Kolonialisme voorbij? Wat we (niet) te zien kregen op tv in de jaren ’70
Een open wagen rijdt over een brede laan in Kinshasa. President Mobutu wuift naar de menigte, begeleid door applaus en feestmuziek. Het is 1970, tien jaar na de onafhankelijkheid van Congo. De Vlaamse televisie opent er een driedelige reportage mee. Twee jaar later haalt ook de Franse televisie haar camera’s boven voor een reeks over tien jaar onafhankelijkheid van Algerije. Beide reportages lijken op het eerste gezicht informatief en objectief. Maar wie goed kijkt, ontdekt een selectieve herinnering aan het koloniale verleden, afgestemd op de belangen van het moederland.
Wie krijgt een stem?
In de Franse reeks komt een breed spectrum aan stemmen aan bod. Algerijnen, Franse gerepatrieerden (de zogeheten pieds-noirs), voormalige militairen en zelfs veroordeelden zoals generaal Salan krijgen spreektijd. Elk van de drie afleveringen is gewijd aan een andere bevolkingsgroep, zoals blijkt uit de titels van de afleveringen: L’Algérie des Algériens, L’Algérie des Français, en L’Algérie d’aujourd’hui. Die opdeling is op zich al een vorm van framing: er bestaan meerdere ‘Algerije’s’, afhankelijk van wie er spreekt. De Vlaamse reeks toont een veel beperktere diversiteit. Congolese stemmen blijven vaak anoniem en krijgen weinig ruimte. Het zijn vooral Belgische hulpverleners, missionarissen en ondernemers die worden geïnterviewd, vaak in een positieve rol als deskundige.
Thema’s met bijbedoelingen
In de Franse reeks ligt de nadruk op verlies: de pijn van het vertrek, de chaos van de terugkeer, het trauma van de Algerijnse oorlog. Door die emoties centraal te stellen, verschuift de focus van koloniale schuld naar postkoloniale rouw. Tegelijk blijft Frankrijk zichtbaar in Algerije: als deskundige, investeerder en moreel baken. De koloniale macht verdwijnt, maar laat zijn stempel achter.
De Vlaamse reeks kiest een andere insteek. Daar staan vooral ontwikkeling, stabiliteit en economische samenwerking centraal. Thema’s als onderwijs, gezondheidszorg en infrastructuur worden uitgelicht, met Belgische aanwezigheid als vanzelfsprekend onderdeel van het Congolese dagelijks leven. Het verleden met zijn uitbuiting, geweld en raciale hiërarchieën blijft buiten beeld. In plaats daarvan staat vooruitgang, geruststelling en technocratie centraal.
Ook het gebruik van archiefbeelden vertelt veel over de manier waarop verleden en heden met elkaar verbonden worden. De Franse reeks put rijkelijk uit archiefmateriaal: beelden van de onafhankelijkheidsstrijd, toespraken, militaire confrontaties en volksopstanden vormen een visuele ruggengraat van het verhaal. Zo wordt de koloniale geschiedenis expliciet in beeld gebracht, al blijft de interpretatie ervan vaak gestuurd door emotie en Franse rouw.
In de Vlaamse reeks daarentegen blijft archiefmateriaal opvallend afwezig. Op één openingsbeeld na, Mobutu wuivend in een feestelijke optocht, kiest de montage voor het hier en nu. Door het verleden nauwelijks te tonen, ontstaat een gevoel van afstand: het koloniale tijdperk lijkt opgelost, vergeten, afgesloten. Dat stilzwijgen is veelzeggend. Want waar geen beelden zijn, is ook geen verantwoording.
Tussen breuk en continuïteit
Toch balanceren beide series tussen twee tegenstrijdige verhalen. Enerzijds is er de breuk: onafhankelijkheid als schok, als nieuw begin, als afsluiting van een tijdperk. Anderzijds is er de continuïteit: de blijvende aanwezigheid van Belgische en Franse belangen, experten en structuren.
Zo ontstaat een paradox: de onafhankelijkheid wordt gevierd, maar niet volledig erkend als breuk met het verleden. Kolonialisme is formeel voorbij, maar leeft door in beelden, verhalen en machtsverhoudingen.
Telvisie maakt herinnering
Televisie in de jaren ’70 was meer dan een medium voor nieuws en informatie. Het was een instrument dat mee het collectieve geheugen vormgaf. Wat we zagen op televisie, werd herinnering. Wat we niet zagen, raakte vergeten. In de Vlaamse reeks is dat duidelijk: het koloniale verleden wordt nauwelijks besproken. Kritiek op het koloniale verleden en de toenmalige situatie in Congo bleef uit in de reportage uit 1970. De Franse reportage uit1972 geeft ruimte aan verdriet en emotie, zolang die past binnen het verhaal van verlies en verwerking. Dit toont aan hoe televisie niet enkel verslag doet van historische gebeurtenissen, maar ook bijdraagt aan de constructie van postkoloniale herinneringen en identiteiten.
Bibliografie
Uitgegeven bronnen
Barrère, Igor. ‘L’Algérie dix ans après : 1- L’Algérie des Algériens’. Reportage. Quatrième mardi. ORTF, 23 mei 1972.
———. ‘L’Algérie dix ans après : 2- L’Algérie des Français’. Reportage. Quatrième mardi. ORTF, 30 mei 1972.
———. ‘L’Algérie dix ans après : 3- L’Algérie d’aujourd’hui’. Reportage. Quatrième mardi. ORTF, 4 juli 1972.
‘Kongo - DEEL 1’. Reportage. Grote reportage. BRT, 10 juni 1970.
‘Kongo - DEEL 2’. Reportage. Grote reportage. BRT, 19 juni 1970. ‘
Kongo - DEEL 3’. Reportage. Grote reportage. BRT, 23 juni 1970.
Werken
Aerts, Fien. ‘De dekolonisering van de geesten: “Hoe kan het cultureel geheugen de Belgische bevolking helpen om de beelden en gebeurtenissen uit Belgisch- Congo beter te kaderen?’ Onuitgegeven masterproef, KU Leuven, 2022.
Araoye, Ademola. ‘African Politics Since Independence’. In The Palgrave Handbook of African Colonial and Postcolonial History, onder redactie van Martin S. Shanguhyia en Toyin Falola, 681–728. United States: Palgrave Macmillan, 2018.
Ashcroft, Bill, Gareth Griffiths, en Helen Tiffin. Post-Colonial Studies: The Key Concepts. London: Routledge, 2003.
Assmann, Aleida. ‘Re-framing memory. Between individual and collective forms of constructing the past’. In Performing the past: memory, history, and identity in modern Europe, onder redactie van Karin Tilmans, Jay Winter, en Frank van Vree, 35–50. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010.
Assmann, Jan. Cultural memory and early civilization: writing, remembrance, and political imagination. New York: Cambridge University Press, 2011.
Beyens, Nele. ‘De betovering van het papier: journalistieke cultuur in België tussen 1950-1980’. Onuitgegeven masterproef, KU Leuven, 2000.
Bondebjerg, Ib. Screening twentieth century Europe: television, history, memory. Palgrave European Film and Media Studies. Cham: Palgrave Macmillan, 2020.
Buettner, Elizabeth. Europe after Empire: decolonization, society, and culture. New approaches to European history. Cambridge: Cambridge University Press, 2016.
Burke, Peter. ‘Co-memorations. Performing the past’. In Performing the past: memory, history, and identity in modern Europe, onder redactie van Karin Tilmans, Jay Winter, en Frank van Vree, 105–18. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010.
Bussierre, Michèle de, Caroline Ulmann-Mauriat, en Cécile Meadel, red. Radios et télévision au temps des événements d’Algérie: 1954-1962. Parijs: Harmattan, 1999.
Chapman, James. ‘Researching Film and History: Sources, Methods, Approaches’. In The SAGE Handbook of Visual Research Methods, onder redactie van Dawn Mannay en Luc Pauwels, 452–62. Los Angeles: SAGE, 2020.
Cohen, Évelyne. ‘L’information entre contrôle, censures et libertés’. In La télévision des Trente Glorieuses: Culture et politique, onder redactie van Évelyne Cohen en Marie-Françoise Lévy, 15–30. CNRS Éditions, 2013.
Cohen, Évelyne, en Marie-Françoise Lévy, red. La télévision des Trente Glorieuses: Culture et politique. Paris: CNRS Éditions, 2013.
Curtin, Michael, en Christopher Anderson. ‘Writing cultural history: the challenge of radio and television’. In Media History: Theories, Methods, Analysis, onder redactie van Niels Brügger en Soren Kolstrup, 15–32. Aarhus: Aarhus University Press, 2002.
Daguzan, Jean-François. ‘Les Rapports Franco-Algériens, 1962–1992. Réconciliation ou Conciliation Permanente?’ Politique étrangère 58, nr. 4 (1993): 885–96.
Develtere, Patrick. ‘Te snel gelijk wordt ongelijk: het dertigjarenplan van 1955 voor de politieke ontvoogding van Belgisch Afrika’. De Gids op Maatschappelijk Gebied 96, nr. 10 (2005): 3-13.
Dhoest, Alexander, en Hilde Van den Bulck. ‘inleiding’. In Publieke televisie in Vlaanderen: een geschiedenis, 3–22. Gent: Academia Press, 2007.
———, red. Publieke televisie in Vlaanderen: een geschiedenis. Gent: Academia Press, 2007.
Dierickx, Bjorn. ‘Culturele omgang met het eigen koloniale verleden in België 1970-2000: Bittere herinneringen aan een premature dekolonisatie en trotse herinneringen aan reusachtig vrijwilligerswerk avant-la-lettre’. Onuitgegeven masterproef, KU Leuven, 2015.
Erll, Astrid, en Ann Rigney. ‘Introduction: Cultural Memory and its Dynamics’. In Mediation, remediation, and the dynamics of cultural memory, onder redactie van Astrid Erll en Ann Rigney, 1–14. Berlijn: de Gruyter, 2012.
Geerts, Walter. Binza 10: de eerste tien onafhankelijkheidsjaren van de Democratische Republiek Kongo. Gent: Story-Scientia, 1970.
———. Een recht van antwoord: blanke koning, rode rubber, zwarte dood. Antwerpen: Berghmans, 2004.
———. Mobutu: de man van Kamanyola. Leuven: Davidsfonds, 2005.
Gerard, Emmanuel. ‘De Congocrisis (1960-1963): het bewijs van een mislukte dekolonisatie?’ In Koloniaal Congo: Een geschiedenis in vragen, onder redactie van Idesbald Goddeeris, Guy Vanthemsche, en Amandine Lauro, 89–102. Kalmthout: Polis, 2020.
Goddeeris, Idesbald. ‘Beelden van het Belgische koloniale verleden’. In Interculturaliteit en de geesteswetenschappen: Over grenzen, beelden en taal, onder redactie van Idesbald Goddeeris, Nadia Lie, en Stefania Marzo, 163–88. Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2020.
———. ‘Postcolonial Belgium: The Memory of the Congo’. Interventions 17, nr. 3 (2015): 434–51.
Gortzak, Yoav. ‘Using Indigenous Forces in Counterinsurgency Operations: The French in Algeria, 1954-1962’. Journal of Strategic Studies 32, nr. 2 (2009): 307–33.
Hill, J. NC. ‘Decolonization and the Challenges of Independence in Modern Algeria’. Intelligence & National Security 24, nr. 4 (2009): 612–22.
Jordi, Jean-Jacques. ‘The Creation of the Pieds-Noirs: Arrival and Settlement in Marseilles, 1962’. In Europe’s Invisible Migrants, onder redactie van Andrea L. Smith, 61–74. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2003.
Judt, Tony. Postwar: a history of Europe since 1945. London: Vintage Books, 2010.
Kansteiner, Wulf. ‘History, memory, and film: A love/hate triangle’. Memory studies 11, nr. 2 (2018): 131–36.
Kiangu, S.E, en Idesbald Goddeeris. ‘Congomania in Academia. Recent Historical Research on the Belgian Colonial Past’. Bijdragen en Mededelingen Betreffende de Geschiedenis der Nederlanden 126, nr. 4 (2011): 54–74.
Majumdar, Margaret A. Postcoloniality: the French dimension. New York: Berghahn Books, 2007.
McDougall, James. A history of Algeria. Cambridge: Cambridge University Press, 2017.
———. ‘The Impossible Republic: The Reconquest of Algeria and the Decolonization of France, 1945–1962’. The Journal of Modern History 89, nr. 4 (2017): 772–811.
Moernaut, Renée, Jelle Mast, en Luc Pauwels. ‘Visual and Multimodal Framing Analysis’. In The SAGE Handbook of Visual Research Methods, onder redactie van Dawn Mannay en Luc Pauwels, 484–99. Los Angeles: SAGE, 2020.
Newbury, Darren. ‘Making Arguments with Images: Visual Scholarship and Academic Publishing’. In The SAGE Handbook of Visual Research Methods, onder redactie van Dawn Mannay en Luc Pauwels, 670–81. Los Angeles: SAGE, 2020.
Silverstein, Paul A. ‘Rethinking colonialism and decolonisation in Algeria, 60 years later’. European Journal of Cultural and Political Sociology 2, nr. 2 (2015): 89–121.
Stengers, Jean. ‘Precipitous Decolonization: The Case of the Belgian Congo’. In The Transfer of Power in Africa: Decolonization 1940–1960, onder redactie van Prosser Gifford en Wm Roger Louis, 321–25. New Haven: Yale University Press, 1982.
Thomas, Charles. ‘Secession and Separatism in Modern Africa’. In The Palgrave Handbook of African Colonial and Postcolonial History, onder redactie van Martin S. Shanguhyia en Toyin Falola, 729–57. United States: Palgrave Macmillan, 2018.
Van den Bulck, Hilde. ‘Het beleid van de publieke televisie: van hoogmis van de moderniteit naar postmodern sterk merk?’ In Publieke televisie in Vlaanderen: een geschiedenis, onder redactie van Alexander Dhoest, 59–84. Gent: Academia Press, 2007.
Van den Bulck, Hilde, en Alexander Dhoest. ‘Programmering: het precaire evenwicht tussen informatie, educatie, cultuur en ontspanning’. In Publieke televisie in Vlaanderen: een geschiedenis, 173–98. Gent: Academia Press, 2007.
Van Leeuwen, Theo. ‘Multimodality and Multimodal Research’. In The SAGE Handbook of Visual Research Methods, onder redactie van Luc Pauwels en Dawn Mannay, 464–83. Los Angeles: SAGE, 2020.
Vanthemsche, Guy. Belgium and the Congo, 1885-1980. Cambridge: Cambridge University Press, 2012.
———. Congo: de impact van de kolonie op België. Tielt: Lannoo, 2008.
Verbeeck, Georgi. ‘Legacies of an imperial past in a small nation. Patterns of postcolonialism in Belgium’. European Politics and Society 21, nr. 3 (2020): 292–306.
Vince, Natalya. ‘Algeria and France: Beyond the Franco-Algerian Lens’. In The Palgrave Handbook of African Colonial and Postcolonial History, onder redactie van Martin S. Shanguhyia en Toyin Falola, 821–37. United States: Palgrave Macmillan, 2018.
Winter, Jay. ‘The performance of the past: memory, history, identity’. In Performing the past: memory, history, and identity in modern Europe, onder redactie van Karin Tilmans en Frank van Vree, 11–32. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010.
Zia-Ebrahimi, Reza. ‘Courting the former colony: Algeria’s special position in French Third World policy, 1963’. The Journal of North African Studies 17, nr. 1 (2012): 23–44.
