and yoga improve neurocognitive function in women with early psychosis. NPJ Schizophrenia, 1(0), 1-7.

Lipton, M.A. Ban, T.A., Kane, F.J., Levine, J., Mosher, L.R., & Wittenborn, R. (1973). Megavitamin and orthomolecular therapy in psychiatry. Washington D.C.: American Psychiatric Association.

Lucchetti, A.L.G., Lucchetti, G., Leão, F.C., Peres, M.F.P., & Vallada, H. (2016). Mental and Physical Health and Spiritual Healing: An Evaluation of Complementary Religious Therapies Provided by Spiritist Centers in the City of São Paulo, Brazil. Culture, Medicine and Psychiatry, 40(3), 404-421.

Lucchetti, G.,  Aguiar, P.R.D.C., Braghetta, C.C., Vallada, C.P., Moreira-Almeida, A., & Vallada, H. (2012). Spiritist Psychiatric Hospitals in Brazil: Integration of Conventional Psychiatric Treatment and Spiritual Complementary Therapy. Culture, Medicine and Psychiatry, 36(1), 124-135.

Lucchetti, G., Bassi, R.M., & Lucchetti, A.L. (2013). Taking spiritual history in clinical practice: a systematic review of instruments. Explore, 9(3), 159-170.

Lucchetti, G., Lucchetti, A.L., Badan-Neto, A.M., Peres, P.T., Moreira-Almeida, A., Gomes, C., & Koenig, H.G. (2011). Religiousness affects mental health, pain and quality of life in older people in an outpatient rehabilitation setting. Journal of Rehabilitation Medicine, 43(4), 316-322.

Maxwell, L., & Duff, E. (2016). Mindfulness: An Effective Prescription for Depression and Anxiety. The Journal for Nurse Practitioners, 12(6), 403-409.

McCarthy-Jones, S., Marriott, M., Knowles, R., Rowse, R., & Thompson, A.R. (2013). What is psychosis? A meta-synthesis of inductive qualitative studies exploring the experience of psychosis. Psychosis, 5(1), 1–16.

Mohr, S. (2011). Integration of Spirituality and Religion in the Care of Patients with Severe Mental Disorders. Religions, 2(4), 549-565.

Moreira-Almeida, A. (2012a). Assessing clinical implications of spiritual experiences. Asian Journal of Psychiatry, 5(4), 344–346.

Moreira-Almeida, A. (2012b). Research on Mediumship and the Mind–Brain Relationship. In A. Moreira-Almeida and F.S. Santos (Red.), Exploring Frontiers of the Mind-Brain 191 Relationship (pp. 191-213). New York: Springer.

Moreira-Almeida, A., & Cardeña, E. (2011). Differential diagnosis between non-pathological psychotic and spiritual experiences and mental disorders: a contribution from Latin American studies to the ICD-11. Revista Brasileira de Psiquiatria, 33(1), 529-536.

Moreira-Almeida, A., Koenig, H. G., & Lucchetti, G. (2014). Clinical implications of spirituality to mental health: review of evidence and practical guidelines. Revista Brasileira de Psiquiatria, 36(2), 176–182.

Moreira-Almeida, A., Neto, F.L., & Cardeña, E. (2008). Comparison of Brazilian Spiritist Mediumship and Dissociative Identity Disorder. Journal of Nervous and Mental Disease, 196(5), 420-424.

Moreira-Almeida, A., Neto, F.L., & Greyson, B. (2007). Dissociative and Psychotic Experiences in Brazilian Spiritist Mediums. Psychotherapy and Psychosomatics, 76(1), 57–58.

Moreira-Almeida, A., Sharma, A., Janse van Rensburg, B., Verhagen, P.J., & Cook, C.C.H. (2016). WPA Position Statement on Spirituality and Religion in Psychiatry. World Psychiatry, 15(1), 87-88.

Morita, E., Fukuda, S., Nagano, J., Hamajima, N., Yamamoto, H., Iwai, Y.,..., & Shirakawa, T. (2007). Psychological effects of forest environments on healthy adults: Shinrin-yoku (forest-air bathing, walking) as a possible method of stress reduction. Public Health, 121(1), 54-63.

Neto, F.L., & Moreira-Almeida, A. (z.d.). Differences between spiritist mediumship and dissociative identity disorder on structured interview. São Paulo, Brazilië: Federal Federal University of Juiz e Fora.

Nolan, J.A., McEnvoy, J.P., Koenig, H.G., Hooten, E.G., Whetten, K., & Pieper, C.F. (2012). Religious Coping and Quality of Life Among Individuals Living With Schizophrenia. Psychiatric Services, 63(10), 1051–1054.

Nortje, G., Oladeji, B., Gureje, O., & Seedat, S. (2016). Effectiveness of traditional healers in treating mental disorders: a systematic review. Lancet Psychiatry, 3(2), 154–170.

Pargament, K.I., & Lomax, J.W. (2013). Understanding and addressing religion among people with mental illness. World Psychiatry, 12(1), 26-32.

Parnas, J., & Henriksen, M.G. (2016). Mysticism and schizophrenia: A phenomenological exploration of the structure of consciousness in the schizophrenia spectrum disorders. Consciousness and Cognition 43(1), 75–88.

Peters, E., Ward, T., Jackson, M., Morgan, C., Charalambides, M., McGuire, P.,…, & Garety, P.A. (2016). Clinical, socio-demographic and psychological characteristics in individuals with persistent psychotic experiences with and without a "need for care". World Psychiatry, 15(1), 41–52.

Psychiatric Mental Health Substance Abuse Essential Competencies Taskforce (2012). Essential Psychiatric, Mental Health and Substance Use Competencies for the Registered Nurse. Archives of Psychiatry Nursing, 26(2), 80-110.

Rosmarin, D.H., Alper, D.A., & Pargament, K.I. (2016). Religion, Spirituality and Mental Health. Reference Module in Neuroscience and Biobehavioral Psychology. Encyclopedia of Mental Health, 23-27.

Rosmarin, D.H., Bigda-Peyton, J.S., Öngur, D., Pargament, K.I., & Björgvinsson, T. (2013). Religious coping among psychotic patients: Relevance to suicidality and treatment outcomes. Psychiatry Research 210(1), 182–187.

Rucklidge, J.J., & Kaplan, B.J. (2013). Broad-spectrum micronutrient formulas for the treatment of psychiatric symptoms: a systematic review. Expert Review of Neurotherapeutics, 13(1), 49–73.

Sánchez-Cañizares, J. (2014). The Mind-Brain Problem and the Measurement Paradox of Quantum Mechanics: Should We Disentangle Them? NeuroQuantology, 12(1), 76-95.

Shah, R., Kulhara, P., Grover, S., Kumar, S., Malhorta, R., & Tyagi, S. (2011). Contribution of spirituality to quality of life in patients with residual schizophrenia. Psychiatry Research, 190(2-3), 200-205.

Soteria Nederland (z.d.). Op weg naar een herkenbaar andere aanpak van psychotische crises. Geraadpleegd op 10 april 2017, op https://www.soterianederland.nl/

Spiritual Emergence Network Nederland (z.d.). Welkom bij SEN Nederland. Geraadpleegd op 10 april 2017, op http://www.sennederland.nl/index.html

Stanley, M.A., Bush, A.L., Camp, M.E., Jameson, J.P., Phillips, L.L., Barber, C.R.,…, & Cully, J.A. (2011). Older adults' preferences for religion/spirituality in treatment for anxiety and depression. Aging Mental Health, 15(3), 334-343.

Timmins, F., Neill, F., Murphy, M., Begley, T., & Sheaf, G. (2015). Spiritual care competence for contemporary nursing practice: A quantitative exploration of the guidance provided by fundamental nursing textbooks. Nurse Education in Practice, 15(6), 485-491.

Vaillant, E. (2013). Psychiatry, religion, positive emotions and spirituality. Asian Journal of Psychiatry, 6(6), 590-594.

Vancampfort, D., Vansteelandt, K., Scheewe, T., Probst, M., Knapen, J., De Herdt, A., & De Hert, M. (2012). Yoga in schizophrenia: a systematic review of randomised controlled trials. Acta Psychiatrica Scandinavica, 126(1), 12-20.

Van der Sijs, N. (2010). Etymologiebank. Geraadpleegd op 2 januari 2017, op http://etymologiebank.nl/

Van Leeuwen, R., Vosselman, M., & Leget, C. (2016). Zingeving in zorg en welzijn. Amsterdam: Boom.

Varambally, S., & Gangadhar, B.N. (2012). Yoga: A spiritual practice with therapeutic value in psychiatry. Asian Journal of Psychiatry, 5(2), 186–189.

Vereniging voor Transpersoonlijke Psychiatrie (z.d.). Wat is Transpersoonlijke Psychiatrie? Geraadpleegd op 28 februari 2017, op http://www.transpsy.nl

Vermandere, M., Choi, Y., De Brabandere, H., Decouttere, R., De Meyere, E., Gheysens, E.,..., Aertgeerts, B. (2012). GPs' views concerning spirituality and the use of the FICA tool in palliative care in Flanders: a qualitative study. British Journal of General Practice, 62(603), 718-725.

Wagner, C. (2014). Beyond Psychotropics: A Practical Introduction to Non-Drug Therapies and Wellness Basics for Adult Mental Health. Geraadpleegd op 21 maart 2017 op http://www.alternativementalhealth.com/wp-content/uploads/2015/03/Beyon…

Walsch, J. (2012). Spiritual Interventions with Consumers in Recovery from Mental Illness. Journal of Spirituality in Mental Health, 14(4), 229-241.

Walsch, W.J. (2014). Nutrient Power: Heal Your Biochemistry and Heal Your Brain. New York: Skyhorse.

Whitaker, R. (2016). The Case against Antipsychotics: A Review of their Long-term Effects. Geraadpleegd op 21 maart 2017, op https://www.madinamerica.com/wp-content/uploads/2016/07/The-Case-Agains…

White, H., Price, L., & Barker, T. (2017) Exploring the impact of peer support in early intervention in psychosis. Mental Health and Social Inclusion, 21(2), 102-109.

Williams, J.A., Meltzer, D., Arora, V., Chung, G., & Curlin, F.A. (2011). Attention to inpatients' religious and spiritual concerns: predictors and association with patient satisfaction. Journal of General Internal Medicin, 26(11), 1265-1271.

Universiteit of Hogeschool
Bachelor in de Verpleegkunde
Publicatiejaar
2017
Promotor(en)
Koen Lepoutre, Guido De Geyter, Christoph Moonen
Kernwoorden
Share this on: