De bijdrage van markiezin Arconati Visconti aan het Belgische erfgoed: de schenking van het Kasteel van Gaasbeek
Emma Wouters
Luchtfoto Kasteel van Gaasbeek (Bron: Vlaanderenvanuitdelucht)
Het kasteel-museum van Gaasbeek heropent zijn deuren na drie jaar. Ter ere van het 100-jarig jubileum van het museum blies het kasteel zijn kaarsjes uit met een restauratie. Zo’n 100 jaar geleden schonk markiezin Marie Peyrat Arconati Visconti (1840-1923) het landgoed aan de Belgische Staat.
De Franse markiezin Marie Peyrat Arconati Visconti groeide op in Parijs. Haar vader legde in haar opvoeding de nadruk op antiklerikale, patriottische en republikeinse waarden. In haar vrije tijd correspondeerde ze, organiseerde ze salons en hield ze zich bezig met de bevordering van wetenschappen en kunsten. Daarbij schonk ze een bijzondere aandacht aan het promoten van historische wetenschappen.
Vrijgevige kasteelvrouwe
Die waarden en vrijetijdsbesteding oefenden een onmiskenbare invloed uit op het schenkingsproces van het Gaasbeekse kasteel. De markiezin stond bekend als gulle weldoenster dankzij haar uitgebreide verzamel- en schenkingspolitiek. Na de dood van haar echtgenoot markies Giammartino Arconati Visconti (1839-18176), ontving zij een fortuinlijke erfenis, die haar vrijgevigheid bevorderde. Dankzij die erfenis verwierf ze ook haar geliefde Kasteel van Gaasbeek.
Foto van markiezin Marie Peyrat Arconati Visconti (Bron: Kasteel van Gaasbeek)
Aan het begin van de twintigste eeuw besliste de markiezin dat ze het kasteel wilde wegschenken. Ze had haar zinnen gezet op een schenking die bestond uit één geheel: het kasteel, het park, een aantal gronden, de kasteelcollectie en een extra som van 200 000 frank. Haar motieven voor de gulle schenking? Haar status als kinderloze weduwe met een groot fortuin, haar fysieke verzwakking en haar confrontatie met de dood nadat heel wat van haar dierbaren het leven hadden gelaten.
Het schenkingsproces was niet alleen een zaak van de markiezin zelf. Ook de toenmalige (politieke) context en haar invloedrijke kennissen en vrienden beïnvloedden het schenkingsproces. Een voorbeeld van één van die onmisbare contacten was haar goede vriend Franz Cumont (1868-1947); historicus en de rechterhand van de markiezin doorheen het schenkingsproces. Hij assisteerde haar zowel in keuzes maken als het voeren van de onderhandelingen.
Franz Cumont, beroemd oudheidkundige en archeoloog (Gent, Archief Universiteit Gent)
Eenmaal, andermaal, mislukt
Heel wat obstakels gingen aan de schenking vooraf. Een geschikte ontvanger vinden bleek moeilijker dan verwacht. Eerst viel het oog van de markiezin op de stad Brussel als potentiële ontvanger. In die keuze was haar vriendschap met toenmalig burgemeester Émile De Mot (1835-1909) en hun gedeelde liberale ideologie de doorslaggevende factor. Bovendien kon een instelling als een stad het behoud van het domein op lange termijn verzekeren. De Mot wees het aanbod echter af, omdat de kosten voor het onderhoud, de bewaking en de verzorging van het kasteel te hoog zouden oplopen.
Zo kwam de markiezin terecht bij de Belgische Staat als mogelijke ontvanger. De Staat droeg de historische waarde van het landgoed hoog in het vaandel. Het kasteel was namelijk het toneel geweest van 14e-eeuwse territoriale aanvaringen die bepalend waren in de Brusselse en Brabantse geschiedenis. Daarnaast had het kasteel enkele bekende kasteelheren gekend die de Belgische geschiedenis mee vorm hebben gegeven, waaronder Lamoraal Egmond. Toch gooiden politieke en ideologische idealen in 1912 roet in het eten. De katholieken boekten een electorale overwinning, waarop de liberaalgezinde markiezin haar aanbod introk.
De markiezin gaf echter niet op en contacteerde koning Albert I (1875-1934) als volgende mogelijke ontvanger van het kasteel. De markiezin bewonderde België en diens koni
ng sterk omdat het dappere België volgens haar Frankrijk had gered aan het begin van de Eerste Wereldoorlog dankzij hun heldhaftig verzet. Als blijk van vaderlandsliefde wilde ze het Kasteel van Gaasbeek aan de koning schenken. Hij weigerde het kasteel, want de oorlog schiep een onzekere toekomst en de overdrachtsbelasting zou aanzienlijk zijn. Daarnaast had het landgoed een sterk museumkarakter, waardoor de koning niet op het domein zou kunnen wonen.
Portret koning Albert I (Brussel, Archief van het Koninklijk Paleis)
Vierde keer, goede keer
Omwille van een veranderende sociaaleconomische context zoals de oorlog, maar ook door ontwikkelingen in haar privéleven, koos de markiezin om zich met toenemende intensiteit toe te leggen op de schenking van het kasteel. Opnieuw richtte ze zich tot de Belgische Staat. Vanaf juni 1921 vingen de onderhandelingen met de Staat aan.
De schenkingsmotieven van de markiezin bleven ongewijzigd. Haar bewondering voor het heldhaftige België, de herdenking van dierbaren en haar vrijgevigheid bekrachtigen, alle drie speelden ze een rol in de schenking. De Staat toonde zich nog steeds terughoudend vanwege financiële overwegingen, de voorwaarden van de markiezin en de waardering van de collectie en bouwstijl van het kasteel.
Het was koning Albert I die tussenbeide kwam en de Gaasbeekse schenkingskwestie op de agenda van de Ministerraad zette. Uiteindelijk besloot die raad de schenking te aanvaarden. De ministers hechtten veel belang aan de historische waarde van het kasteel. Dankzij het landgoed kon de Staat het nationaal erfgoed uitbreiden. Vervolgens werd de schenkingsakte op 30 augustus 1921 ondertekend.
Dankbaar, ook vandaag nog
Markiezin Arconati Visconti legde heel wat voorwaarden vast in die schenkingsakte. Zo eiste ze dat alle objecten tentoongesteld zouden worden. Bovendien moest het kasteel toegankelijk zijn voor het publiek. Enkel een museum kon recht doen aan de waarde van haar collectie, vond de markiezin. Al zou een bezoek niet gratis zijn. De entreeprijs moest het kasteel-museum voorzien van financiële slagkracht. Ook zou de toegangsprijs ervoor zorgen dat ongewenste bezoekers wegbleven.
Sinds de opening van het Kasteel van Gaasbeek voor het publiek op 11 februari 1924 vormden die belangrijkste voorwaarden van de markiezin de basis voor het kasteel-museum zoals we dat vandaag de dag kennen. Haar vrijgevige gebaar levert haar tot op de dag van vandaag veel dankbaarheid op.
Krantenartikel opening Kasteel van Gaasbeek, 11 februari 1924 (Lennik, Kasteel van Gaasbeek)
Bibliografie
Onuitgegeven bronnen
Brussel. Algemeen Rijksarchief
Conservateur du château de Gaesbeek, 1922, 859
Nr. 8: P. Pinchart, Brief aan Georges Theunis, 14 september 1922.
Inventaire des papiers Carton de Wiart, 697
Cumont, Franz, 1911, s.d.
Nr. 1: Franz Cumont, Brief aan Henri Carton de Wiart, 30 augustus 1911.
Nr. 2: Franz Cumont, Brief aan Henri Carton de Wiart, 7 september [1911].
Nomination du conservateur du château de Gaesbeek – Rapport de la commission des finances, chargées d’examines l’exposée du dissentiment qui s’est produit entre la Cour de Comptes et le Ministère des Affaires économiques
Voorzitter van het Rekenhof, Brief aan de voorzitter van de Senaat, 18 oktober 1923.
Voorzitter van het Rekenhof, Brief aan Pierre Nolf, 7 september 1923.
Notulen van de Ministerraad, 1949.00
Nr. 32: Conseil de cabinet proces-Verbal, 27 juni 1921.
Nr. 34: Conseil de cabinet proces-Verbal, 23 juli 1921.
Nr. 37: Conseil de cabinet proces-Verbal, 23 augustus 1921.
Brussel. Archief van het Koninklijk Paleis
Archief graaf en gravin Edmond Carton de Wiart
Voorlopig nr. exwx21.
Kabinet van Koning Albert I, 1654
Nr. 2: Richard Dupierreux, Brief aan Guillaume Comte d’Arschot Schoonhoven, 4 maart 1920.
Nr. 3: Franz Cumont, Brief aan Guilllaume Comte d’Arschot Schoonhoven, 28 juni 1921.
Nr. 4: Guillaume Comte d’Arschot Schoonhoven, Brief aan Franz Cumont, 30 juni 1921.
Nr. 6: Franz Cumont, Brief aan Guillaume Comte d’Arschot Schoonhoven, 14 juli 1921.
Nr. 7: Guillaume Comte d’Arschot Schoonhoven, Brief aan Henri Carton de Wiart, 16 juli 1921.
Nr. 8: Henri Carton de Wiart, Brief aan Guillaume Comte d’Arschot Schoonhoven, 23 juli 1921.
Nr. 9: Guillaume Comte d’Arschot Schoonhoven, Brief aan Henri Carton de Wiart, 26 juli 1921.
Nr. 10: Guillaume Comte d’Arschot Schoonhoven, Brief aan Franz Cumont, 26 juli 1921.
Nr. 12: Guillaume Comte d’Arschot Schoonhoven, Note au Colonel Menschaert, s.d.
Nr. 13: Franz Cumont, Brief aan Guillaume Comte d’Arschot Schoonhoven, 16 augustus 1921.
Nr. 15: Guillame Comte d’Arschot Schoonhoven, Brief aan Franz Cumont, 27 augustus 1921.
Nr. 18: Koning Albert I, Telegram aan markiezin Arconati Visconti, 30 augustus 1921.
Nr. 24: Familie Taverne, Brief aan Koning Albert I, 1 september 1921.
Nr. 26: Eugène Hubert, Brief aan Guillaume Comte d’Arschot Schoonhoven, 22 augustus 1922.
Nr. 27: Guillaume Comte d’Arschot Schoonhoven, Brief aan Eugène Hubert, 24 augustus 1922.
Nr. 31: Correspondance échange entre Ministre Theunis et Ministre Hubert au sujet de la nomination d’un conservateur au château – la nomination est admise par Ministre Theunis, 30 augustus 1922.
Kabinet van Koning Albert I, 3193
Entretien de Monsieur Pinchart et de Monsieur Polderman, 1 september 1922.
Eugène Hubert, Brief aan Georges Theunis, 30 augustus 1922.
Eugène Hubert, Brief aan Guillaume Comte d’Arschot Schoonhoven, 30 augustus 1922.
Georges Theunis, Brief aan Eugène Hubert, 29 augustus 1922.
Georges Theunis, Brief aan Eugène Hubert, 30 augustus 1922.
Note, s.d.
Brussel. Rijksarchief Brussel
Archives notariales de l'arrondissement de Bruxelles-Capitale. Accroissements 2000-2005, Delvaux juillet-decembre 1921, 47256
Nr. 228: Alfred Delvaux, Schenkingsakte Kasteel van Gaasbeek aan Belgische Staat, 30 augustus 1921.
Nr. 228: Leon Bucaille, Voorbereiding schenkingsakte Kasteel van Gaasbeek aan Belgische Staat, 13 november 1920.
Gaasbeek. Archief Kasteel van Gaasbeek
Adolphe Max, Brief aan Franz Cumont, 27 juli 1921.
Baron Eugène Beyens, Brief aan Franz Cumont, 29 mei 1916.
Baron Eugène Beyens, Brief aan Franz Cumont, 16 augustus 1916.
Franz Cumont, Brief aan Adolphe Max, 6 juli 1921.
Franz Cumont, Brief aan Jules Destrée, s.d.
Franz Cumont, Brief aan Jules Destrée, s.d.
Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, s.d. [1919].
Franz Cumont, Brief over schenking kasteel van Gaasbeek, 16 augustus 1921.
Franz Cumont, Note sur le projet de donation du château de Gaesbeek, s.d.
Jules Destrée, Brief aan Franz Cumont, 22 juni 1921.
Jules Destrée, Brief aan Franz Cumont, 25 juni 1921.
Jules Destrée, Brief aan Franz Cumont, 25 juli 1921.
Jules Destrée, Nota schenking Kasteel van Gaasbeek, s.d.
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Franz Cumont, s.d.
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Franz Cumont, s.d.
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Franz Cumont, s.d.
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Franz Cumont, s.d.
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Franz Cumont, 13 januari [1919].
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Franz Cumont, 21 augustus [1921].
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Raoul Warocqué, 20 december 1911.
Pierre Graux, Brief aan Franz Cumont, 30 juni 1921.
Benoeming H. Lockem
Eugène Hubert, Brief aan Georges Theunis, 2 september 1922.
Krantenknipsel L’Ouverture au Public du Château-Musée de Gaesbeek, 17 februari 1924.
Correspondance et extraits relatifs à la donation de Gaesbeek.
Dossier ivm Koninklijk Besluit schenking Gaasbeek en Lockem als eerste conservator benoemd.
Eugène Hubert en Koning Albert I, Koninklijk besluit schenking kasteel van Gaabseek, 18 augustus 1922.
Eugène Hubert en Koning Albert I, Koninklijk besluit Domein van Gaesbeek – Personeel, 25 augustus 1922.
Knipsel artikel uit het Belgisch Staatsblad.
Schenkingsakte + inventaris
Alfred Delvaux, Schenkingsakte Kasteel van Gaasbeek aan Belgische Staat, 30 augustus 1921.
Transcripties Lockem interbellum: 1905-1910
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Franz Cumont, s.d.
Transcripties Lockem interbellum: 1911
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Franz Cumont, s.d. [1911].
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Franz Cumont, s.d. [1911].
Transcripties Lockem interbellum: 1912
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Franz Cumont, s.d. [1912].
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Franz Cumont, s.d. [1912].
Transcripties Lockem interbellum: 1915
Marie Peyrat Arconati Visconti, Brief aan Franz Cumont, [1915].
Parijs. Bibliothèque numérique de la Sorbonne
Correspondance de la marquise Arconati-Visconti
Volume V (MSVC 267)
Nr. 27: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 21 maart 1911.
Nr. 32: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 14 september 1911.
Nr. 42: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 2 augustus 1911.
Nr. 47: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 22 juli 1911.
Nr. 74: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, s.d. [1911].
Nr. 76: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, s.d.
Nr. 123: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 31 maart 1911.
Nr. 127: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 29 juli 1911.
Volume VI (MSVC 268)
Nr. 68: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 27 juli 1916.
Volume VII (MSVC 269)
Nr. 13: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 1 juli 1921.
Nr. 58: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 14 oktober 1920.
Volume VIII (MSVC 270)
Nr. 27: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, s.d.
Nr. 68: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, s.d.
Nr. 94: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 22 december 1919.
Nr. 112: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, s.d.
Volume XVII (MSVC 279)
Nr. 24: Franz Cumont, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 16 februari [1921].
Nr. 108: Paul Hymans, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 1 december 1918.
Nr. 109: Paul Hymans, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 1 januari 1920.
Nr. 115: Paul Hymans, Brief aan Marie Peyrat Arconati Visconti, 30 oktober 1919.
Uitgegeven bronnen
Gaasbeek. Archief Kasteel van Gaasbeek
Cumont, Franz en Renson, Gaston. La marquise Arconati-Visconti (1840-1923) quelques souvenirs. Gaasbeek: Rijksdomein Gaasbeek, 1977.
Gedrukte bronnen
Brussel. Archief van het Koninklijk Paleis
Kabinet van Koning Albert I, 1654
“Le Chateau de Gaesbeek”. Le Soir. 1 maart 1920.
“Le Domaine de Gaesbeek”. L’indépendance Belge. 23 februari 1920.
Brussel. Koninklijke Bibliotheek van België
“Conseil de cabinet”. Journal de Bruxelles. 9 juli 1921.
Gaasbeek. Archief Kasteel van Gaasbeek
Carton de Wiart, Henri. Souvenirs politique (1918-1951). vol. 2. Brussel: La Renaissance du livre, 1981.
Werken
Allard, Dominique en De Feijter, Iris. Privéverzamelaars: passie en overdracht. Brussel: Koning Bouwdewijnstichting, 2015.
Baal, Gérard. ‘Un salon dreyfusard, des lendemains de l’affaire a la grande guerre: La marquise arconati-visconti et ses amis’, Revue d’histoire moderne et contemporaine, 28 (1981): 433–463.
Balmand, Pascal, Bernstein, Serge en Milza, Pierre. Geschiedenis van Frankrijk. Utrecht: Het Spectrum, 1996.
Beretta, Marco. From Private to Public. New York: Science History Publications, 2005.
Bergvelt, Ellinoor, Meijers, Debora en Rijnders, Mieke. Kabinetten, galerijen en musea. Het verzamelen en presenteren van naturalia en kunst van 1500 tot heden. Zwolle: Waanders, 2005.
Bernard, Claire. ‘Max’. In Biographie Nationale. Brussel: L’Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts, 1958. 30: 552-568.
Bolacé, J. ‘Arschot Schoonhoven’. In Biographie Nationale. Académie Royale des sciences et des beaux-arts de Belgique, 1956, 29: 154-156.
Bronne, Carlo. La marquise Arconati, dernière châtelaine de Gaasbeek. Tervuren: Cahier historiques, 1970.
Buyst, Erik. ‘Van industriële grootmacht tot de “zieke man” van West-Europa’. In België, een land in crisis (1913-1950). Antwerpen: Standaard, 2006.
Closon, Jules. Eugène Hubert (1853-1931). Vol. 1. L’Annunaire de la Commission communale de l’Histoire de l’Ancien Pays de Liège. Luik: Vailant-Carmanne, Imprimerie de l’Académie, 1931.
De Jong, Leen. 1818-2018, Schenkingen aan het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. Tielt: Lannoo, 2020.
De Jong, Leen. ‘Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen en zijn schenkers. Een kennismaking’. In 1818-2018, Schenkingen aan het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. Tielt: Lannoo, 2020: 10-37.
De Maeyer, Jan. Negentiende-eeuwse restauratiepraktijk en actuele monumentenzorg: handelingen van het Nederlands-Vlaams symposium, Leuven 13-14 september 1996. Leuven: Universitaire pers Leuven, 1999.
De Maeyer, Jan, Heyrman, Peter, Vanackere, Luc en Van Santvoort, Linda. Droomburchten en luchtkastelen: van Gaasbeek tot Neuschwanstein, een Europees fenomeen. Leuven: Davidsfonds, 2009.
De Ruyt, Franz. ‘Notice sur Franz Cumont, membre de l’Académie’, In Annunaire de 1981. Brussel: Académie Royale de Belgique, 1980: 99-114.
De Schaepdrijver, Sophie. De Groote Oorlog: Het Koninkrijk België tijdens de Eerste Wereldoorlog. Antwerpen: Houtekiet, 2014.
De Wolf, Peter. De driepartijen regering Carton de Wiart, regering van Nationale Unie (20 november 1920 - 9 december 1921). Leuven, KU Leuven, 1998.
Dumont, Georges-Henri. ‘Destrée’. In Nouvelle Biographie Nationale. Brussel: Académie Royale des sciences et des beaux-arts de Belgique, 1999, 5: 117-123.
Dumoulin, Michel. Les Stoclets: Microcosme d’ambitions et de passions. Brussel: Le Cri, 2011.
Forth, Chrisopher E. en Accampo, Elinor. Confronting modernity in fin-de-siècle France: bodies, minds and gender. Londen: Palgrave Macmillan, 2009.
Harris, Ruth. ‘Two Salonnières during the Dreyfus Affair: The Marquise Arconati Visconti and Gyp’. In Confronting Modernity in Fin-de-Siècle France: Bodies, Minds and Gender, 2010: 235-249.
‘Hubert’. In Biographie Nationale. Brussel: Académie Royale des sciences et des beaux-arts de Belgique, 1969, 35: 440-448.
‘Inventaris van de personeelsdossiers van diverse wetenschappelijke instellingen, beheerd door de POD Federaal Wetenschapsbeleid en diens rechtsvoorgangers, 1902-2003’. Het Rijksarchief in België.
Lannoy, Annelies en Praet, Danny. The Christian Mystery: Early Christianity and the Ancient Mystery Cults in the Work of Franz Cumont and in the History of Scholarship. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2023.
Long, Véronique. ‘Les collectionneurs d’oeuvres d’art et la donation au musée à la fin du XIXe siècle: l’exemple du musée du Louvre’. Romantisme 112 (2001): 45-54.
Marais, Jean-Luc. Histoire du don en France de 1800 à 1939. Dons et legs charitables, pieux et philanthropiques. Rennes: Presses universitaires de Rennes, 1999.
Michel, Denis en Lagrée, Michel. L’affaire Dreyfus et l’opinion publique, en France et à l’étranger. Collection ‘Histoire’ L’affaire Dreyfus et l’opinion publique, en France et á l’étranger. Rennes: Presses universitaires de Rennes, 1995.
Montens, Valérie. ‘En guise d’introduction: finances publiques et art en Belgique (1830-1940)’. In L’argent des arts: la politique artistique des pouvoirs publics en Belgique de 1830 à 1940. Brussel: Ed. de l’Université de Bruxelles, 2001, 13-22.
Müller, Ulrike. ‘Private verzamelaars en het ontstaan van een cultuur van kunstschenkingen in negentiende-eeuws Antwerpen’. In Schenkingen aan het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 1818-2018, 2020: 38-51.
Müller, Ulrike. Thuis in een museum: het verhaal van Henriëtte en Fritz Mayer van den Bergh. Veurne: Hannibal Books, 2021.
Natali, Lucile. Clio au Siècle de l’Histoire: Culture historique et mécénat de Marie Peyrat, marquise Arconati-Visconti (1840-1923). Parijs: Sorbonne Université, 2019.
Nohlen, Dieter en Stöver, Philippe. Elections in Europe: a data handbook. Baden-Baden: Nomos, 2010.
Nys, Liesbet. De intrede van het publiek: Museumbezoek in België 1830-1914. Leuven: Universitaire pers Leuven, 2012.
Parée, Daphné. Du rêve du collectionneur aux réalités du musée: l’histoire du musée de Mariemont (1917-1960). Brussel: Universitaire pers Brussel, 2017.
Paul Hymans 1865-1941: sa vie, sa pensée, son action. S,l.: s.n., s.d.
Pomian, Kryztof. Collectionneurs, amateurs et curieux. Parijs: Gallimard, 1987.
Poulain, Martine. Marie Arconati-Visconti: La Passion de la République. Parijs: Puf, 2023.
Puchnatzi, Inge. De beruchte gehoorzaamheid van de gehuwde vrouw: de afschaffing van de maritale macht en de handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw door de wet van 30 april 1958. Leuven: KU Leuven, 2006.
Ranieri, Liane. ‘De Mot’. In Nouvelle Biographie Nationale. Brussel: Académie Royale de Belgique, 2010, 10: 138-141.
Renson, Gaston. Bouw en ikonografie van het kasteel van Gaasbeek (1240-1970). Lennik, 1970.
Schmitz, Yves. ‘Carton de Wiart’. In Biographie Nationale. Brussel: Académie Royale des sciences et des beaux-arts de Belgique, 1985, 44: 164-178.
Stammers, Tom. The purchase of the past: collecting culture in post-Revolutionary Paris, c.1790-1890. Cambridge: Cambridge University Press, 2020.
Siegel, Jonah. The emergence of the modern museum: an anthology of nineteenth-century sources. New York: Oxford university press, 2008.
Stengers, Jean. ‘Le projet de donation du château de Gaasbeek à la ville de Bruxelles’. In Mélanges offerts à Claire Dickstein-Bernard. Brussel: Bibliothèque royale Albert Ier, 1999: 399-413.
Stengers, Jean. ‘Une intellectuelle misogyne la marquise Arconati-Visconti’. Sextant 13 (2000): 211–225.
Stoop, Pieter. “Vive le Roi! Il est le Roi-Soldat, le Roi-Héros!” Een discoursanalyse van de berichtgeving over “Koning-Soldaat” Albert I in de Belgische krantenpers tijdens de Eerste Wereldoorlog. Leuven: KU Leuven, 2019.
Stynen, Herman. De onvoltooid verleden tijd: een geschiedenis van de monumenten- en landschapszorg in België 1835-1940. Brussel: Stichting Vlaams Erfgoed, 1998.
Swenson, Astrid. The rise of heritage: preserving the past in France, Germany and England, 1789-1914. Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
Tollebeek, Johan. ‘De historische wereld van Arthur Merghelynck. Over het “familiale verleden” van de negentiende-eeuwse adel.’ In Een slapeloos doordenken van alle dingen. Over geschiedenis en historische cultuur. Amsterdam: Prometheus, 2017: 49-76.
Tollebeek, Johan. ‘Het verleden in de negentiende eeuw Arthur Merghelynck en het Kasteel van Beauvoorde’. Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde, 1999, 107–147.
Tollebeek, Johan, Van Assche, Eline en Derez, Mark. Ravage: kunst en cultuur in tijden van conflict. Brussel: Mercatorfonds, 2014.
Tordeur, Jean, Trousson, Raymond, Dumont, Georges-Herni, Jones, Philippe, en Detemmerman, Jacques. Jules Destrée: le multiple. Brussel: Sabam, 1995.
Van Cromphout, Jules. Le château de Gaesbeek. Hekelgem: Abbaye d’Affligem, 1939.
Van Hentenryk, Ginette Kurgan, en Montens, Valérie. L’argent des arts: la politique artistique des pouvoirs publics en Belgique de 1830 à 1940. Brussel: Ed. de l’Université de Bruxelles, 2001.
Van Loo, Anne. ‘Monumentenzorg’. In Repertorium van de architectuur in België van 1830 tot heden, 274–281. Antwerpen: Mercatorfonds, 2003.
Van Nuffel, Robert. ‘Arconati Visconti’. In Biographie Nationale. Brussel: Académie Royale des sciences et des beaux-arts de Belgique, 1967, 43: 8-17.
Van Santvoort, Linda. ‘Restauratie en conservatie van de 19e eeuw tot 1931’. In Restauratie en conservatie. Brussel: Crahay, 2011: 13-41.
Van Uytven, Raymond, Bruneel, Christophe, Koldeweij, Jos, van de Sande, A.W.F.M. en van Oudheusden, Jan. Geschiedenis van Brabant: van hertogdom tot heden. Zwolle: Waanders, 2011.
Van Ypersele, Laurence. Le roi Albert: histoire d’un mythe. Ottignies: Quorum, 1995.
Vandormael, Herman. Kasteel van Gaasbeek. Musea Nostra 9. Brussel: Gemeentekrediet van België, 1988.
Vandormael, Herman, Goossens, B., Vandenbreeden, J., Van Santvoort, Linda en Decoodt, W. Het verleden herbouwd: Charle-Albert en de restauratie van het kasteel van Gaasbeek (1889-1898). Gaasbeek: Kasteel van Gaasbeek, 1999.
Velaers, Jan. Albert I: Koning in tijden van oorlog en crisis 1909-1934. Tielt: Lannoo, 2009.
Weis, Monique. ‘De troebelen van de 16de eeuw in de Brusselse herinnering. Geschiedenis en gedachtenis van een meervoudige oorlog’. Erfgoed Brussel 11, nr. 2 (2014): 9–23.
Willequet, Jacques. ‘Aumale’. In Biographie Nationale. Brussel: Académie Royale des sciences et des beaux-arts de Belgique, 1956: 167-168.
Willmot, Hedley Paul. Eerste Wereldoorlog. Tielt: Lannoo, 2004.
Digitale informatie
“Carlo Bronne”. Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique. Geraadpleegd 2 mei 2024, https://www.arllfb.be/composition/membres/bronne.html.
“Château de Chantilly”. Château de Chantilly. Geraadpleegd 13 maart 2024, https://chateaudechantilly.fr/.
"Château de Fontainebleau". Château de Fontainebleau. Geraadpleegd 13 maart 2024, https://www.chateaudefontainebleau.fr/en/.
Danny Praet. “Cumont, Franz (1868-1947)”. UGentMemorie. 16 augustus 2010, https://www.ugentmemorie.be/personen/cumont-franz-1868-1947.
“De geschiedenis van Frankrijk”. Ambassade de France aux Pays-Bas. Geraadpleegd 10 januari 2024, https://nl.ambafrance.org/De-geschiedenis-van-Frankrijk-19218#:~:text=In%20juli%201794%20wordt%20Robespierre,daarna%20keizer%20van%20de%20Fransen.
"De Marie Peyrat à la marquise Arconati Visconti". Musée des Arts Décoratifs. Geraadpleegd 31 augustus 2023, https://madparis.fr/De-Marie-Peyrat-a-la-marquise-Arconati-Visconti.
"Dr Thomas Stammers". Durham University. Geraadpleegd 13 mei 2024, https://www.durham.ac.uk/staff/t-e-stammers/.
"Eugène Hubert". Liège Université. Geraadpleegd 16 januari 2024, https://www.uliege.be/cms/c_10565619/en/eugene-hubert.
“Fabrice Polderman”. Museum voor Schone Kunsten Gent. Geraadpleegd 21 december 2023, https://www.mskgent.be/collectie/1960-ai.
Gerard, Emmanuel e.a. “Eugène Beyens”. Koninklijke Commissie voor Geschiedenis: Belelite. Geraadpleegd 25 maart 2024, http://www.commissionroyalehistoire.be/belelite/nl/pers/personsid/0/43.
Gerard, Emmanuel e.a. “Henry Carton de Wiart”. Koninklijke Commissie voor Geschiedenis: Belelite. Geraadpleegd 4 maart 2024, http://www.commissionroyalehistoire.be/belelite/nl/pers/personsid/0/46.
Gerard, Emmanuel e.a. “Jules Destrée”. Koninklijke Commissie voor Geschiedenis: Belelite. Geraadpleegd 20 februari 2024, http://www.commissionroyalehistoire.be/belelite/nl/pers/personsid/0/77.
Gerard, Emmanuel e.a. “Nationale/Federale regering”. Koninklijke Commissie voor Geschiedenis: Belelite. Geraadpleegd 16 januari 2024, http://www.commissionroyalehistoire.be/belelite/nl/gov/governmentsoverview/fed.
Gerard, Emmanuel e.a. “Regering-De Broqueville II”. Koninklijke Commissie voor Geschiedenis: Belelite. Geraadpleegd 13 maart 2024, http://www.commissionroyalehistoire.be/belelite/nl/gov/govid/fed/debroquevilleii.
Gerard, Emmanuel e.a. “Regering-Delacroix I”. Koninklijke Commissie voor Geschiedenis: Belelite. Geraadpleegd 20 februari 2024, http://www.commissionroyalehistoire.be/belelite/nl/gov/govid/fed/delacroixi.
Gerard, Emmanuel e.a. “Regering-Delacroix II”. Koninklijke Commissie voor Geschiedenis: Belelite. Geraadpleegd 20 februari 2024, http://www.commissionroyalehistoire.be/belelite/nlF/gov/govid/fed/delacroixii.
Gerard, Emmanuel e.a. “Theunis I”. Koninklijke Commissie voor Geschiedenis: Belelite. Geraadpleegd 9 april 2024, http://www.commissionroyalehistoire.be/belelite/nl/gov/govid/fed/theunisi.
“Geschiedenis”. Kasteel van Gaasbeek. Geraadpleegd 7 oktober 2023, https://www.kasteelvangaasbeek.be/nl/httpswww.kasteelvangaasbeek.be/nl/geschiedenis.
"Graux, Pierre". Catalogue des Archives de l’Université libre de Bruxelles. Geraadpleegd 12 februari 2024, https://catalogue.archives.ulb.be/index.php/graux-pierre.
Harvey Mansfield. "Niccolò Machiavelli". Britannica Academic. Geraadpleegd 9 april 2024, https://academic-eb-com.kuleuven.e-bronnen.be/levels/collegiate/article/Niccol%C3%B2-Machiavelli/49739.
“Herman Vandormael – Een historicus verovert Gaasbeek”. Openbaar Kunstbezit Vlaanderen. Geraadpleegd 15 april 2024, https://www.okv.be/artikel/herman-vandormael-een-historicus-verovert-gaasbeek'.
“Histoire du château”. Ministère de la Culture: Musée d’Archéologie Nationale. Geraadpleegd 13 maart 2024, https://musee-archeologienationale.fr/histoire-du-chateau.
“Home I Kasteel van Gaasbeek”. Kasteel van Gaasbeek. Geraadpleegd 7 maart 2024, https://www.kasteelvangaasbeek.be/httpswww.kasteelvangaasbeek.be/.
Jacques Chastenet de Castaing. "Léon Gambetta". Britannica Academic. Geraadpleegd 15 april 2024, https://academic-eb-com.kuleuven.e-bronnen.be/levels/collegiate/article/L%C3%A9on-Gambetta/35954.
Jean-Bertrand Barrère. "Victor Hugo". Britannica Academic. Geraadpleegd 15 april 2024, https://academic-eb-com.kuleuven.e-bronnen.be/levels/collegiate/article/Victor-Hugo/41435.
"La crise boulangiste". Gallica Bibliothèque nationale de France. Geraadpleegd 2 mei 2024, https://gallica.bnf.fr/dossiers/html/dossiers/Zola/Chrono/ZolaHis2_Boul.htm.
"La marquise Arconati Visconti et la bibliothèque du château de Gaesbeek". École Normale Supérieure. Geraadpleegd 13 oktober 2023, https://bib-expositions-virtuelles.ens.psl.eu/exhibits/show/la-marquise-arconati-visconti.
"Leen de Jong". Openbaar Kunstbezit Vlaanderen; Geraadpleegd 13 maart 2024, https://www.okv.be/author/leen-de-jong.
"L’Union centrale des Arts décoratifs et l’éclosion d’un art nouveau, 1884-1914". Musée des Arts Décoratifs. Geraadpleegd 6 mei 2024, https://madparis.fr/l-union-centrale-des-arts.
“Mariemont”. Musée royal de Mariemont. Geraadpleegd 8 april 2024, http://www.musee-mariemont.be/index.php?id=4008.
“Onderzoek Ulrike Müller”. Universiteit Antwerpen. Geraadpleegd 14 mei 2024, https://www.uantwerpen.be/nl/personeel/ulrike-muller/onderzoek/.
“Park van het Kasteel van Gaasbeek met omgeving”. Inventaris onroerend erfgoed. Geraadpleegd 1 augustus 2023, https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/134745.
“Paul Hymans – Biographie”. Université Libre de Bruxelles,Bibliothèques & Information Scientifique. Geraadpleegd 17 november 2023, https://bib.ulb.be/fr/documents/digitheque/personalia/paul-hymans/biographie.
Ricardo Quinones. “Dante”. Britannica Academic. Geraadpleegd 9 april 2024, https://academic-eb-com.kuleuven.e-bronnen.be/levels/collegiate/article/Dante/109641.
Schrever, Rudi. "De moord op volksheld Everaard t’ Serclaes". Historiek. Geraadpleegd 6 mei 2024, https://historiek.net/moord-volksheld-everaard-t-serclaes/73451/.
"Une figure singulière". Bibliothèque numérique de la Sorbonne. Geraadpleegd 29 september 2023, https://nubis.univ-paris1.fr/web/marquise-arconati-visconti/une-figure-….
