Convergent differentiëren aan de hand van homogene niveaugroepen tijdens de les fysica

“Nu kan ik op mijn eigen tempo werken en de leerkracht eindelijk eens laten zien wat ik kan.”

Iedere leerling is uniek! Elke leerling in jouw klas beschikt over een divers leerprofiel, met individuele talenten, capaciteiten en competenties. Het is niet voor iedereen even toegankelijk om alle leerinhouden op te nemen tijdens klassikale instructiemomenten. Sommige leerlingen hebben meer uitdaging of zelfstandigheid nodig, anderen voelen zich beter met meer persoonlijke begeleiding en nabijheid. Differentiatie is daarom essentieel. Differentiatie in het onderwijs omvat het bewust aanpassen van de leeromgeving om aan de individuele leerbehoeften en -noden van leerlingen te voldoen. Maar in welke mate kan differentiatie in lesaanpak nu effectief een bijdrage leveren aan de leerontwikkeling van leerlingen?

Differentiatie in de klas

Differentiëren in de klas is geen praktische toepassing die je zomaar even verwerkt tijdens de uitvoering van je les zonder voorkennis. Het vraagt inzicht in de verschillende manieren van differentiatie en hoe je ze van elkaar kunt onderscheiden. Alleen als je die brede waaier aan mogelijkheden goed kent, kun je een gerichte aanpak kiezen die aansluit bij de leerbehoeften van je leerlingen. Er zijn twee belangrijke elementen waarop je gericht kunt differentiëren, namelijk de organisatie van de klasgroep en de doelstellingen die je nastreeft. Als leerkracht is het van belang om een vertrouwensband met je klas op te bouwen, zodat je de behoeften van je leerlingen beter begrijpt en je differentiatie hierop kunt afstemmen.

Praten met je leerlingen

Bij het woord differentiatie denken we vaak meteen aan het benadrukken van verschillen tussen leerlingen. Dat is een natuurlijke reactie. Een veelgebruikte methode in de praktijk is het werken met niveaugroepen. Of je nu leerlingen laat samenwerken in een niveaugroep met dezelfde vaardigheden (homogeen) of met verschillende talenten en niveaus (heterogeen), de diversiteit in leren blijft altijd zichtbaar. 

Een belangrijke stap in het differentiatieproces is om met de leerlingen te praten over waarom je in niveaugroepen werkt en wat dat betekent voor hun leerproces. Daarnaast zijn er veel praktische tips om het werken met niveaugroepen te stimuleren: geef niveaugroepen bijvoorbeeld geen namen, maar maak gebruik van visuele codes of spreek de leerlingen gewoon aan met hun naam. Wees flexibel en laat leerlingen soms schakelen tussen niveaugroepen, en geef ze ook verantwoordelijkheid over hun eigen leerproces.

Convergent differentiëren aan de hand van het IGDI-model

Tijdens de laatste fase van mijn lerarenopleiding heb ik gewerkt aan een toegankelijk differentiatiemodel dat is afgestemd op klasgroepen uit de dubbele finaliteit in het secundair onderwijs. Op basis van wetenschappelijke literatuur heb ik een persoonlijk convergent lesmodel ontwikkeld, geïnspireerd door het IGDI-model (Interactieve, Gedifferentieerde, Directe Instructie). Dit betekent dat ik streef naar het behalen van de minimumdoelen bij alle leerlingen. De leerstof wordt eerst klassikaal aangeboden met passende instructies, waarna de leerlingen zelfstandig in niveaugroepen oefenen. Elke groep beschikt over diverse ondersteuningsmiddelen en instructies die afgestemd zijn op de behoeften van de leerlingen.

Het ontwikkelde differentiatiemodel is een persoonlijke variant van het originele IGDI-model. Door observaties in de klas heb ik een aanpak ontworpen die aansluit bij de specifieke noden en behoeften van mijn leerlingen. Het kan dienen als een handige leidraad om effectief met differentiatie aan de slag te gaan, maar het blijft belangrijk om zelf invulling te geven, zodat je het leerrendement van de leerlingen optimaal kunt stimuleren.

De balans tussen traditioneel lesgeven en gedifferentieerd lesgeven

Wanneer je differentiatie effectief toepast, is het belangrijk om leerlingen een stem te geven. Zoals eerder vermeld, is het praten met leerlingen over de effecten van differentiatie waardevol, maar hun feedback over de toepassing ervan is even essentieel. Uit mijn onderzoek blijkt dat leerlingen een sterk inzicht hebben in de verschillen tussen traditioneel en gedifferentieerd lesgeven. Ze kunnen vaak ook motiveren wat differentiatie voor hun leerproces betekent en welke voordelen het biedt vergeleken met traditioneel onderwijs. 

Veel leerlingen uit mijn klasgroepen in de tweede graad secundair onderwijs geven aan dat zelfstandig werken in homogene niveaugroepen hen helpt bewust na te denken over de leerstof. Het werken op hun eigen tempo en niet hoeven wachten op anderen stimuleert hen om een hoger kennisniveau te bereiken. Ze zijn zich ook bewust van de extra uitdaging en verantwoordelijkheid die ze krijgen door in niveaugroepen te werken, wat zij ervaren als een teken van waardering voor hun persoonlijk leerproces. Ondanks deze positieve feedback geloven de meeste leerlingen dat traditioneel lesgeven met klassikale instructies nog steeds een belangrijke rol speelt. Een afwisseling tussen verschillende onderwijsvormen wordt daarom aangeraden door de leerlingen.

Differentiëren in de praktijk

Differentiatie in de onderwijspraktijk is een zeer waardevol instrument om elke leerling in jouw klas de kans te geven zich optimaal te ontwikkelen. Er zijn diverse vormen en technieken die je gericht kunt afstemmen op de specifieke behoeften van je klasgroep. Toch blijft de stap naar differentiatie nog altijd een uitdaging, aangezien het maken van aangepast lesmateriaal een tijdrovend proces is en niet altijd haalbaar is voor een individuele leerkracht. Daarom doe ik een warme oproep om samen te werken met collega’s uit je vakgroep, zodat je differentiatie kunt versterken en het belang ervan gezamenlijk kunt stimuleren.

De Kerf Niels

Educatieve bachelor secundair onderwijs

Odisee hogeschool

Promotor: Balck Christel

In co-creatie met: weTech Academy Sint-Niklaas

Onderwijsvakken: fysica en Nederlands

Het volledige rapport of meer info? nielsdekerf@gmail.com

Referenties

Differentiatie in de klas | Gynzy. (z.d.). https://www.gynzy.com/nl-nl/kennisbank/differentiatie

Machielsen, A. (2021, 9 december). Differentiëren doe je zo. Meer kansen voor iedereen - Aumac Onderwijsadvies. Aumac Onderwijsadvies. https://www.aumac.nl/differentieren-doe-je-zo/#:~:text=Convergent%20differenti%C3%ABren%20is%20werken%20aan,'%20of%20te%20'versnellen

Prast, E. (2021). Niveaugroepen in de rekenles: wat vinden leerlingen zelf? Scholarly Publications. https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/handle/1887/3186301

Redactie. (2024, 21 augustus). Invloed van groepssamenstelling op leerresultaten in het mbo: homogene versus heterogene groepen. wij-leren.nl. https://wij-leren.nl/groepssamenstelling-leerresultaten-mbo-homogeen-heterogeen.php

Van Der Vegt, A. L., van, Kieft, M., Bekkers, H., & Oberon. (2019). Differentiatie in de klas: wat werkt? Kennisrotonde. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Kennisrotonde-publicatie-Differentiatie.pdf

Wikipedia-bijdragers. (2023, 7 oktober). Differentiatie (onderwijs). Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Differentiatie_(onderwijs)