Een wereld naar Gods plan. Duurzaamheid in een religieuze ontwikkelings-ngo, 1968-1994

Hanne-Lise Frateur
Persbericht

Laat ons bouwen aan een aards paradijs

‘Ga door, Greta. Gewoon doorgaan!’ zei paus Franciscus glimlachend tegen het meisje met de vlechtjes voor hem. Zij knikte ijverig maar bedeesd terug naar de innemende man voor haar.          
         Spilfiguren van het katholieke christendom en milieuactivisten zoals de jonge Greta Thunberg staan tegenwoordig op goede voet met elkaar en streven met overtuiging hetzelfde doel na. Beide willen ze een duurzame omgang met de aarde promoten, zodat die bewoonbaar blijft voor alle mensen nu en voor de generaties die na ons komen. Bent u ook benieuwd of die amicale relatie altijd heeft bestaan? Of de christelijke religie altijd al een bron van inspiratie was om duurzaam te leven? En duurzaam, wat dat dan was?       
         Mijn masterproef onderzocht de relatie tussen een religieuze inspiratie en een engagement voor duurzaamheid binnen het veld van ontwikkelingshulp door ngo’s. Ik was nieuwsgierig naar de manieren waarop duurzame ontwikkeling, een term die vandaag zo alomtegenwoordig is, in vorige decennia werd begrepen en wat mensen motiveerde om ernaar te handelen. Om dat te onderzoeken gebruikte ik archiefmateriaal van de Vlaamse ngo Broederlijk Delen uit de periode 1968-1994. Aan de hand van een discoursanalyse onderzocht ik op welke momenten de term duurzaamheid voorkwam en welke andere termen en betekenissen daaraan gekoppeld werden.De voortuin van het paradijs
         Uit het onderzoek werd duidelijk dat duurzaamheid lange tijd geen ecologische betekenis in zich droeg. Als Broederlijk Delen een duurzaam project wilde uitvoeren, wilde het er in de eerste plaats voor zorgen dat zijn projecten op lange termijn de levensomstandigheden van zijn doelgroep konden verbeteren. Om dat te bekomen, was het niet genoeg om alleen maar geld te geven of ziekenhuizen te bouwen. Als ontwikkelingshulp de kloof tussen hulpverlenende en hulpontvangende landen wilde dichten, moest er aan beide zijden iets structureel veranderen.     
          Gemeenschappen in hulpontvangende landen moesten bewust worden gemaakt van hun eigenwaarde. Hulp moest bovendien zichzelf overbodig maken door ‘mensen te helpen zichzelf te helpen’. Andersom moesten westerse landen hun buitensporige consumptie temperen om hulpontvangers ademruimte te geven, want, zo zei de organisatie: ‘het Westen houdt de Derde Wereld arm’.  
                image 363
          Het nastreven van duurzame ontwikkeling ging dus gepaard met een flinke dosis maatschappijkritiek. Een christelijke inspiratie speelde in deze houding een belangrijke rol, hoewel dat dan vooral een links-geïnspireerde variant van het christendom was die vanuit Latijns-Amerika kwam overwaaien. Het religieuze ‘zonde’-concept werd gebruikt om de onrechtvaardige internationale structuren als ‘zondige structuren’ te bestempelen. Hulpprojecten vertrokken vaak vanuit kleine christelijke gemeenschappen en in Vlaanderen sprak de ngo mensen aan op de plichten van hun christelijke geloof om te delen met de armsten.         
 De achtertuin van het paradijs
         Geleidelijk aan kreeg duurzaamheid ook een ecologische betekenis. In 1989 was de zorg voor het milieu zelfs een hoofdthema voor Broederlijk Delen. Het was de ngo dan duidelijk geworden dat een verslechtering van het milieu de zwaarste impact had op die armste bevolkingsgroepen die het wilde helpen. Die nieuwe invulling week trouwens niet al te sterk af van de vorige. Een mentaliteitswijziging in het Westen bleef een centraal streefdoel en de ontwikkeling van hulpontvangende landen mocht andersom niet tot een even belastende levensstijl leiden.  

                image 364

         Ook voor het gebruik van een ecologisch discours speelde de religieuze inspiratie een rol, hoewel niet alleen op een positieve manier. In de jaren zestig klonk zelfs de beschuldiging dat het antropocentrisme van de christelijke religie verantwoordelijk was voor de toen recent ‘ontdekte’ milieucrisis. Aanvankelijk vormde de religieuze basis voor Broederlijk Delen inderdaad eerder een struikelblok om ecologisch duurzaam te handelen. Ten eerste was menselijke waardigheid een absolute prioriteit binnen de religieuze inspiratie, ten koste van ieder ander belang. Daarnaast speelde ook de grote kerkelijke focus op de strijd om grondeigendom voor de armen in het nadeel van aandacht voor milieubehoud.
         Toch kon religie ook een positieve motivatie bieden om ecologisch duurzame ontwikkelingshulp na te streven. Het was namelijk een conferentie van christelijke kerken die de belangrijkste inspiratiebron vormde voor Broederlijk Delen om zijn prioriteiten bij te stellen. Die conferentie deed de ngo beseffen dat ‘de heelheid van de Schepping’ niet verloren mocht gaan. Daarnaast kon de organisatie gebruikmaken van een religieus geïnspireerd idee van rentmeesterschap in zijn discours. De mens moest de aarde niet beheersen, maar beheren, niet onderwerpen, maar respecteren. ‘God zorgt weliswaar voor de mens, maar evenzeer voor de leliën in het veld en voor de vogels in de lucht’, zo verzekerde de ngo haar achterban.     

              image 367       

         Tot slot bracht de christelijke achtergrond van Broederlijk Delen een interessante troef mee, die de ngo handig kon inzetten voor de promotie van een duurzame levensstijl: de vasten. Broederlijk Delen was in 1961 opgericht met een dubbel doel, namelijk de hongersnood verhelpen in Republiek Congo enerzijds en de christelijke vasten in België nieuw leven inblazen anderzijds. Decennia later bleven vasten en versobering centrale concepten die heel eenvoudig een ecologisch jasje konden aantrekken. Broederlijk Delen zette bijvoorbeeld sterk in op een verminderde vleesconsumptie ten voordele van de aarde. Daarin ging de ngo trouwens verder dan de religieuze voorschriften, maar de basis was duidelijk religieus gefundeerd en gelegitimeerd. Kortom, ook voor een ecologische betekenis van duurzaamheid kon Broederlijk Delen uiteindelijk bogen op zijn christelijke achtergrond.En zo gaat het door
         Wanneer de paus Greta warmhartig aanmoedigt, komt zijn bekommernis dus niet uit het ijle. De christelijke religie kon ook in het verleden een inspiratiebron bieden om duurzaam te handelen en heeft die rol duidelijk nog niet neergelegd.

 

Bibliografie

Bronnen

Archief Broederlijk Delen (BE/942855/92), 1968 1987. KADOC.

Archief Broederlijk Delen/Animatiedienst (BE/942855/1543), 1968 1994. KADOC.

Broederlijk Delen Info, 1977 1994.

Broederlijk Delen: documentatiemap '68. Brussel: Broederlijk Delen, 1968.

Van waar komen wij? Ontstaan en evolutie van Vasten- en Adventsactie in het licht van de recente wereld- en kerkgeschiedenis. Mens en samenleving, 1979.

Bruyninckx, Ward, Jakob Debruyne, Jef Felix, Jef Hulselmans, Annemie Luyten, Luc Simoens, J. Wauters, en Fons Franssens. Ommekeer ommekaar: twintig jaar Broederlijk delen, tien jaar Welzijnszorg: een werk- en leesboekje voor de adventsactie Welzijnszorg 1979 en de vastenactie Broederlijk delen 1980 i. v. m. hun jaarthema gemeenschapsvorming, met tijdstabellen 1945-’79. Welzijnszorg-Broederlijk delen, 1979.

Fannes, Jos, Jef Felix, en Roos Maes. Al gaande wordt de weg gebaand: de spiritualiteit van Broederlijk Delen. Broederlijk delen, 1995.

Maes, Baziel. “De rol van de christelijke NGO’s in de ontwikkelingssamenwerking”. In De noord-zuidrelatie: een uitdaging voor Europese christenen, 101–12. Leuven: Acco, 1987.

Maes, Baziel, en A. Franssens. Samen op weg naar bevrijding: Broederlijk Delen voor jonge mensen van nu. Broederlijk delen, 1972.

Simoens, Luc. 25 jaar solidariteit, strijd en inkeer: vastenactie Broederlijk Delen. Broederlijk Delen, 1986.

Student Aid, red. Het orkest van de Titanic: werken aan andere Noord-Zuid verhoudingen. Brussel: VUB Press, 1993.

Literatuur

Abad, Reynald. ‘Un indice de déchristianisation? L’évolution de la consommation de viande à Paris en carême sous l’Ancien Régime’. Revue Historique 301, nr. 2 (1999): 237–75.

Adams, W. M. Green Development: Environment and Sustainability in a Developing World. 3rd ed. London ; New York: Routledge, 2009.

Adams, William M. Green Development: Environment and Sustainability in a Developing World. 3de dr. Londen en New York: Routledge, 2009.

Airiau, Paul, red. ‘Nourritures terrestres: alimentation et religion’. Chrétiens et Sociétés - Documents et Mémoires 29. Lyon: LARHRA, 2016.

Alkire, Sabina. ‘Religion and Development’. In The Elgar Companion to Development Studies, onder redactie van David Alexander Clark, 502–9. Cheltenam en Northampton: Edward Elgar publishing, 2006.

Andrade, Luis M. ‘Liberation Theology: A Critique of Modernity’. Interventions 19, nr. 5 (4 juli 2017): 620–30. https://doi.org/10.1080/1369801X.2017.1336461.

Antunes de Oliveira, Felipe. ‘Development for Whom? Beyond the Developed/Underdeveloped Dichotomy’. Journal of International Relations and Development, 9 april 2019. https://doi.org/10.1057/s41268-019-00173-9.

Atkinson, Giles, Simon Dietz, Eric Neumayer, en Matthew Agarwala, red. Handbook of Sustainable Development. 2de dr. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2014.

Bachus, Kris, en Tom De Bruyn. ‘Draagvlak voor duurzame ontwikkeling in België. Verdieping, geen verbreding’. In Het draagvlak voor duurzame ontwikkeling, wat het is en zou kunnen zijn, onder redactie van Patrick Develtere, 75–100. Antwerpen: De Boeck, 2003.

Barclay, John M.G. ‘Food, Christian Identity and Global Warming: A Pauline Call for a Christian Food Taboo’. The Expository Times 121, nr. 12 (1 september 2010): 585–93. https://doi.org/10.1177/0014524610376712.

Bergmann, Sigmund. ‘Sustainable development, climate change and religion’. In The Routledge Handbook of Religions and Global Development, onder redactie van Emma Tomalin, 389–404. Londen: Routledge, 2015.

Bervoets, Jonas. ‘Ontwikkeling in het Verloren Decennium: Een onderzoek naar de projectenwerking van Broederlijk Delen in de jaren tachtig’. Masterproef, KU Leuven, 2011.

Bess Williamson. ‘Small-Scale Technology for the Developing World: Volunteers for International Technical Assistance, 1959–1971’. Comparative Technology Transfer and Society 6, nr. 3 (2009): 236–58. https://doi.org/10.1353/ctt.0.0019.

Biscotti, Dina, en Nicole W. Biggart. ‘Organizing Belief: Interfaith Social Change Organizations in the Religious Environmental Movement’. Research in the Sociology of Organizations 41 (16 april 2014): 413–39. https://doi.org/10.1108/S0733-558X20140000041019.

Bolotta, Giuseppe, Catherine Scheer, en R. Michael Feener. ‘Translating religion and development: Emerging perspectives from critical ethnographies of faith-based organizations’. Progress in Development Studies 19, nr. 4 (1 oktober 2019): 243–63. https://doi.org/10.1177/1464993419862453.

Borgerhoff Mulder, Monique, en Peter Coppolillo. Conservation: Linking Ecology, Economics, and Culture. Princeton en Oxford: Princeton University Press, 2018.

Bossel, Hartmut. ‘Indicators for Sustainable Development: Theory, Method, Applications: A Report to the Balaton Group’. Winnipeg: International Institute for Sustainable Development, 1999.

Bowen, Frances. After Greenwashing: Symbolic Corporate Environmentalism and Society. Organizations and the Natural Environment. Cambridge: Cambridge University Press, 2014.

Bowers, Chet A., en Frédérique Apffel-Marglin. Re-Thinking Freire: Globalization and the Environmental Crisis. Sociocultural, Political and Historical Studies in Education. New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates, 2005.

Brynildsen, Stian Ø. ‘Hegemony and Articulations of the Ecologically Noble Savage: An Analysis of Greenpeace and Our Common Future’s Hegemonic Articulations of Environmentalism’, 2018. https://www.duo.uio.no/handle/10852/65776.

Bucciarelli, Edgardo, Nicola Mattoscio, en Tony E. Persico. ‘The Christian Ethics of Socio-Economic Development Promoted by the Catholic Social Teaching’. The Journal of Philosophical Economics 1 (2011): 90–119.

Calderisi, Robert. Earthly mission: the Catholic Church and world development. New Haven en Londen: Yale University Press, 2013.

Calvert, Samantha J. ‘Eden’s Diet, Christianity and Vegetarianism’. In The Routledge Handbook of Religion and Animal Ethics, onder redactie van Andrew Linzey en Clair Linzey, 223–31. Routledge Handbooks in Religion. Londen en New York: Routledge, 2018.

———. ‘Eden’s Diet: Christianity and Vegetarianism 1809 – 2009’. Doctoraatsthesis, University of Birmingham, 2013. https://etheses.bham.ac.uk/id/eprint/4575/.

Castel, Brecht. ‘Alexander De Croo: “Onze ontwikkelingshulp in Congo is geen Wiedergutmachung”’. Knack, 30 juni 2020. https://www.knack.be/nieuws/belgie/alexander-de-croo-onze-ontwikkelings….

Cavanaugh, William T. Fragile world: ecology and the church. Studies in World Catholicism 5. Eugene: Wipf and Stock Publishers, 2018.

Clarke, Gerard. ‘Faith Matters: Faith-Based Organisations, Civil Society and International Development’. Journal of International Development 18, nr. 6 (augustus 2006): 835–48. https://doi.org/10.1002/jid.1317.

Clarke, Gerard, en Michael Jennings. ‘Introduction’. In Development, Civil Society and Faith-Based Organizations: Bridging the Sacred and the Secular, onder redactie van Gerard Clarke en Michael Jennings, 1–16. International Political Economy Series. London: Palgrave Macmillan, 2008. https://doi.org/10.1057/9780230371262_1.

Conradie, Ernst M. Christianity and Ecological Theology: Resources for Further Research. Study Guides in Religion and Theology 11. Stellenbosch: Sun Press, 2006.

Corneillie, Lieven. ‘“Een vasten van delen”: De geschiedenis van Broederlijk Delen, 1960-1969’. Masterproef, KU Leuven, 2006.

Cornwall, Andrea, en Deborah Eade, red. Deconstructing development discourse. Buzzwords and fuzzwords. Rugby: Practical Action Publishing in association with Oxfam GB, 2010.

Dam, Peter van, en Wouter van Dis. ‘Beyond the merchant and the clergyman: assessing moral claims about development cooperation’. Third World Quarterly 35, nr. 9 (21 oktober 2014): 1636–55. https://doi.org/10.1080/01436597.2014.970863.

Daniels, Ann. ‘Plaats en rol van de niet gouvernementele organisaties in de Belgische en Europese ontwikkelingssamenwerking. Instrumenten van de overheid of volwaardige partners?’ Masterproef, KU Leuven, 2000.

Davey, Eleanor. Idealism beyond Borders: The French Revolutionary Left and the Rise of Humanitarianism, 1954–1988. Human Rights in History. Cambridge: Cambridge University Press, 2015. https://doi.org/10.1017/CBO9781107706880.

Davies, Thomas. NGOs a new history of transnational Society. New York: Oxford University Press, 2014.

Davis, Frederick R. Banned: A History of Pesticides and the Science of Toxicology. Yale University Press, 2014.

De Bruyn, Tom, en Jan Van de Poel. ‘Van hulp naar een gelijkwaardig partnerschap? De Belgische ontwikkelingssamenwerking en India’. In Het wiel van Ashoka. Belgisch-Indiase contacten in historisch perspectief, onder redactie van Idesbald Goddeeris, 103–22. Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2013.

De Franceschi, Sylvio H. ‘Le jeûne et l’abstinence dans le catholicisme contemporain: contributions françaises du premier xxe siècle au débat sur les mortifications du carême’. Revue d’Histoire de l’Eglise de France 105, nr. 1 (1 januari 2019): 85–111. https://doi.org/10.1484/J.RHEF.5.118148.

Deneulin, Séverine, en Masooda Bano. Religion in Development: Rewriting the Secular Script. London en New York: Zed Books, 2009.

Desta, Yemane. ‘Does the EPLF (Eritrean People’s Liberation Front) qualify to be a learning organization? A modern systems theory perspective’. Journal of Organisational Transformation & Social Change 6, nr. 1 (1 april 2009): 5–28. https://doi.org/10.1386/jots.6.1.5_1.

Develtere, Patrick. De vrije markt van de ontwikkelingssamenwerking. Leuven: Davidsfonds Uitgeverij, 2009.

———. How Do We Help? The Free Market in Development Aid. Leuven: Leuven University Press, 2012.

Develtere, Patrick, Bénédicte Fonteneau, en Ignace Pollet. ‘L’évaluation dans les ONG Belges: entre volonté et contrainte’. Revue Tiers Monde 4, nr. 180 (2004): 799–823.

Develtere, Patrick, en Aristide Michel. Kroniek van een halve eeuw Belgische Ontwikkelingssamenwerking. Brussel: FOD Buitenlandse zaken, buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking, 2014.

Dichter, Thomas W. NGOs and the replication trap. Findings ’89. Norwalk: Technoserve, 1989.

Dufoing, Frédéric. Vers un écologisme chrétien, de Lanza del Vasto au pape François. Parijs: Médiaspaul, 2017.

Ebrahim, Alnoor. NGOs and organizational change. Discourse, Reporting, and Learning. New York: Cambridge University Press, 2003.

Eden, Sally E. ‘Using Sustainable Development: The Business Case’. Global Environmental Change 4, nr. 2 (juni 1994): 160–67. https://doi.org/10.1016/0959-3780(94)90050-7.

Eriksson Baaz, Maria. The Paternalism of Partnership: A Postcolonial Reading of Identity in Development Aid. Londen en New York: Zed Books, 2005.

Fountain, Philip. ‘The Myth of Religious NGOs: Development Studies and the Return of Religion’. In International Development Policy: Religion and Development, onder redactie van Gilles Carbonnier, Kalinga T. Silva, en Moncef Kartas, 9–30. Londen: Palgrave Macmillan, 2013.

Fountain, Philip, en Marie J. Petersen. ‘NGOs and Religion: Instrumentalisation and Its Discontents’. In Handbook of Research on NGOs, onder redactie van Aynsley Kellow en Hannah Murphy-Gregory, 404–32. Cheltenham en Northampton: Edward Elgar Publishing, 2018. https://doi.org/10.4337/9781785361685.

Frankema, Ewout. ‘Africa and the Green Revolution A Global Historical Perspective’. NJAS - Wageningen Journal of Life Sciences 70–71 (december 2014): 17–24. https://doi.org/10.1016/j.njas.2014.01.003.

Frayne, Carl. ‘On Imitating the Regimen of Immortality or Facing the Diet of Mortal Reality: A Brief History of Abstinence from Flesh-Eating in Christianity’. Journal of Animal Ethics 6, nr. 2 (2016): 188–212. https://doi.org/10.5406/janimalethics.6.2.0188.

Gajardo, Marcelo. ‘Ivan Illich (1926-)’. Prospects: the quarterly review of comparative education XXIII, nr. 3 (1993): 711–20.

Galinier-Pallerola, Jean-François. ‘Le déclin du jeûne dans le catholicisme des XIXe -XXIe siècles’. In Nourritures terrestres: alimentation et religion, onder redactie van Paul Airiau. Chrétiens et Sociétés - Documents et Mémoires 29. Lyon: LARHRA, 2016.

Galt, Ryan E. ‘Beyond the Circle of Poison: Significant Shifts in the Global Pesticide Complex, 1976–2008’. Global Environmental Change 18, nr. 4 (oktober 2008): 786–99. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2008.07.003.

Gerard, Emmanuel, en Gerd-Rainer Horn, red. Left Catholicism. Catholics and Society in Western Europe at the Point of Liberation (1943-1955). KADOC-Studies 25. Leuven: Leuven University Press, 2001.

Gevers, Lieve. Kerk in de kering. De katholieke gemeenschap in Vlaanderen 1940-1980. Kalmthout: Pelckmans Uitgeverij, 2014.

Goethals, Georges. ‘Broederlijk delen en de drie aspecten van de veertigdagentijd: gebed – vasten – delen. Inhoudelijke evolutie van de actie vanuit de jaarthemabrochure van de voorbije 35 jaren’. Masterproef, KU Leuven, 1997.

Gottlieb, Roger S. ‘Introduction: Religion and Ecology - What Is the Connection and Why Does It Matter?’ In The Oxford Handbook of Religion and Ecology, onder redactie van Roger S. Gottlieb, 4–24. Oxford en New York: Oxford University Press, 2006. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195178722.001.0001.

Guillet, Fanny, en Tiphaine Leménager. ‘Fostering Environmental Integration in Public Aid: Influence of Interactions Between Environmental NGOs and Aid Donors’. VOLUNTAS: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations 28, nr. 4 (augustus 2017): 1695–1716. https://doi.org/10.1007/s11266-016-9720-5.

Hamlin, Christopher. ‘Turning over the right rocks: finding legacies of Catholic environmentalism’. In Fragile world: ecology and the church, onder redactie van William T. Cavanaugh, 11–32. Studies in World Catholicism 5. Eugene: Wipf and Stock Publishers, 2018.

Hancock, Graham. The Lords of Poverty: The Power, Prestige, and Corruption of the International Aid Business. New York: Atlantic Monthly Press, 1994.

Hart, John. ‘Catholicism’. In The Oxford Handbook of Religion and Ecology, onder redactie van Roger S. Gottlieb, 65–92. Oxford en New York: Oxford University Press, 2006.

Haynes, Jeffrey. Religion and Development: Conflict or Cooperation? Hampshire en New York: Palgrave Macmillan, 2007.

Heist, Dan, en Ram A. Cnaan. ‘Faith-Based International Development Work: A Review’. Religions 7, nr. 3 (maart 2016): 19. https://doi.org/10.3390/rel7030019.

Hellemans, Staf, en Marc Hooghe. Van ‘Mei ʾ68’ tot ‘Hand in hand’: nieuwe sociale bewegingen in België, 1965-1995. Antwerpen: Garant, 1995.

Hjertholm, Peter, en Howard White. ‘Foreign Aid in Historical Perspective: Background and Trends’. In Foreign Aid and Development: Lessons Learnt and Directions for the Future, onder redactie van Finn Tarp. New York: Routledge, 2002.

Hooghe, Marc, en Jaak Billiet. ‘Inleiding: Tussen vernieuwing en continuïteit. Sociologen en historici over nieuwe sociale bewegingen’. BTNG 34, nr. 3 (2004): 319–29.

Hough, Peter. ‘Poisons in the System: The Global Regulation of Hazardous Pesticides’. Global Environmental Politics 3, nr. 2 (mei 2003): 11–24. https://doi.org/10.1162/152638003322068182.

Hrynkow, Christopher, en Dennis P. O’Hara. ‘The Vatican and Ecospirituality: Tensions, Promises and Possibilities for Fostering an Emerging Green Catholic Spirituality’. Ecospirit: Religion and the Environment 2, nr. 2 (2011): 177–97.

Jenkins, Willis. ‘After Lynn White: religious ethics and environment problems’. Journal of religious ethics 37, nr. 2 (mei 2009): 283–309.

Kala, Mayanka, en Aruna Sharma. ‘Traditional Indian Beliefs: A Key toward Sustainable Living’. The Environmentalist 30, nr. 1 (maart 2010): 85–89. https://doi.org/10.1007/s10669-009-9247-z.

Kapoor, Ilan. The Postcolonial Politics of Development. Routledge, 2008.

Kerber, Guillermo. ‘Church advocacy in Latin America. Integrating environment in the struggle for justice and human rights’. In Church, Cosmovision and the environment: religion and social conflict in contemporary Latin America, onder redactie van Evan Berry en Robert Albro, 19–36. Routledge Studies in Religion and Environment. Oxon en New York: Routledge, 2018.

King, Lester O. ‘Functional sustainability indicators’. Ecological Indicators 66 (2016): 121–31.

Kirylo, James D., en Drick Boyd. Paulo Freire: His Faith, Spirituality, and Theology. Sense Publishers, 2017. https://doi.org/10.1007/978-94-6351-056-1.

Kothari, Uma. A Radical History of Development Studies: Individuals, Institutions and Ideologies. 2de dr. Londen: Zed Books, 2019.

Kuhlman, Tom, en John Farrington. ‘What Is Sustainability?’ Sustainability 2, nr. 11 (november 2010): 3436–48. https://doi.org/10.3390/su2113436.

Labadi, Sophia. ‘Historical, Theoretical and International Considerations on Culture, Heritage and (Sustainable) Development’. In World Heritage and Sustainable Development: New Directions in World Heritage Management, onder redactie van Peter B. Larsen en William Logan, 37–50. Oxon en New York: Routledge, 2018.

Lanzano, Cristiano. ‘What Kind of Knowledge Is “Indigenous Knowledge”? Critical Insights from a Case Study in Burkina Faso’. Transcience 4, nr. 2 (2013): 3–18.

Larue, Renan. Le végétarisme et ses ennemis. Parijs: Presses Universitaires de France, 2015. https://doi.org/10.3917/puf.larue.2015.01.

Latré, Bart. Strijd en inkeer. De kerk- en maatschappijkritische beweging in Vlaanderen 1958-1990. KADOC-studies 34. Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2011.

Lempert, David, en Hue N. Nguyen. ‘A Sustainable Development Indicator for NGOs and International Organisations’. International Journal of Sustainable Society 1, nr. 1 (2008): 44–54. https://doi.org/10.1504/IJSSOC.2008.020376.

Lewis, David, en Nazneen Kanji. Non-Governmental Organizations and Development. Routledge Perspectives on Development. Londen en New York: Routledge, 2009.

Lissenden, Jessie, Siri Maley, en Khanjan Mehta. ‘An Era of Appropriate Technology: Evolutions, Oversights and Opportunities’. Pennsylvenië: The Pennsylvania State University, 2015. https://doi.org/10.36479/jhe.v3i1.34.

Litonjua, M.D. ‘Third World/Global South: from modernization, to dependency/liberation, to postdevelopment’. Journal of Third World Studies 29, nr. 1 (2012): 25–56. https://doi.org/10.2307/45194852.

Lytle, Mark H. The Gentle Subversive: Rachel Carson, Silent Spring, and the Rise of the Environmental Movement. New York: Oxford University Press, 2007.

Lyytimäki, Jari, Petri Tapio, Vilja Varho, en Tarja Söderman. ‘The Use, Non-Use and Misuse of Indicators in Sustainability Assessment and Communication’. International Journal of Sustainable Development & World Ecology 20, nr. 5 (oktober 2013): 385–93. https://doi.org/10.1080/13504509.2013.834524.

Macekura, Stephen J., en Erez Manela. The development century. A global history. Cambridge: Cambridge University Press, 2018.

Maclean, Iain S., en Lois Ann Lorentzen. ‘Boff, Leonardo’. In Encyclopedia of Religion and Nature, onder redactie van Bron Taylor, 1:207–8. Londen en New York: Continuum, 2008.

Mazijn, Bernard, red. Duurzame ontwikkeling meervoudig bekeken. Gent: Academia Press, 2000.

McCord, Peter A. ‘Divergences on the Left: The Environmentalisms of Rachel Carson and Murray Bookchin’. Left History: An Interdisciplinary Journal of Historical Inquiry and Debate 13, nr. 1 (1 mei 2008). https://doi.org/10.25071/1913-9632.24606.

McDonald, David R. ‘Food Taboos: A Primitive Environmental Protection Agency (South America)’. Anthropos 72, nr. 5/6 (1977): 734–48.

McGovern, Arthur F. Liberation Theology and Its Critics: Toward an Assessment. Eugene: Wipf and Stock Publishers, 2009.

McNeill, John R. ‘Observations on the Nature and Culture of Environmental History’. History and Theory 42, nr. 4 (2003): 5–43. https://doi.org/10.1046/j.1468-2303.2003.00255.x.

Meyer-Rochow, Victor B. ‘Food Taboos: Their Origins and Purposes’. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 5, nr. 1 (december 2009): 18–27. https://doi.org/10.1186/1746-4269-5-18.

Mittlefehldt, Sarah. ‘From Appropriate Technology to the Clean Energy Economy: Renewable Energy and Environmental Politics since the 1970s’. Journal of Environmental Studies and Sciences 8, nr. 2 (1 juni 2018): 212–19. https://doi.org/10.1007/s13412-018-0471-z.

Mohd Noor, Asma Lailee, en Noor Hisham Md Nawi. ‘Faith-Based Organisations (FBO): A Review of Literature on Their Nature and Contrasting Identities with NGO in Community Development Intervention’. European Journal of Economics and Business Studies 2, nr. 1 (30 april 2016): 14–28. https://doi.org/10.26417/ejes.v4i1.p14-28.

Molenaers, Nadia, Sara Dewachter, en Sebastian Dellepiane. ‘Moving into the New Aid Approach, Dilemmas for NGOs: The Belgian Case’. Public Administration and Development 31, nr. 3 (augustus 2011): 188–204. https://doi.org/10.1002/pad.600.

Najam, Adil. ‘Developing Countries and Global Environmental Governance: From Contestation to Participation to Engagement’. International Environmental Agreements: Politics, Law and Economics 5, nr. 3 (september 2005): 303–21. https://doi.org/10.1007/s10784-005-3807-6.

———. ‘NGO Accountability: A Conceptual Framework’. Development Policy Review 14, nr. 4 (december 1996): 339–54. https://doi.org/10.1111/j.1467-7679.1996.tb00112.x.

Necula, Racula, en Stefan Mann. ‘The Renaissance of Fasting. Evidence from a Religious Location in Europe’. Forum for Social Economics, 2019, 1–20. https://doi.org/DOI: 10.1080/07360932.2019.1656663.

Nita, Maria. ‘Relating to the Planet: Green Prayer and Fasting for the Planet’. In Praying and Campaigning with Environmental Christians: Green Religion and the Climate Movement, onder redactie van Maria Nita, 205–25. New York: Palgrave Macmillan US, 2016. https://doi.org/10.1057/978-1-137-60035-6_10.

Ødemark, John. ‘Touchstones for Sustainable Development: Indigenous Peoples and the Anthropology of Sustainability in Our Common Future’. Culture Unbound: Journal of Current Cultural Research 11, nr. 3–4 (17 december 2019): 369–93. https://doi.org/10.3384/cu.2000.1525.191217b.

Paras, Andrea. ‘Between missions and development: Christian NGOs in the Canadian development sector’. Canadian Journal of Development Studies / Revue canadienne d’études du développement 35, nr. 3 (3 juli 2014): 439–57. https://doi.org/10.1080/02255189.2014.934213.

Pasture, Patrick, en Elwin Hofman. ‘Gestalten van de geest. Yoga en “indomanie” in België vanuit een wereldhistorisch perspectief’. In Het wiel van Ashoka. Belgisch-Indiase contacten in historisch perspectief, onder redactie van Idesbald Goddeeris, 155–74. Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2013.

Pawłowski, Artur. ‘Religion versus Sustainable Development. The Problem of Human Eco-Development in the Teachings of John Paul II and Benedict XVI’. Problemy Ekorozwoju 10, nr. 1 (2015): 31–40.

Peeters, Evert, Leen Van Molle, en Kaat Wils. ‘Modern asceticism: a historical exploration’. In Beyond Pleasure: Cultures of Modern Asceticism, onder redactie van Evert Peeters, Leen Van Molle, en Kaat Wils, NED-New edition, 1., 1–18. New York: Berghahn Books, 2011. https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qd2zc.

Pelletier, Denis. ‘1985-1987: une crise d’identité du tiers-mondisme catholique?’ Le Mouvement social, nr. 177 (1996): 89–106. https://doi.org/10.2307/3778954.

Pollet, Ignace. ‘Algemene barometer draagvlak ontwikkelingssamenwerking Enquête en focusgroepsgesprekken over het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking bij de Belgische bevolking: rapport’. Leuven: PULSE en HIVA-KU Leuven, 2012.

Prudhomme, Claude. ‘De l’aide aux missions à l’action pour le tiers monde: quelle continuité?’ Le Mouvement Social 177, nr. 4 (z.d.): 9–28.

Pursell, Carroll. ‘The Rise and Fall of the Appropriate Technology Movement in the United States, 1965-1985’. Technology and Culture 34, nr. 3 (1993): 629–37. https://doi.org/10.2307/3106707.

Raymond, Hames. ‘The Ecologically Noble Savage Debate’. Annual Review of Anthropology 36, nr. 1 (september 2007): 177–90. https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.35.081705.123321.

Redford, Kent H. ‘The Ecologically Noble Savage’. Cultural Survival Quarterly 15, nr. 1 (januari 1991): 46–48.

Riddell, Roger C. Does foreign aid really work? New York: Oxford University Press, 2007.

Riddell, Roger C., Erik Kruse Stein, Timo Kyllönen, Satu Ojanpera, en Jean-Louis Vielajus. ‘Etude Synthétique des évaluations ONG: Méthodologie et impacts des actions’. Helsinki: Ministerie van buitenlandse zaken, 1997.

Rist, Gilbert. The History of Development: From Western Origins to Global Faith. 3de dr. Londen en New York: Zed Books, 2008.

Roe, Dilys. ‘The Origins and Evolution of the Conservation-Poverty Debate: A Review of Key Literature, Events and Policy Processes’. Oryx 42, nr. 4 (oktober 2008): 491–503. https://doi.org/10.1017/S0030605308002032.

Rydén, Lars. ‘A Search for the Spiritual Roots of Sustainable Development—Justice, Peace and the Integrity of Creation’. In Universities and Sustainable Communities: Meeting the Goals of the Agenda 2030, onder redactie van Walter Leal Filho, Ubiratã Tortato, en Fernanda Frankenberger, 319–32. World Sustainability Series. Cham: Springer International Publishing, 2020. https://doi.org/10.1007/978-3-030-30306-8_19.

Salomone, Mario. ‘Under the Sign of Saint Francis: Catholics, Ethics of Responsibility, and Environmental Education’. Canadian Journal of Environmental Education 11, nr. 1 (2006): 74–87.

Scharper, Stephen B. Redeeming the Time: A Political Theology of the Environment. New York: The Continuum International Publishing Group, 1998.

Schelly, Chelsea, en Aparajita Banerjee. ‘Soft Energy Paths Revisited: Politics and Practice in Energy Technology Transitions’. Challenges 7, nr. 2 (december 2016): 16–25. https://doi.org/10.3390/challe7020016.

Schneider, Nina. ‘Between Promise and Skepticism: The Global South and Our Role as Engaged Intellectuals’. The Global South 11, nr. 2 (2017): 18–38.

Selinger, Leah. ‘The Forgotten Factor: The Uneasy Relationship between Religion and Development’. Social Compass 51, nr. 4 (1 december 2004): 523–43. https://doi.org/10.1177/0037768604047872.

Selling, Joseph A. ‘Reflections on the “Conciliar Process” from Basel to Seoul...and Back’. International Journal for Philosophy and Theology: Bijdragen 51, nr. 3 (1990): 290–313. https://doi.org/10.2143/BIJ.51.3.2015383.

Shelvey, Bruce. ‘Christian Thought in the Age of Ecology: Historical Roots of a Religious Crisis’. In Historical Papers 2001: Canadian Society of Church History, onder redactie van Bruce L. Guenther, 101–11. Canadian Society of Church History, 2001.

Sider, Ronald J., en Heidi R. Unruh. ‘Typology of Religious Characteristics of Social Service and Educational Organizations and Programs’. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly 33, nr. 1 (1 maart 2004): 109–34. https://doi.org/10.1177/0899764003257494.

Silecchia, Lucia A. ‘Environmental Ethics from the Perspectives of NEPA and Catholic Social Teaching: Ecological Guidance for the 21st Century’. William and Mary Environmental Law and Policy Review 28, nr. 3 (januari 2004): 659–798.

Ślimko, Emilia, en Stanisław Jaromi. ‘Being an environmentalist among Catholics ... The School of Integral Ecology Leaders and Other Initiatives of the St. Francis of Assisi Ecological Movement (REFA)’. Studia Ecologiae et Bioethicae 18 (30 maart 2020): 73–84. https://doi.org/10.21697/seb.2020.1.08.

Smith, Steven Rathgeb, en Michael R. Sosin. ‘The Varieties of Faith-Related Agencies’. Public Administration Review 61, nr. 6 (2001): 651–70. https://doi.org/10.1111/0033-3352.00137.

Solarz, Marcin Wojciech. The Language of Global Development: A Misleading Geography. Londen en New York: Routledge, 2014.

Spencer, Colin. The Heretic’s Feast: A History of Vegetarianism. Hanover en Londen: University Press of New England, 1995.

Stangherlin, Gregor. ‘Les organisations non gouvernementales de coopération au développement.’ Courrier hebdomadaire du CRISP 1714–1715, nr. 9 (2001): 5–69. https://doi.org/10.3917/cris.1714.0005.

Thompson, Christopher J. ‘Beholding the Logos: The Church, the Environment, and the Meaning of Man’. Logos: A Journal of Catholic Thought and Culture 12, nr. 3 (2009): 33–52. https://doi.org/10.1353/log.0.0046.

Tieman, Marco, en Faridah Hj Hassan. ‘Convergence of food systems: Kosher, Christian and Halal’. British Food Journal 117, nr. 9 (1 januari 2015): 2313–27. https://doi.org/10.1108/BFJ-02-2015-0058.

Tomalin, Emma. ‘Religions, Poverty Reduction and Global Development Institutions’. Palgrave Communications 4, nr. 132 (december 2018): 1–12. https://doi.org/10.1057/s41599-018-0167-8.

———. ‘Thinking about faith-based organisations in development: where have we got to and what next?’ Development in Practice 22, nr. 5–6 (1 augustus 2012): 689–703. https://doi.org/10.1080/09614524.2012.686600.

Tucker, Mary Evelyn, en John Grim. ‘Four Commentaries on the Pope’s Message on Climate Change and Income Inequality. II. Integrating Ecology and Justice: The Papal Encyclical’. The Quarterly Review of Biology 91, nr. 3 (september 2016): 261–70. https://doi.org/10.1086/688095.

Twomey, Gerald S. ‘Pope John Paul II and the “Preferential Option for the Poor”’. Journal of Catholic Legal Studies 45, nr. 2 (2006): 321–68.

Van De Poel, Jan. ‘Doctoraatsonderzoek-doctorats’. Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis 43, nr. 2 (18 november 2013): 238–42.

———. ‘Solidarity without Borders? The Flemish Third World Solidarity Movement and Transnational Coalitions’. Revue Belge de Philologie et d’histoire 89, nr. 3 (2011): 1381–1403. https://doi.org/10.3406/rbph.2011.8362.

———. ‘Tussen participatie en representatie. Contextuele en structurele dimensies van de Vlaamse derde wereldbeweging, 1955-2000’. Uitgegeven doctoraatsproefschrift, VUB Press, 2011.

Van Esbroeck, Dirk. ‘Luciditeit en durf: waar staan Vlaamse NGO’s in het licht van de uitdagingen?’ In De knuppel en het hoenderhok. Zijn de NGO’s klaar voor de 21ste eeuw?, onder redactie van Johan Bastiaensen, Vol. 23. Noord-Zuid Cahier 4. Antwerpen: Wereldwijd, 1998.

Van Hamme, Elke. ‘Evaluatiemethodes voor NGO-ontwikkelingsprojecten. Case-study: Vredeseilanden - Artsen Zonder Grenzen’. Masterproef, KU Leuven, 1995.

Van Zon, Henk. Geschiedenis en duurzame ontwikkeling. Duurzame ontwikkeling in historisch perspectief, enkele verkenningen. Vakreviews duurzame ontwikkeling 5. Nijmegen: Netwerk Duurzaam Hoger Onderwijs, 2002.

Vandepitte, Mark, Freddy Merckx, Pol De Vos, en Dirk Van Duppen. NGO’s: missionarissen van de nieuwe kolonisatie? Internationale dossiers. Breda: EPO, 1994.

Vangenechten, Sarah. ‘Van katholieke inspiratie naar universele, ethische normen. De evolutie in het ontwikkelingsdenken bij de Vlaamse, religieusgeïnspireerde derdewereldbeweging Broederlijk Delen, 1977-2000’. Masterproef, KU Leuven, 2019.

Ver Beek, Kurt A. ‘Spirituality: A development taboo.’ Development in Practice 10, nr. 1 (februari 2000): 31–43.

Vivian, Jessica. ‘NGOs and Sustainable Development in Zimbabwe: No Magic Bullets’. Development and Change 25, nr. 1 (januari 1994): 167–93. https://doi.org/10.1111/j.1467-7660.1994.tb00513.x.

Waas, Tom, Jean Hugé, Aviel Verbruggen, en Tarah Wright. ‘Sustainable Development: A Bird’s Eye View’. Sustainability 3, nr. 10 (september 2011): 1637–61. https://doi.org/10.3390/su3101637.

Walgrave, Stefaan. Nieuwe sociale bewegingen in Vlaanderen – een sociologische verkenning van de milieubeweging, de derde wereldbeweging en de vredesbeweging. Leuven: KUL sociologisch onderzoeksinstituut, 1994.

Weir, David, en Mark Schapiro. Circle of Poison: Pesticides and People in a Hungry World. 2de dr. San Francisco: Institute for Food and Development Policy, 1981.

West-Pavlov, Russell. ‘Toward the Global South: Concept or Chimera, Paradigm or Panacea?’ In The Global South and Literature, onder redactie van Russell West-Pavlov, 1–20. Cambridge University Press, 2018. https://doi.org/10.1017/9781108231930.001.

White, Lynn Jr. ‘The Historical Roots of Our Ecologic Crisis’. Science 155, nr. 3767 (maart 1967): 1203–7.

Whitney, Elspeth. ‘Lynn White Jr.’s “The Historical Roots of Our Ecologic Crisis” After 50 Years’. History Compass 13, nr. 8 (2015): 396–410. https://doi.org/10.1111/hic3.12254.

Williams, Marc. ‘Aid, sustainable development and the environmental crisis’. International Journal of Peace Studies 3, nr. 2 (1998): 19–33.

Yap, Nonita. ‘NGOs and Sustainable Development’. International Journal 45, nr. 1 (1989): 75–105. https://doi.org/doi:10.2307/40202652.

Yazid, Yazlina M. ‘Faith-Based Environmentalism: A Case Study of Islamic-Based Environmental Organisations in the United Kingdom’. Masterproef, Graduate school of development studies, 2008.

Zellelew, Tilahun. ‘Meat abstinence and its positive environmental effect: Examining the fasting etiquettes of the Ethiopian Orthodox Church’. Critical Research on Religion 2 (9 juli 2014): 134–46. https://doi.org/10.1177/2050303214535002.

Zyl, Hyman van, en Frederik Claeyé. ‘Up and Down, and Inside Out: Where Do We Stand on NGO Accountability?’ The European Journal of Development Research 31, nr. 3 (juli 2019): 604–19. https://doi.org/10.1057/s41287-018-0170-3.

 

Digitale informatie

Bosmans, Marleen, Paul Géradin, Pierre Grega, Alain Laigneaux en Georges Pierseaux. ‘Ontwikkelingssamenwerking moet één van de fundamenten van het herstelbeleid zijn. Komt er een post-coronatijdperk voor ontwikkelingssamenwerking?’. MO*magazine, 6 juli 2020. https://www.mo.be/de-ontwikkelaars/komt-er-een-post-coronatijdperk-voor….

Castel, Brecht. ‘Alexander De Croo: “Onze ontwikkelingshulp in Congo is geen Wiedergutmachung”’. Knack, 30 juni 2020. https://www.knack.be/nieuws/belgie/alexander-de-croo-onze-ontwikkelings….

Goris, Gie. ‘Gedeelde geschiedenis en hernieuwde samenwerking in 2020. Dekoloniseren België en Congo 60 jaar na de onafhankelijkheid eindelijk hun relatie?’. MO*magazine, 10 februari 2020. https://www.mo.be/analyse/dekoloniseren-belgi-en-congo-2020-eindelijk-h….

Hartzell, Jamie. Profits from Poison. TVE, 1988. https://tve.org/film/profits-from-poison/.

Heller, Peter. Dschungelburger - Hackfleischordnung International. Peter Heller filmproduction GbR, 1986. http://www.environmentandsociety.org/mml/dschungelburger-hackfleischord….

‘Helpt helpen #samentegencorona’. Rode Kruis-Vlaanderen, maart 2020. https://www.rodekruis.be/.

‘IUCN - A brief history’. International Union for Conservation of Nature. Geraadpleegd 19 april 2020. https://www.iucn.org/about/iucn-a-brief-history.

‘Kiezen voor duurzaamheid is kiezen voor “het goede leven”’. Broederlijk Delen tot iedereen mee is, 14 november 2016. https://www.broederlijkdelen.be/nl/nieuws/kiezen-voor-duurzaamheid-kiez….

‘Lynn White Biography’. American Historical Association, 2018. https://www.historians.org/about-aha-and-membership/aha-history-and-arc….

Montini, Giovanni B. ‘Bij gelegenheid van de internationale conferentie van de Verenigde Naties over het milieu in Stockholm’. RKDocumenten.nl, 1 juni 1972. https://www.rkdocumenten.nl/rkdocs/index.php?mi=600&doc=5225&highlight=.

‘Ontwikkelingssamenwerking 2.0’. Documentaire. PANO. VRT, 2 oktober 2019. https://www.vrt.be/vrtnu/a-z/pano/2019/pano-s2019a14/.

‘Spijtbetuiging aan Congo’. Nieuwsuitzending. Terzake. VRT, 30 juni 2020. https://www.vrt.be/vrtnu/a-z/terzake/2020/terzake-d20200630/.

Universiteit of Hogeschool
Master in de geschiedenis
Publicatiejaar
2020
Promotor(en)
Idesbald Goddeeris
Kernwoorden
Share this on: