Star Wars boven ons hoofd: kan het recht een ruimteoorlog voorkomen?

Tom
Vollbracht

Zoals bij velen heeft de ruimte altijd tot mijn verbeelding gesproken: een mysterieuze plek vol ontdekking en mogelijkheden. Vandaag is het ook een gebied dat onze dagelijkse gedigitaliseerde samenleving diepgaand beïnvloedt. Satellieten maken communicatie en navigatie mogelijk, voorspellen het weer en ondersteunen internationale handel. Zonder hen zou veel technologie stilvallen.

Die afhankelijkheid maakt ons kwetsbaar. Zo veroorzaakte het nieuws van 14 februari 2024 over een mogelijk Russisch nucleair ruimtewapen internationaal veel opschudding. Zo’n wapen zou in één klap een groot deel van de wereldwijde satellietinfrastructuur kunnen uitschakelen. Hoewel dit klinkt als sciencefiction, is het voor juristen en diplomaten een reële dreiging: satellieten zijn aantrekkelijke en fragiele doelwitten in een gewapend conflict.

De ruimte dreigt een militair domein te worden, en niet langer uitsluitend een terrein voor wetenschap en ontdekking. Is het internationaal recht gewapend tegen een ruimtewapenwedloop? Deze vraag probeer ik in mijn masterproef te beantwoorden. Het korte antwoord: nee, maar met nuance.

Van spoetnik tot Star Wars

Sinds de lancering van Spoetnik-I in 1957 beseften grootmachten dat wie de ruimte beheerst, ook invloed heeft op aarde. Tijdens de Koude Oorlog bouwden de VS en de Sovjet-Unie daarom hun ruimtecapaciteiten uit, van militaire communicatie- en observatiesatellieten tot de eerste antisatellietwapens. Later volgden ook andere landen: China voerde in 2007 een eerste succesvolle antisatelliettest uit, gevolgd door India in 2019. Dat de ruimtewapenwedloop springlevend is, bleek nog tijdens de Chinese militaire parade van 3 september 2025, waar het land openlijk antisatellietwapens toonde. Intussen experimenteren grootmachten ook met lasers, elektronische oorlogsvoering en cyberaanvallen op satellieten.

Ruimtebewapening en ruimtewapens

Militarisering en bewapening van de ruimte zijn niet hetzelfde. Bij militarisering gebruiken staten ruimtetechnologie ondersteunend voor hun militaire activiteiten, zoals communicatie of observatie, zonder direct vernietigende wapens te plaatsen. Bewapening houdt in dat militaire ruimtetechnologie wordt ingezet om objecten in de ruimte of zelfs op aarde direct te beschadigen.

Er bestaat internationaal geen erkende definitie van een “ruimtewapen”. Dit schept juridisch grijze zones en bemoeilijkt diplomatieke initiatieven: hoe kun je regels opstellen over iets wat je niet exact kunt benoemen? Toch tekenen zich vier categorieën wapens af:

  1. Kinetische ruimtewapens zijn fysieke projectielen of raketten die satellieten vernietigen. Dergelijke aanvallen creëren ruimtepuin dat nog jaren rond de aarde blijft cirkelen en verdere ruimteactiviteiten bemoeilijkt.
  2. Niet-kinetische ruimtewapens richten schade aan zonder een botsing. Lasers kunnen satellietsensoren verblinden, microgolven elektronica beschadigen, en nucleaire wapens genereren elektromagnetische pulsen die veel satellieten tegelijk kunnen uitschakelen.
  3. Elektronische wapens verstoren signalen. Jamming verhindert de communicatie tussen satellieten en aarde, terwijl spoofing valse signalen uitzendt om satellietsystemen te misleiden.
  4. Cyberaanvallen richten zich op de data en software van satellieten. Hackers zouden dus data kunnen stelen, systemen ontregelen of zelfs de volledige controle over een satelliet overnemen.

In mijn masterproef definieer ik ruimtewapens als wapens die bedoeld zijn om schade toe te brengen aan doelen in de ruimte of op aarde (inclusief de atmosfeer), of om vanaf de aarde en haar atmosfeer schade te veroorzaken aan objecten in de ruimte.

Ruimteoorlog: mag het eigenlijk?

In het internationaal recht spelen twee gebieden een rol bij ruimtebewapening: het ruimterecht en het internationaal humanitair recht (IHR).

Het ruimterecht is nog relatief jong en gebaseerd op enkele kernverdragen, met het Ruimteverdrag van 1967 als belangrijkste. Het bevat nobele principes, zoals dat de ruimte alleen voor “vreedzame doeleinden” mag worden gebruikt. In de praktijk zijn deze regels echter vaag en open voor interpretatie. Hierdoor interpreteert elke staat dit anders. Daarnaast bevat het verdrag geen allesomvattend verbod op ruimtewapens.

Het IHR geldt zodra er een gewapend conflict uitbreekt. Het schrijft voor dat strijdende partijen onderscheid maken tussen militaire en civiele doelen, dat burgers niet buitensporig mogen lijden, en dat risico’s voor burgers zo veel mogelijk moeten worden beperkt. In de ruimte is dit bijzonder ingewikkeld. Veel satellieten hebben een dubbele functie: een GPS-satelliet ondersteunt zowel militaire operaties als bijvoorbeeld burgerluchtvaart. Een aanval op zo’n satelliet treft daarom onvermijdelijk ook burgers. Bovendien kan schade vertraagd optreden, bijvoorbeeld wanneer ruimtewapens ruimtepuin genereren dat jaren later andere ruimteobjecten beschadigt of verdere lancering bemoeilijkt.

Het IHR biedt dus wel duidelijke normen, maar de toepassing in de ruimte is zowel juridisch als technisch ingewikkeld. Ruimterecht en IHR bestaan bovendien grotendeels naast elkaar zonder duidelijke hiërarchie, wat kan leiden tot tegenstrijdige uitkomsten en juridische onzekerheid.

Vredesgesprekken met een raket onder tafel

Op papier lijken bijna alle landen het eens: alleen vreedzaam gebruik van de ruimte is toegestaan. In de praktijk voeren ze een dubbel beleid.

De Verenigde Staten pleiten voor verantwoord ruimtegedrag, maar investeren tegelijkertijd miljarden in militaire ruimteprogramma’s. Rusland stelt verdragen voor die ruimtewapens moeten verbieden, terwijl het zelf nieuwe systemen test. Ook China roept op tot vrede, maar toont regelmatig dat het militaire ruimteambities heeft. India sloot zich tenslotte in 2019 aan als vierde land dat met succes een satelliet vanaf aarde kon vernietigen, wat de wapenwedloop verder aanwakkert.

Ook de Europese Unie en de NAVO spreken zich uit voor vreedzaam gebruik van de ruimte, maar bindende regels ontbreken. Bovendien erkent de NAVO de ruimte sinds 2019 als operationeel domein, waardoor militaire planning in de ruimte mogelijk is.

Binnen de Verenigde Naties lopen onderhandelingen vast. Definities zijn vaag, verificatie is lastig en niemand wil als eerste zijn kaarten op tafel leggen. Het resultaat: veel diplomatieke retoriek, maar weinig duidelijke afspraken.

De ruimte als tikkende tijdbom

De ruimte is onmisbaar voor onze veiligheid, economie en communicatie. Terwijl technologie razendsnel evolueert, hinkt het recht achterop. Het ruimterecht blijft vaag, het humanitair recht moeilijk toepasbaar, en staten handelen in strijd met hun eigen woorden.

De nood aan een stevig internationaal instrument dat ruimtebewapening aanpakt is groot. Diplomatieke gesprekken lopen, maar de uitkomst is onzeker. Zoals de Amerikaanse astronoom Carl Sagan zei: “The sky calls to us. If we do not destroy ourselves, we will one day venture to the stars.” Het is aan de internationale gemeenschap om ervoor te zorgen dat die reis niet voorafgegaan wordt door oorlog in de ruimte.

Bibliografie

  1. Bibliografie

  2. Wetgeving

Internationaalrechtelijke bronnen en Verenigde Naties

  • Agreement governing the Activities of States on the Moon and Other Celestial Bodies van 5 december 1979, United Nations Treaty Series, vol. 1363, 3.
  • Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and Relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I) van 8 juni 1977, ICRC, https://ihl-databases.icrc.org.
  • Treaty on principles governing the activities of States in the exploration and use of outer space, including the moon and other celestial bodies van 27 januari 1967, United Nations Treaty Series, vol. 610, 205.
  • Treaty Banning Nuclear Weapon Tests in the Atmosphere, in Outer Space and Under Water van 5 augustus 1963, United Nations Treaty Series, vol. 480, 43.
  • Antarctic Treaty van 1 december 1959, United Nations Treaty Series, vol 402, 72.
  • Convention (IV) respecting the Laws and Customs of War on Land and its annex: Regulations concerning the Laws and Customs of War on Land van 18 oktober 1907, ICRC, https://ihl-databases.icrc.org.
  • Convention (II) with Respect to the Laws and Customs of War on Land and its annex: Regulations concerning the Laws and Customs of War on Land van 28 juli 1899, ICRC, https://ihl-databases.icrc.org.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 2 december 2024, UN Doc. A/RES/79/19, 2024.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 4 december 2023, UN Doc. A/RES/78/238, 2023.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 4 december 2023, UN Doc. A/RES/78/21, 2023.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 4 december 2023, UN Doc. A/RES/78/19, 2023.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 7 december 2022, UN. Doc. A/RES/77/41, 2022.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 24 december 2021, UN Doc. A/RES/76/231, 2021.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 8 december 2021, UN Doc. A/RES/76/23, 2021.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 7 december 2020, UN Doc. A/RES/75/35, 2020.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 20 december 2018, UN Doc. A/RES/73/203, 2019.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 11 december 2014, UN Doc. A/RES/69/32, 2014.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 23 december 1999, UN Doc. A/RES/54/44, 1999.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 4 februari 1997, UN Doc. A/RES/51/122, 1997.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 10 december 1996, UN Doc. A/RES/51/37, 1996.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 9 december 1981, UN Doc. A/RES/36/97, 1981
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 12 december 1977, UN Doc. A/RES/32/84, 1977.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 13 december 1963, UN Doc. A/RES/1962(XVIII), 1963.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 12 december 1959, UN Doc. A/RES/1962/(XIV), 1962.
  • Resolutie van Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 13 december 1958, UN Doc. A/RES/1348/(XIII), 1958.
  • Resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 11 januari 1952, UN Doc. A RES/502/(VI), 1952.
  • Besluit van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 2 december 2024, UN Doc. A/79/49 (Vol. II), 2024.
  • GROUP OF GOVERNMENTAL EXPERTS ON FURTHER PRACTICAL MEASURES FOR THE PREVENTION OF AN ARMS RACE IN OUTER SPACE, Report of the Group of Governmental Experts of further practical measures for the prevention of an arms race in outer space, 23 augustus 2024, unoda.org GE-PAROS/2024/CRP.4, https://docs-library.unoda.org/Group_of_governmental_experts_on_further… (geraadpleegd op 24 april 2025).
  • UNCOPUOS, Status of International Agreements relating to activities in outer space as at 1 January 2024, 15 april 2024, unoosa.org, A/AC.105/C.2/2024/CRP.3, https://www.unoosa.org/res/oosadoc/data/documents/2024/aac_105c_22024crp/aac_105c_22024crp_3_0_html/AC105_C2_2024_CRP03E.pdf, (geraadpleegd op 22 april 2025).
  • UNGA, Prevention of an arms race in outer space: Report of the First Committee, 10 november 2023, UN Doc. A/78/407.
  • UNGA, Statement on behalf of the African Group at the Thematic Debate of the First Committee: Outer Space (Disarmament Aspects), 20 oktober 2023, https://estatements.unmeetings.org/estatements/11.0010/2023101910000000… (geraadpleegd op 26 april 2025).
  • UNGA FIRST COMMITTEE, Outer Space Becoming Contested Domain for Supremacy with Space-Based Communications, Intelligence Assets, Anti-Satellite Weapons, First Committee Hears, 19 oktober 2023, press.un.org GA/DIS/3722, https://press.un.org/en/2023/gadis3722.doc.htm (geraadpleegd op 22 April 2025).
  • UNGA FIRST COMMITTEE, Statement by the United States Thematic Discussion on Outer Space (Disarmament Aspects) UNFC, oktober 2023, https://docs-library.unoda.org/General_Assembly_First_Committee_-Seventy-Eighth_session_(2023)/United_States_0.pdf, (geraadpleegd 22 april 2025).
  • UNODA, Statement by Malaysia at the fourth open-ended working group on reducing space threats through norms, rules and principles of responsible behaviours, 28 augustus 2023, https://docs-library.unoda.org/Open-Ended_Working_Group_on_Reducing_Spa… (geraadpleegd op 26 april 2025).
  • UNODA, Fourth Session of the open-ended working group on reducing space threats through norms, rules, and principles of responsible behaviours; General Intervention by H.E. Himalee Arunatilaka, Ambassador and Permanent Representative of Sri Lanka, 28 augustus 2023, https://docs-library.unoda.org/Open-Ended_Working_Group_on_Reducing_Spa… (geraadpleegd op 26 april 2025).
  • UNGA, European Union joint contribution on the works of the Open Ended Working Group on reducing space threats through norms, rules and principles of responsible behaviours Fourth part: recommendations on possible norms, rules and principles of responsible behaviour relating to threats by States to space systems, 19 juni 2023, UN Doc. A/AC.294/2023/WP.18.
  • UNDC, Report of the Disarmament Commission for 2023, 27 april 2023, UN Doc. A/78/42.
  • UNODA, European Union: Statemen Open Ended Working Group on reducing space threats through norms, rules and principles of responsible behaviours, 30 januari 2023, https://docs-library.unoda.org/Open-Ended_Working_Group_on_Reducing_Spa… (geraadpleegd op 26 april 2025).
  • UNODA, Third Substantive Session of the United Nations General Assembly Open-Ended Working Group on Reducing Space Threats Through Rules, Norms, and Principles of Responsible Behaviour: Statement by ASEAN Member States, 30 januari 2023, https://docs-library.unoda.org/Open-Ended_Working_Group_on_Reducing_Spa… (geraadpleegd op 26 april 2025).
  • UNODA, Second Substantive Session of the United Nations General Assembly Open-Ended Working Group on Reducing Space Threats Through Rules, Norms, and Principles of Responsible Behavior: ASEAN Joint Statement, 12 september 2022, https://documents.unoda.org/wp-content/uploads/2022/09/ASEAN-Statement-…. (geraadpleegd op 26 april 2025).
  • UNGA, Open-ended working group on reducing space threats through norms, rules and principles of responsible behaviours: Chair’s Summary of discussions under agenda items 5 and 6 (a), 27 juli 2022, UN Doc. A/AC.294/2022/3, 2022.
  • UNODA, General Remarks of H.E. Amb. LI Song at the First Session of the Open-Ended Working Group on reducing space threats through norms, rules and principles of responsible behaviours, mei 2022, https://documents.unoda.org/wp-content/uploads/2022/05/EN-Remarks-by-H.E.-Amb.-LI-Song-at-the-Space-OEWG.pdf (geraadpleegd op 26 april 2025).
  • UNODA, European Union: Draft Statement in Open Ended Workiong Group on reducing space threats through norms, rules and principles of responsible behaviours, 9 mei 2022, https://documents.unoda.org/wp-content/uploads/2022/05/First-Session-EU… (geraadpleegd op 26 april 2025).
  • UNODA, UN Open-Ended Working Group on Reducing Space Threats: Statement by the Delegation of Brazil, 9 mei 2022, https://documents.unoda.org/wp-content/uploads/2022/05/Statement-by-Bra… (geraadpleegd op 26 april 2025)
  • UNGA, Report of the Secretary-General on Reducing space threats through norms, rules and principles of responsible behaviour, 13 juli 2021, UN Doc. A/76/77.
  • UNODA, Views of the Government of the Republic of Indonesia pursuant to UNGA Resolution 75/36 on Reducing Space Threats Through Norms, Rules and Principles of Responsible Behaviours, juli 2021, https://front.un-arm.org/wp-content/uploads/2021/06/Views-of-the-Govern… (geraadpleegd op 26 april 2025).
  • UNGA, Open-ended working group on reducing space threats through norms, rules and principles of responsible behaviours: List of participants, 19 september 2019, UN Doc. A/AC.294/2023/INF.3.
  • CONFERENCE ON DISARMAMENT, Letter dated 10 June 2014 from the Permanent Representative of the Russian Federation and the Permanent Representative of China to the Conference on Disarmament addressed to the Acting Secretary-General of the Conference transmitting the updated Russian and Chinese texts of the draft treaty on prevention of the placement of weapons in outer space and of the threat or use of force against outer space objects (PPWT) introduced by the Russian Federation and China van 12 juni 2014, UN Doc. CD/1985, 2014.
  • UNGA, Group of Governmental Experts on Transparency and Confidence-Building Measures in Outer Space Activities, 29 juli 2013, UN Doc. A/68/189.
  • CONFERENCE ON DISARMAMENT, Letter dated 12 february 2008 from the Permanent Representative of the Russian Federation and the Permanent Representative of China to the Conference on Disarmament addressed to the Secretary-General of the Conference transmitting the Russian and Chinese texts of the draft “treaty on prevention of the placement of weapons in outer space and of the threat or use of force against outer space objects (PPWT)” introduced by the Russian Federation and China van, 29 februari 2008, UN Doc. CD/1839, 2008.
  • UNGA, Fragmentation of International Law: Difficulties arising from the diversification and expansion of international law: Report of the Study Group of the International Law Commission, 13 april 2006, UN Doc. A/CN.4/L.682.
  • COMMISSION FOR CONVENTIONAL ARMAMENTS, Resolutions adopted by the commission at its thirtheenth meeting, 12 august 1948, and a second progress report of the commission, 18 augustus 1948, UN Doc, S/C.3/32/Rev.1.

Afrikaanse Unie

Europese Unie

Noord Atlantische Verdrags Organisaite

België

  • Wet 17 september 2005 met betrekking tot de activiteiten op het gebied van het lanceren, het bedienen van de vlucht of het geleiden van ruimtevoorwerpen, BS 16 november 2005. 

China

Duitsland

Frankrijk 

India

Japan

Kenia

Nederland

Nigeria

Pakistan

Rusland

  • THE MINISTRY OF FOREIGN AFFAIRS OF THE RUSSIAN FEDERATION, Press release on the signing of a joint statement of the Russian Federation and the Republic of Seychelles on No First Placement of Weapons in Outer Space, 12 april 2021, https://mid.ru/en/foreign_policy/international_safety/1419429/ (geraadpleegd op 24 april 2025)

Verenigde Staten

  1. Rechtspraak

  • IGH 23 mei 2008, ‘Sovereignty over Pedra Branca/Pulau Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Maleisië/Singapore)’, ICJ Reports 2008.
  • IGH 26 februari 2007, ‘Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v Serbia and Montenegro)’, ICJ Reports 2007.
  • IGH 9 juli 2004, ‘Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory, advisory opinion’, ICJ Reports 2004.
  • IGH 8 juli 1996, ‘Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons in Armed Conflict, advisory opinion’, ICJ Reports 1996.
  • IGH 8 juli 1996, ‘Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons, advisory opinion’, ICJ Reports 1996.
  • IGH 27 juni 1986, ‘Case concerning military and paramilitary activities in and against Nicaragua – Merits’, ICJ Reports 1986.
  • IGH 12 oktober 1984, ‘Case concerning the delimitation of the maritime boundary in the Gulf of Maine area (Canada/VS), ICJ Reports 1984.
  • IGH 20 februari 1969, ‘North Sea Continental Shelf Cases (Germany / Denmark and Netherlands)’, ICJ Reports 1969.
  • IGH 20 februari 1969, ‘North Sea Continental Shelf – Dissenting Opinion of Judge Lachs,’ ICJ Reports 1969.
  • IGH 11 april 1949, ‘Reparation for Injuries suffered in the Service of the United Nations, advisory opinion’, ICJ Reports, 1949.
  • HvJ 31 maart 1971, C22-70, ECLI:EU:C:1971:32, ‘ERTA’.

  1. Rechtsleer

  • ADELSBACH A., SCHAEFER T. en TOUNTAS G., ‘New Space Architectures – Connectivity and Cyber Security’, in BLOUNT P.J. en HOFMANN M. (eds.), Space Law in a Networked World, Brill, 2023.
  • AHMAD S., NASEEM F. en RIAZ A., ‘Fragmented International Law and Uncertainties Related to Dual Use Space Technology’, Global Legal Studies Review 2022, 81.
  • AKEHURST M., ‘Custom as a Source of International Law’, British Yearbook of International Law 1975.
  • AL BANNA M., ‘Can Soft Law Regulate Outer Space Activities?’, Journal of Law, Policy and Globalization 2022, 56.
  • ASSOCIATION AÉRONAUTIQUE ET ASTRONAUTIQUE DE FRANCE, ‘The militarization and weaponization of space: Towards a European space deterrent’, Space Policy 2008, 61.
  • BAKER B., ‘Hague Peace Conferences (1899 and 1907)’ in PETERS A. en WOLFRUM R. (eds.), The Max Planck Encyclopedias of International Law, Oxford University Press, 2015.
  • BARATTO E.B., ‘Peacekeeping Operations in Outer Space: Contradictions in Article IV of the Outer Space Treaty’, in FROEHLICH A. (ed.), A Fresh View on the Outer Space Treaty: Studies in Space Policy, Springer, 2018, 39.
  • BATAILLE M. en HROZENSKY T., ‘The European Union’s Deepening Engagement in Space Securit: Hedging through Strategic Autonomy’, in PEKKANEN S.M. en BLOUNT P.J. (eds.), The Oxford Handbook of Space Security, Oxford University Press, 2024, 415.
  • BEARD J. en STEPHENS D. (eds.), The Woomera Manual on the International Law of Military Space Activities and Operations, Oxford University Press, 2024.
  • BEDNÁR D., ‘Implementation of NATO’s space policy – Fundamental Legal Issues’, The Lawyer Quarterly 2024, 433.
  • BOOTHBY B., ‘Space Weapons and the Law’, International Law Studies 2017, 180.
  • BOOTHBY W., ‘Chapter 10. New Technologies in Means and Methods of Warfare’, in WOUTERS J., DE MAN P. en VERLINDEN N. (eds.), Armed Conflicts and the Law, Intersentia, 2016.
  • BOOTHBY W., The Law of Targeting, Oxford University Press, 2012.
  • BRITT B., ‘The PPWT and Ongoing Challenges to Arms Control in Space’, Joint Force Quarterly 2024, 80.
  • BYERS M. en SIMON-BUTLER A., ‘Space Law’ in PETERS A. en WOLFRUM, R. (eds.), The Max Planck Encyclopedias of Public International Law, Oxford University Press, 2023.
  • CARMANELLI E. en COHEN B., ‘A Legal Assessment of the 1996 Declaration on Space Benefits on the Occasion of its Fifteenth Anniversary’, Journal of Space Law 2012.
  • CASELLI L.P., ‘Space Demilitarization Treaties in a New Era of Manned Nuclear Spaceflights’, Journal of Air Law and Commerce 2012, 642.
  • CHANOCK, A., ‘The Problems and Potential Solutions Related to the Emergence of Space Weapons in the 21st Century’, Journal of Air Law and Commerce 2013.
  • CHENG B., Studies in International Space Law, Oxford University Press, 1997.
  • CHENG C.J., ‘New Sources of International Space Law’, in CHENG C.J. (ed.), The Use of Air and Outer Space Cooperation and Competition, Kluwer Law International, 1998, 207.
  • CHUNG G., ‘Emergence of Environmental Protection Clauses in Outer Space Treaty: A Lesson from the Rio Principles’ , in FROEHLICH A. (ed.), A Fresh View on the Outer Space Treaty: Studies in Space Policy, Springer, 2018, 1.
  • CRAWFORD E., ‘Geneva Conventions Additional Protocol I (1977)’ in PETERS A. en WOLFRUM R. (eds.), The Max Planck Encyclopedias of International Law, Oxford University Press, 2015.
  • DAUGIRDAS K., ‘International Organizations and the Creation of Customary International Law’, EJIL 2020, 201.
  • DE MAN P., ‘State practice, domestic legislation and the interpretation of fundamental principles of international space law’, Space Policy 2017, 92.
  • DE ZWART M., ‘To the Moon and Beyond: The Artemis Accords and the Evolution of Space Law’ in DE ZWART M. en HENDERSON S. (eds.), Commercial and Military Uses of Outer Space: Issues in Space, Springer, 2021, 65.
  • DEMEYERE B. en RUYS T., ‘Chapter 9: Means and Methods of Warfare’, in WOUTERS J., DE MAN P. en VERLINDEN N. (eds.), Armed Conflicts and the Law, Intersentia, 2016.
  • DEPLANO R., ‘The Artemis Accords: Evolution or Revolution in International Space Law?’, International and Comparative Law Quarterly 2021, 799.
  • DOLMAN E.C., ‘War, Policy, and Spacepower: US Space Security Priorities’ in SCHROGL K.U., ADRIAANSEN M., GIANNOPAPA C., e.a. (eds.), Handbook of Space Security: Policies, Applications and Programs, Springer, 2020, 367.
  • ERICKSON S., CESARI L. en ORTEGA A.A., African Perspectives for Advancing Space Security through Norms, Rules and Principles of Responsible Behaviours: Workshop Summary Report, UNIDIR, 2023.
  • ESPI, ‘ESPI Report 72 – Europe, Space and Defence – Executive Summary’, European Space Policy Institute 2020, 1.
  • EZELL E.C. en EZELL L.N., The Partnership: A History of the Apollo-Soyuz Test Project, NASA History Division, 1978.
  • FERREIRE-SNYMAN A., ‘Selected Legal Challenges relating to the Military Use of Outer Space, with specific reference to article IV of the Outer Space Treaty’, Potchefstroomse Elektroniese Regsblad 2015, 487.
  • FRIGOLI M., ‘Wild Military Operations in Outer Space: A Sword of Damocles Hanging over the Future of Space Environment and Space Activities’ in FROEHLICH A. (ed.), A Fresh View on the Outer Space Treaty: Studies in Space Policy, Springer, 2018, 49.
  • GAIRISEB A., ‘Intentional Destruction of Satellites in Relation to International Peace and Security’, in FROEHLICH A. (ed.), A Fresh View on the Outer Space Treaty: Studies in Space Policy, Springer, 2018, 31.
  • GANGALE T., ‘The Non Kármán Line: An Urban Legend of the Space Age’, Journal of Space Law 2017, 151.
  • GANGALE T., How High the Sky: Studies in Space Law, Brill, 2018.
  • GASSER H.P., ‘Humanitarian Law, International’ in PETERS A. en WOLFRUM R. (eds.), The Max Planck Encyclopedias of International Law, Oxford University Press, 2015.
  • GERHARD M., ‘Space Tourism – The Authorisation of Suborbital Space Transportation’, in VON DER DUNK F.G. (ed.), National Space Legislation in Europe: Studies in Space Law, Brill, 2011, 263.
  • GREGO L., ‘The Case for Space Arms Control’ in DE ZWART M. en HENDERSON S. (eds.), Commercial and Military Uses of Outer Space: Issues in Space, Springer, 2021, 81.
  • GRUNERT J. The United States Space Force and the Future of American Space Policy: Studies in Space Law, Brill, 2022.
  • HANDEL-MAZZETTI L.M., ‘Een vergelijking van juridische initiatieven met betrekking tot ruimtebewapening’ Militair Rechtelijk Tijdschrift 2025, 1.
  • HANDEL-MAZZETTI L.M., ‘The ‘Peaceful Purposes’ Principle and Space Weaponization: Legal Dilemmas and Future Directions’, Air and Space Law 2025, 45.
  • HARRISON T., International Perspectives on Space Weapons, CSIS, 2020.
  • HARRISON T., JOHNSON K. en YOUNG M., Defense Against the Dark Arts in Space, CSIS, 2021.
  • HAYASHI N. The Role and Importance of the Hague Conferences: A Historical Perspective, UNIDIR, 2017.
  • HELLER K.J., ‘Specially-Affected States & the Formation of Custom’, American Journal of International Law 2018, 1.
  • HENCKAERTS J.M., ‘Annex. List of Customary Rules of International Humanitarian Law’, in WOUTERS J., DE MAN P. en VERLINDEN N. (eds.), Armed Conflicts and the Law, Intersentia, 2016.
  • HENDERSON S., ‘Arms Control and Space Security’, in SCHROGL K.U., ADRIAANSEN M., GIANNOPAPA C., e.a. (eds.), Handbook of Space Security: Policies, Applications and Programs, Springer, 2020, 95.
  • HENKAERTS J.M. en DOSWALD-BECK L., Customary International Humanitarian Law: Volume I: Rules, Cambridge University Press, 2009.
  • HERNÁNDEZ G., International Law, Oxford University Press, 2022.
  • ICRC, Report of the International Committee of the Red Cross: How is the term “armed conflict” defined in international humanitarian law?, 16 april 2024, https://www.icrc.org/en/document/icrc-opinion-paper-how-term-armed-conflict-defined-international-humanitarian-law (geraadpleegd op 22 april 2025).
  • JACOBS B., ‘Understanding the EU’s Competence to Harmonize Space Law’, Air and Space Law 2024, 477.
  • JAKHU R.S. en FREELAND S. (eds.), McGill Manual on International Law Applicable to Military Uses of Outer Space, McGill University, 2022.
  • JAKHU R.S. en FREELAND S., ‘The Relationship Between the Outer Space Treaty and Customary International Law’, SSRN electronic journal 2016, 1.
  • JAKHU R.S. en PELTON J.N., Global Space Governance: An International Study: Space and Society, Springer, 2017.
  • JOHNSON-FREESE J. en BURBACH D., ‘The Outer Space Treaty and the weaponization of space’, Bulletin of Atomic Scientists 2019, 137.
  • KELSO T.S., ‘Analysis of 2007 Chinese ASAT Test and the Impact of its Debris on the Space Environment’, AMOS  Conference 2007, 321.
  • KENDALL D. en BRACHET G., ‘UNCOPUOS: Current and Future Challenges’, Air and Space Law 2023, 7.
  • KERREST A., ‘International Organisations as Active Subjects of International Law of Outer Space’, in HARRIS R.A. (ed.), International Organisations and Space Law, European Space Agency, 1999, 257.
  • KERREST A., ‘Liability for Damage Caused by Space Activities’ in BENKÖ M. en K.U. SCHROGL (eds.), Space Law: Current Problems and Perspectives for Future Regulation, Eleven International Publishing, 2005, 91.
  • KHALID M., ‘Space Legal Regimes, Militarization and Weaponization of Outer Space’, Astropolitics 2021, 129.
  • KOPLOW D.A., ‘ASAT-isfaction: Customary International Law and the Regulation of Anti-Satellite Weapons’, Michigan Journal of International Law 2009, 1187.
  • LAPAS D., ‘Some remarks on fragmentation of international law: disintegration or transformation?’, Comparative and International Law Journal of Southern Africa 2007, 1.
  • LAUNIUS R.D., The Harmon Memorial Lecture on Military History: National Security: Space and the Course of Recent U.S. History, United States Air Force Academy, 2006.
  • LELE A., ‘India in Space: A Strategic Overview’, in SCHROGL K.U., ADRIAANSEN M., GIANNOPAPA C., e.a. (eds.), Handbook of Space Security: Policies, Applications and Programs, Springer, 2020, 571.
  • LENAERTS K., VAN NUFFEL P. en CORTHAUT T., EU Constitutional Law, Oxford University Press, 2021.
  • LOVERRO D., CHOW B., BRANDON K., WEEDEN B. en CARDILLO R., The ASAT Prisoner’s Dilemma, CSIS, 2022, 1.
  • MALANCZUK P., ‘Space law as a Branch of International Law’, Netherlands Yearbook of International Law 1994, 143-180.
  • MAWDSLEY J., ‘Applying Core Principles of International Humanitarian Law to Military Operations in Space’, Journal of Conflict & Security Law 2020, 263.
  • MAZURELLE F., WOUTERS J. en THIEBAUT W., ‘The Evolution of European Space Governance: Policy, Legal and Institutional Implications’, International Organizations Law Review 2009, 155.
  • MCRAE D., ‘The Relationship between International Economic Law and Public International Law: The Role of Self-Contained Regimes’, Indian Journal of International Economic Law 2019, 1.
  • MEYER P., ‘Restraining an Arms Race in Outer Space’, Survival 2022, 81.
  • MÖLLER L., ‘Atmosphere’, in WALLENHORST N. en WULF C. (eds.), Handbook of the Anthropocene, Springer, 2023, 1726.
  • MUTSCHLER M.M., Keeping Space Safe: Towards a long-term strategy to arms control in space, Peace Research Institute Frankfurt, 2010.
  • NAERT F., ‘Chapter 6. Human Rights and (Armed) Conflicts’, in WOUTERS J., DE MAN P. en VERLINDEN N. (eds.), Armed Conflicts and the Law, Intersentia, 2016, 187.
  • NEWMAN C., ‘Artemis Accord: Why many countries are refusing to sign Moon exploration agreement’, The Conversation 19 oktober 2020, https://theconversation.com/artemis-accords-why-many-countries-are-refusing-to-sign-moon-exploration-agreement-148134 (geraadpleegd op 24 april 2025).
  • NIKAS I. en GRAYSON P., ‘Protecting the Homeland: The Iron Dome for America’, CSIS 5 maart 2025, https://aerospace.csis.org/protecting-the-homeland-the-iron-dome-for-am… (geraadpleegd op 24 april 2025).
  • ORNELAS M.J.A., ‘China’s Active Defense Military Strategy’, Marine Crops Gazette 2021, 57.
  • ORTEGA A.A. en KOLLER H.L., ‘The Open-Ended Working Group on Reducing Space Threats Through Norms, Rules and Principles of Responsible Behaviours: The Journey so Far, and the Road Ahead’, Air and Space Law 2023, 19.
  • ORTEGA A.A. en SAMSON V., A Lexicon for Outer Space Security, UNIDIR, 2023.
  • ORTEGA A.A., en ERICKSON S., OEWG on Reducing Space Threats: Recap Report, UNIDIR, 2024.
  • PASCO X., ‘French Space Security in Historical Perspective: Balancing Strategic Autonomy and Cooperation’, in PEKKANEN S.M. en BLOUNT P.J. (eds.), The Oxford Handbook of Space Security, Oxford University Press, 2024, 384.
  • PELLEGRINO M., ‘Views on Space Security in the United Nations’, in SCHROGL K.U., ADRIAANSEN M., GIANNOPAPA C., e.a. (eds.), Handbook of Space Security: Policies, Applications and Programs, Springer, 2020, 1535.
  • PEPERKAMP L., ‘An Arms Race in Outer Space?’, Atlantisch perspectief 2020, 46.
  • PEPERKAMP L., ‘De ruimte als domein van oorlogsvoering: een juridisch vacuüm?’, Ars Aequi 2020, 728.
  • POBJIE E., ‘Outer Space, Military Uses of’ in PETERS A. en WOLFRUM R. (eds.), The Max Planck Encyclopedias of Public International Law, Oxford University Press, 2024.
  • PROELSS A., ‘Peaceful Purposes’ in PETERS A. en WOLFRUM R. (eds.), The Max Planck Encyclopedias of Public International Law, Oxford University Press, 2021.
  • QISONG H., ‘The Adjustment of NATO’s Space Policy and Its Implications’, China International Studies 2024, 155.
  • RAJAGOPALAN R.P., ‘Space Security in the Asia-Pacific’, in SCHROGL K.U., ADRIAANSEN M., GIANNOPAPA C., e.a. (eds.), Handbook of Space Security: Policies, Applications and Programs, Springer, 2020, 499.
  • RAJAGOPALAN R.P., ‘The Space Code of Conduct Debate: A View from Delhi’, Strategic Studies Quarterly 2012, 137.
  • RAJU N. ‘A Proposal for a Ban on Destructive Anti-Satellite testing: A Role for the European Union?’, EU Non-proliferation and Disarmament Consortium 2021, 1.
  • ROBISON S.G., ‘Legality of Non-kinetic ASAT Weapons: A US Perspective on How Technology Outpaces Law’, Air and Space Law 2022, 491.
  • ROSCINI M., Cyber Operations and the Use of Force in International Law, Oxford University Publishing, 2014.
  • SAMSON V. en CESARI L. (eds.), Global Counterspace Capabilities: an Open Source Assessment, SWF, 2025.
  • SCHARF M., ‘Accelerated Formation of Customary International Law’, ILSA Journal of International & Comparative Law 2014, 305.
  • SCHERMERS H.G. en BLOKKER N.M., International Institutional Law, Brill, 2011.
  • SHMIGOL V., ‘The United States Is Enabling an Outer Space Arms Race: An Overview of Current Security Threats and Recommendations for Abating an Outer Space Arms Race’, Seattle University Law Review 2022, 176.
  • SIMMA B. en PULKOWSKI D., ‘Of Planets and the Universe: Self-contained Regimes in International Law’, EJIL 2006, 483.
  • SIMSARIAN J., ‘Outer Space Co-Operation in the United Nations’, The American Journal of International Law 1963, Cambridge, 854.
  • SOOI C.W., ‘Direct-Ascent Anti-Satellite Missile Tests: State Positions on the Moratorium, UNGA Resolution, and Lessons for the Future’, SWF oktober 2023, https://swfound.org/media/207711/direct-ascent-antisatellite-missile-te… (geraadpleegd op 24 april 2025).
  • SPARKS M., ‘ASAT Weapons and Their Compliance With IHL and Environmental Law’, Air and Space Law 2024, 585.
  • STAPLETON-COORY M., ‘The Enduring Legacy of the Martens Clause: Resolving the Conflict of Morality in International Humanitarian Law’, Adelaide Law Review 2019.
  • STEER C., ‘Sources and law-making processes relating to space activities’ in JAKHU R.S. en DEMPSEY P.S. (eds.), Routledge Handbook of Space Law, Routledge, 2017, 1.
  • STEIGER D., ‘Civilian Objects’, in PETERS A. en WOLFRUM R. (eds.), The Max Planck Encyclopedias of International Law, Oxford University Press, 2011.
  • SWOPE C., BINGEN K.A., YOUNG M., CHANG M., SONGER S. en TAMMELLEO J., Space Threat Assessment 2024, CSIS, 2024.
  • TEPPER E., ‘The Laws of Space Warfare: A Tale of Non-Binding International Agreements’, Maryland Law Review 2024, 458.
  • TRONCHETTI F., Fundamentals of Space Law and Policy, Springer, 2013.
  • UN. DEPARTMENT OF PUBLIC INFORMATION, Yearbook of the United Nations, Yearbook of the United Nations, 1966.
  • VERHOEVEN, S., ‘The Protection of Civilians and Civilian Objects against Hostilities’, in WOUTERS J., DE MAN P. en VERLINDEN N. (eds.), Armed Conflicts and the Law, Intersentia, 2016, 259.
  • VON BERNSTORFF J., ‘Martens Clause’ in PETERS A. en WOLFRUM R. (eds.), The Max Planck Encyclopedias of International Law, Oxford University Press, 2009.
  • VON DER DUNK F., ‘Armed Conflicts in Outer Space: Which Law Applies?’, International Law Studies 2021, 189.
  • VON DER DUNK F., ‘Customary International Law and Outer Space’, in LEPARD B.D. (ed.), Reexamining Customary International Law, Cambridge University Press, 2017, 346.
  • VON DER DUNK F., ‘International Organisations as Creators of Space Law: A Few General Remarks’, Space, Cyber and Telecommunications Law Program Faculty Publications 1999, 335.
  • VON DER DUNK F., ‘The Artemis Accords and the law: Is the moon ‘back in business’?’, The big q 2 juni 2020, https://www.thebigq.org/2020/06/02/the-artemis-accords-and-the-law-is-t… (geraadpleegd op 24 april 2025).
  • VON KRIES W., ‘Legal Aspects of the Growing Military Uses of Outer Space’ in BENKÖ M. en SCHROGL K.U. (eds.), Space Law: Current Problems and Perspectives for Future Regulation, Eleven International Publishing, 2005, 141.
  • WEEDEN B. en SAMSON V. (eds.), Global Counterspace Capabilities: An Open Source Assessment, Secure World Foundation, 2024.
  • WEEDEN B., ‘2022 Open-Ended Working Group on Reducing Space Threats’, SWF 2023, https://swfound.org/media/207671/fs23-12_oewg-on-reducing-space-threats…. (geraadpleegd op 24 april 2025).
  • WOUTERS J., Internationaal Recht in Kort Bestek, Intersentia, 2020.
  • WOUTERS J., RYNGAERT C., RUYS T. en DE BAERE G., International Law: a European Perspective, Hart, 2019.
  • WRIGHT D., GREGO L. en GRONLUND L., The Physics of Space Security, American Academy of Arts and Sciences, 2005.
  • YEINI S.A., ‘The Specially-Affecting States Doctrine’, The American Society of International Law 2018, 244.
  • ZWANENBURG M.C. en VAN DEN BOOGAARD J.C., ‘Militair gebruik van de ruimte: nieuw momentum voor het ruimterecht?’, Militair Rechtelijk Tijdschrift 2020, https://puc.overheid.nl/mrt/doc/PUC_321405_11/ (geraadpleegd op 27 april 2025).

  1. Media

 

Download scriptie (1.68 MB)
Universiteit of Hogeschool
KU Leuven
Thesis jaar
2025
Promotor(en)
Jan Wouters
Thema('s)
Rechten, notariaat en criminologische wetenschappen,
Politieke en sociale wetenschappen
Kernwoorden
internationaal publiekrecht