Klerikale Ad Inferos: De strijd van Limburgse priesters tegen bovennatuurlijke wezens
“Heksen die zijn er nu niet meer. Als ze op sterven lagen dan pitste de pastoor ze gewoonlijk de nek toe. […] Zo zijn de heksen een voor een verdwenen.”
Deze opvallende getuigenis van landbouwer Jozef “Jef” Vandecruysse is slechts één in een grote reeks van volksverhalen verteld door de boeren, postbodes, slagers en andere lui van Limburg in de 19de en 20ste eeuw waarin zij van hun bovennatuurlijke plagerijen gered werden door mannen in habijt, met wijwater en Bijbel in de hand. Tussen de talrijke personages die continu verschijnen in de Limburgse sagen, van kabouters en reuzen tot vuurbollen en bokkenrijders, is de priester niet enkel één van de meest voorkomende, maar ook eentje die heel wat vragen oproept. Hoe kan het dat in zo’n fantasierijke wereld van monsters en tovenarij, het de alledaagse geestelijke was die voor de Limburgse bevolking de ultieme redder in nood bleek te zijn? Manipuleerde de priester bestaande verhalen om zijn reputatie te versterken? Verzon hij misschien zelf verhaaltjes waarin hij de grote held kon spelen?
Naar het antwoord op deze vragen ging ik op zoek in twee grote Limburgse sagencollecties. Om te ontdekken hoe belangrijk de priester was in zowel de verhalen zelf als in onderzoek naar de verhalen, raadpleegde ik het taal- en volkskundige tijdschrift ’t Daghet in den Oosten, een magazine gesticht en bemand door geestelijken, en twintig thesissen, geschreven door filologische studenten aan de KU Leuven, waarin Limburgse sagen verzameld werden van 1946 tot 1997. Al snel bleek dit een rabbit hole te zijn die veel dieper ging dan eerst gedacht.
Komt tot mij
Uit verschillende folkloristische onderzoeken blijkt dat priesters van over heel België zeer bewust inspeelden op sagen, specifiek om hun prestige te vergroten en vooral om de bevolking afhankelijk van hen te maken. Limburg is op dit vlak niet anders. Tijdens de interviews die de filologische studenten afnamen bij de Limburgse bevolking maakten verschillende vertellers duidelijk dat zij in geval van nood altijd konden rekenen op de plaatselijke pater, of de iets verder verwijderde kloosterlingen. Last van spoken? De priester zou het wel oplossen met een overlezing. Blijft de boter mislukken? Vraag de pastoor om een heiligdom in het vat te stoppen. Rugpijn? Waarschijnlijk zal een druppeltje wijwater helpen. De geestelijken traden op voor zowat alles, van ongeneeslijke ziekten tot mysterieuze wezens, en volgens verschillende auteurs uit het tijdschrift ’t Daghet deden zij dit al eeuwenlang. De reden dat de Limburger van de twintigste eeuw geen kabouters meer zag, uitgezonderd Plop en David, was dankzij de clerus, die de toen nog als kwaadaardig geziene kaboutertjes of alvermannen in het begin der tijden verdreven had en de mensheid zo bevrijd had van hun grote vijand.
Legenden hadden duidelijk dezelfde bedoeling. Het aantal verhalen waarin een ongelukkige burger gered wordt door een Mariabeeld, of het tegenovergestelde, dat één of andere onverlaat een heiligenbeeld probeert te onteren en ervoor bestraft wordt door bovennatuurlijke machten, is overweldigend. De theorie van volkskundige Stefaan Top dat sagen afhankelijkheid van de priester en eerbied voor de christelijke tradities en machthebbers stimuleerden is dus duidelijk aanwezig in de Limburgse vertelschat. De invloed van de priester blijft echter niet beperkt tot het vergroten van zijn eigen aanzien.
Tegen "rode rakkers" en "liberale azijnpissers"
Uit de analyse van de proeven en vooral ’t Daghet blijkt dat priesters van de 19de en 20ste eeuw een ander doel hadden, verborgen in spookverhalen. Deze periode was een moeilijke periode voor de Kerk, zeker op politiek vlak. Het socialisme en liberalisme kregen steeds meer politieke macht, en richtten hun pijlen op de Kerk, die volgens hen te veel invloed uitoefende op de samenleving. Het was dan ook hun doel om deze invloed te breken en de scheiding tussen Kerk en staat volledig door te voeren. Zelfs binnen de volkskunde voerden liberale academici deze strijd. In het blad Volkskunde gingen volkskundigen geregeld te keer tegen bijvoorbeeld de bedevaarttraditie, die volgens hen het volk uitbuitte.
De Kerk beantwoordde vuur met vuur. Om de groeiende macht van het liberalisme op de volkskunde te counteren, richtten geestelijken hun eigen volkskundige bladen op. ’t Jaer 30, gesticht door de befaamde Guido Gezelle, en vooral ’t Daghet in den Oosten namen dan ook gretig de wapens op om het christendom te verdedigen tegen de socialistisch-rode en liberaal-blauwe aanvallers. Het verspreiden van sagen waarin macht van de priester als een demonenjager optrad tegen al wat de bevolking angst aanjaagde, zoals weerwolven en heksen, was slechts één techniek die zij gebruikten. Zo werden ook verschillende verhalen van liberale burgemeesters die duivels konden oproepen en door boze geesten bezeten socialisten opgenomen in het Limburgs collectief geheugen. Vooral de zogezegd “antiklerikale” Franstaligen werden geviseerd, en de katholieke Vlamingen bejubeld. Daarnaast was heemkunde een zeer belangrijk wapen voor de katholieken, zeker wanneer zij de discipline konden gebruiken om wat zij zagen als gelijkenissen tussen de Limburgse sagen en de mythologie van de Limburgse voorvaderen, de Germanen, aan te tonen.
Hoger op voor God en Limburg
Dat de sagen, legenden en mythes zo op elkaar geleken kon geen toeval zijn. Nee, er zat meer achter. Hoe kon het anders dat de heilige Olaf, net zoals de Germaanse Donar een hamer bij zich droeg, of dat de jachtbende van Wodan op gure winteravonden de Limburgse bevolking lastigviel volgens de sagen? De overeenkomsten tussen de verhaaltypes toonden volgens de katholieke volkskundigen aan dat de Vlaamse identiteit al sinds de kerstening van de Germanen onveranderlijk en puur was gebleven. Zo sterk was hun identiteit dat zij, als Vlamingen, niet moesten onderdoen voor de Franstaligen, die hen het katholieke geloof wilden afnemen en hun Vlaamse taal onderdrukken. De sagen, volgens de priesters ‘overblijfselen’ van de Germaanse mythes, en vooral de christelijke elementen in deze sagen, toonden immers dat Limburg en geheel Vlaanderen altijd christelijk geweest waren. Katholieke volkskundigen gebruikten sagen dus om hun geloof en hun Vlaamse identiteit te verdedigen in een periode waarin beiden bedreigd werden door liberalistische, antiklerikale en Franse invloeden.
Bibliografie
Literatuur:
Volkskunde - Vlaanderen
Braekman, Willy L. Spel en Kwel in Vroeger Tijd: Verkenningen van charivari, exorcisme, toverij, spot en spel in Vlaanderen. Gent: Stichting Mens en Kultuur, 1992.
Cornelissen, Jozef. De Muizen En Ratten in de Folklore. Antwerpen: Janssens, 1923.
De Keyser, Paul en Paul de Ryck. Gentianen: Een resem oude Gentse sagen. Gent: Stad Gent - Dienst voor Toerisme, 1955.
De Meyer, Maurits. ‘Heemkunde En Volkskunde’. Ons Heem 3, nr. 3 (1944): 125–26.
D’hamers, Katrijn. ‘Macht en onmacht bij tradities in de interculturele samenleving’. In Tradities, 89-93. Leuven: Davidsfonds, 2011.
Everaet, Vic en Johan Van Wiele. 110 jaar Sint-Paulus-paardenprocessie. Opwijk: De Ridder, 2012.
Gerits, Joris. ‘Heemkunde en Vlaamse Beweging in Limburg’. Ons Heem 46, nr. 4 (1992): 253-63.
Koeck, Paul. Heilige huisjes: Geloof en volksgeloof, bedevaarten en ommegangen, heiligen en hun hulp in nood. Antwerpen: Standaard Uitgeverij, 1981.
Peeters, Karel Constant. Volkskundige Aantekeningen: Nota’s en Bibliografie bij ‘Eigen Aard’. Antwerpen: De Vlijt, 1962.
Roeck, Alfons. ‘Het toverboek in de Vlaamse sage’. In Ethnologia Flandrica: jaarboek van de Leuvense vereniging voor volkskunde - Jaargang 21, 149-76. Leuven: Leuvense vereniging voor volkskunde, 2005.
Roeck, Alfons. ‘De Demonologische Heks en de Sage-Heks’. In Volkskunde - 82e jaargang, 129-68. Antwerpen: Centrum voor Studie en Documentatie, 1981.
Thijs, Alfons K.L. Komt pelgrims, komt hier: Devotioneel drukwerk voor bedevaartplaatsen in Vlaanderen en Brabant (1500-1850). Leuven: Peeters Publishers, 2020.
Top, Stefaan. ‘Inleidende beschouwingen tot het wezen, het doel en de methodes der moderne volkskunde’. Oostvlaamse Zanten 54, nr. 3-4 (1979): 129-56.
Top, Stefaan. ‘Methodes Bij Het Sagenonderzoek: Theorie en Praktijk’. In Volkskunde - Jaargang 68, 137-92. Antwerpen: Centrum voor Studie en Documentatie, 1967.
Top, Stefaan. ‘Modern Legends in the Belgian Oral Tradition’. Fabula 31, nr. 3-4 (1990): 272-78.
Top, Stefaan. 'Volkskunde'. In Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging, onder redactie van Reginald de Schryver, Bruno de Wever, Gaston Durnez, Lieve Gevers, Pieter van Hees, en Machteld de Metsenaere, 3537-44. Tielt: Lannoo, 1998.
Valgaerts, Eddy, en Luk Machiels. De Keltische Erfenis: Riten en symbolen in het volksgeloof. Gent: Stichting Mens en Kultuur, 1992.
Van der Meulen-Corens, Anny. ‘De Geschiedenis van “'t Daghet” in het Kader van de Limburgse Volkskunde’. In ’t Daghet in den oosten (1885-1914), II-XLV. Antwerpen: Centrum voor Studie en Documentatie, 1971.
Van der Meulen-Corens, Anny. ‘’t Daghet in den Oosten: Limburgs tijdschrift uit de 19e eeuw - Taalkunde, folklore, letterkunde’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1957.
Van der Poel, Dieuwke E., Dirk Geirnaert, Hermina Joldersma, en Johan Oosterman, red. Het Antwerps Liedboek - Deel 2. Tielt: Lannoo, 2004.
Van Haver, Jozef. Nederlandse Incantatieliteratuur: Een Gecommentarieerd Compendium van Nederlandse Bezweringsformules. Gent: Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde, 1964.
Van Roy-Peeters, Lea. ‘Volkskundige Bijdragen in “'t Daghet in den Oosten”’. In ’t Daghet in den Oosten (1885-1914), 1-157. Antwerpen: Centrum voor Studie en Documentatie, 1971.
Peeters, Karel Constant. ‘Biographica - De Folklorist’. In Miscellanea J. Gessler, 36-43. Deurne: Impr. Govaerts, 1948.
Van Mulder, Jonas. ‘Le bon Dieu est dans le détail. Komt pelgrims, komt hier van Alfons Thijs tussen lokale etnografie en internationaal onderzoek’. In Komt pelgrims, komt hier: Devotioneel drukwerk voor bedevaartplaatsen in Vlaanderen en Brabant (1500-1850), onder redactie van Jonas Van Mulder, XXXI-XLV. Leuven: Peeters Publishers, 2020.
Watson, Alasdair. Religious Acculturation and Assimilation in Belgic Gaul and Aquitania from the Roman Conquest until the End of the Second Century CE. Oxford: BAR Publishing, 2016.
Volkskunde - Internationaal
Barnett, H.G., Leonard Broom, Bernard J. Siegel, Evon Z. Vogt en James B. Watson. ‘Acculturation: An Exploratory Formulation’. American Anthropologist 66, nr. 6 (1954): 973-1000.
Bascom, William R. ‘Folklore and Anthropology’. The Journal of American Folklore 66, nr. 4 (1953): 283-90.
Bascom, William R. ‘Four Functions of Folklore’. The Journal of American Folklore 67, nr. 4 (1954): 333-49.
Boudinot, David. ‘Violence and Fear in Folktales’. The Looking Glass: New Perspectives on Children’s Literature 9, nr. 3 (2005): 1-5.
Brunvand, Jan Harold. The Vanishing Hitchhiker: American Urban Legends and their Meanings. New York: W. W. Norton & Company, 1981.
Burger, Peter. De Wraak van de Kangoeroe: Sagen uit het moderne leven. Amsterdam: Ooievaar Pockethouse, 1995.
Buss, Reinhard J. The Klabautermann of the Northern Seas: An Analysis of the Protective Spirit of Ships and Sailors in the Context of Popular Belief, Christian Legend, and Indo-European Mythology. Berkeley: University of California Press, 1973.
Charney, Noah en Svetlana Slapšak. The Slavic Myths. Londen: Thames & Hudson, 2023.
Dumézil, Georges. Gods of the Ancient Northmen. Onder redactie van Einar Haugen. Berkeley: University of California Press, 1973.
Dundes, Alan. Meaning of Folklore: The Analytical Essays of Alan Dundes. Onder redactie van Simon J. Bronner. Logan: Utah State University Press, 2007.
Eassie, William. Cremation of the Dead: Its History and Bearings Upon Public Health. Londen: Smith, Elder & Co., 1875.
Eliade, Mircea. Myth and Reality. Vertaald door Willard R. Trask. New York: Harper & Row, 1963.
Fontenrose, Joseph. Python: A Study of Delphic Myth and Its Origins. Berkeley: University of California Press, 1980.
Gans, Herbert J. Popular Culture and High Culture & High Culture: An Analysis and Evaluation of Taste. New York: Basic Books, 1999.
Goez, Elsbeth. ‘Der Schuldbegriff in der deutschen Volkssage der Gegenwart’. Niederdeutsche Zeitschrift für Volkskunde 6, nr. 3 (1928): 129-59.
Guerber, H.A. Noorsche mythen uit de edda’s en de sagen. Onder redactie van Henri W.PH.E. van den Bergh van Eysinga. Zutphen: W.J. Thieme & Cie, 2010.
Gunnell, Terry. ‘Folklore’. In The Pre-Christian Religions of the North: History and Structures - Vol I: Basic Premises and Consideration of Sources, onder redactie van Jens Peter Schjødt, John Lindow en Anders Andrén, 195-204. Turnhout: Brepols, 2020.
Harland, John en T.T. Wilkinson, red. Lancashire Folk-Lore. Londen: Frederick Warne and Co., 1867.
Harvilahti, Lauri. ‘Folklore and Oral Tradition’. Oral Tradition 18, nr. 2 (2003): 200-202.
Hobsbawm, Eric. ‘Introduction: Invented Traditions’. In The Invention of Tradition, onder redactie van Eric Hobsbawm en Terence Ranger, 1-14. Cambridge: Cambridge University Press, 1983.
Howard, Robert Glenn. ‘Vernacular Authority: Critically Engaging Tradition’. In Tradition in the Twenty-First Century: Locating the Role of the Past in the Present, onder redactie van Trevor J. Blank en Robert Glenn Howard, 67-93. Boulder: Utah State University Press, 2013.
Howard, Robert Glenn en Trevor J. Blank. ‘Introduction: Living Traditions in a Modern World’. In Tradition in the Twenty-First Century: Locating the Role of the Past in the Present, onder redactie van Robert Glenn Howard en Trevor J. Blank, 1-19. Boulder: Utah State University Press, 2013.
Hutton, Ronald. The Triumph of the Moon: A History of Modern Pagan Witchcraft. Oxford: Oxford University Press, 1999.
Hutton, Ronald. ‘The Wild Hunt and the Witches’ Sabbath’. Folklore 125, nr. 2 (2014): 161-78.
James, Edwin Oliver. ‘The Influence of Christianity on Folklore’. Folklore 58, nr. 4 (1947): 361-76.
Kabakova, Galina. ‘Introduction’. In Contes Et Légendes Étiologiques Dans L’Espace Européen, onder redactie van Galina Kabakova, 5-12. Parijs: Pippa - Flies France, 2013.
Kluckhohn, Clyde. ‘Recurring Themes in Myths and Mythmaking’. In The Study of Folklore, onder redactie van Alan Dundes, 158-68. Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1965.
Lindow, John. Norse Mythology: A Guide to Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs. Oxford: Oxford University Press, 2001.
Máchal, Jan. ‘Slavic Mythology’. In The Mythology of All Races - Volume III (Celtic & Slavic), onder redactie van Louis Herbert Gray, 217-315. Cambridge: Marshall Jones Company, 1918.
Meñez, Herminia. Explorations in Philippine folklore. Manila: Ateneo De Manila University, 1996.
Miles, Clement A. Christmas in ritual and tradition, Christian and Pagan. Londen: T. Fisher Unwin, 1912.
Mitchell, Stephen A. Witchcraft and Magic in the Nordic Middle Ages. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2011.
Monroe, Alexei. ‘The Wild Hunt: Nationalistic Anarchism and Neofeudalism Unleashed’. Third Text 32, nr. 5-6 (2018): 620-28.
Motz, Lotte. ‘The Craftsman in the Mound’. Folklore 88, nr. 1 (1977): 46-60.
Mullen, Patrick B. ‘Modern Legend and Rumor Theory’. Journal of the Folklore Institute 9, nr. 2/3 (1972): 95-109.
Passin, Herbert, en W. John Bennett. ‘Changing Agricultural Magic in Southern Illinois: A Systematic Analysis of Folk-Urban Transmission’. In The Study of Folklore, onder redactie van Alan Dundes, 314-28. Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1965.
Phillips, E.D. ‘The Three Bears’. In The Study of Folklore, 84-87. Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1965.
Rose, Carol. Giants, Monsters, and Dragons: An Encyclopedia of Folklore, Legend and Myth. Oxford: ABC-CLIO, 2000.
Rowland, Beryl. Animals With Human Faces: A Guide to Animal Symbolism. Knoxville: University of Tennessee Press, 1973.
Sabanpan-Yu, Hope. ‘Performing the Body in Filipino Narratives: The Manananggal (Viscera Sucker) in Colonial Literature’. UNITAS 90, nr. 1 (2017): 81-97.
Schrijnen, Jos. Essays en Studiën in Vergelijkende Godsdienstgeschiedenis, Mythologie en Folklore. Venlo: Mosmans, 1910.
Shibutani, Tamotsu. Improvised News: A Sociological Study of Rumor. Indianapolis: The Bobbs-Merrill Company, 1966.
Skallagrimsson, Wayland. Odin’s Way in The Modern World. California: CreateSpace Independent Publishing Platform, 2013.
Sutton-Smith, Brian. ‘Introduction: What is Children’s Folklore?’ In Children’s Folklore: A Source Book, onder redactie van Brian Sutton-Smith, Jay Mechling, Thomas W. Johnson, en McMahon, 3-10. Logan: Utah State University Press, 1999.
Thompson, Stith. Motif-Index of Folk-Literature - Volume One: A-C. Bloomington: Indiana University Press, 1955.
Thoms, William J. ‘“Folk-Lore,” from “The Athenæum,” August 22, 1846’. Journal of Folklore Research 33, nr. 3 (1996): 187-89.
Thorvaroardottir, Ólina. ‘Spirits of the Land: A Tool for Social Education’. Bookbird 37, nr. 1 (1999): 33-34.
Tolstaya, Svetlana M. ‘Christianity and Slavic Folk Culture: The Mechanisms of Their Interaction’. Religions 12, nr. 7 (2021): 459-73.
Turville-Petre, Edward Oswald Gabriel. Myth and Religion of the North: The Religion of Ancient Scandinavia. Westport: Greenwood Press, 1964.
Van Gennep, Arnold. La Formation Des Légendes. Parijs: Ernest Flammarion, 1929.
Gaverza, Jean Karl M. ‘The Myths of the Philippines’. Bachelorthesis, University of the Philippines Diliman, 2014.
Watson, Lindsay C. Magic in Ancient Greece and Rome. Londen: Bloomsbury Academic, 2019.
Welters, H. Limburgsche legenden, sagen, sprookjes, en volksverhalen - Deel 1. Venlo: De Weduwe H.H. Uyttenbroeck, 1875.
Welters, H. Limburgsche legenden, sagen, sprookjes, en volksverhalen - Deel 2. Venlo: De Weduwe H.H. Uyttenbroeck, 1876.
Religieuze geschiedenis
Bachrach, David S. Religion and the Conduct of War c. 300-1215. Woodbridge: The Boydell Press, 2003.
Baron, Salo Wittmayer. A Social and Religious History of the Jews - Vol XI: Citizen or Alien Conjurer. New York: Columbia University Press, 1967.
Bauer, Nicole M. en J. Andrew Doole. ‘The (Re)Invention of Biblical Exorcism in Contemporary Roman Catholic Discourses’. Religion & Theology 29, nr. 1-2 (2022): 1-33.
Bonser, Wilfrid. ‘The Cult of Relics in the Middle Ages’. Folklore 73, nr. 4 (1962): 234-56.
Broedel, Hans Peter. The Malleus Maleficarum and the construction of witchcraft. Manchester: Manchester University Press, 2003.
Bull, George. Vatican Politics at the Second Vatican Council 1962-5. Londen: Oxford University Press, 1966.
Bunce, James W. ‘The Liturgy of the Last Gospel’. Expository Times 126, nr. 6 (2015): 270-80.
Cadotte, Alain. La Romanisation des Dieux: L’interpretatio romana en Afrique du Nord sous le Haut-Empire. Leiden: Brill, 2007.
Clayton, Mary. ‘Suicide in the Works of Ælfric’. The Review of English Studies 85, nr. 3 (2009): 339-70.
Cook, Christopher C.H. Alcohol, Addiction and Christian Ethics. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.
Delumeau, Jean. Einde van het Christendom? Vertaald door Fr. Vromen. Hilversum: Gooi en Sticht, 1978.
Dewart, Leslie. ‘Casti Connubii and the Development of Dogma’. In Contraception and Holiness: The Catholic Predicament, onder redactie van Thomas D. Roberts, 202-310. New York: Herder and Herder, 1964.
François, Wim en Violet Soen. ‘450 Years Later. Louvain’s Contribution to the Ongoing Historiography on the Council of Trent’. In The Council of Trent: Reform and Controversy in Europe and Beyond (1545–1700) - Volume 1: Between Trent, Rome and Wittenberg, onder redactie van Wim François en Violet Soen, 7-25. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2018.
Frazer, James George. The Golden Bough: A Study of Magic and Religion. New York: The Macmillan Company, 1925.
Gardiner, Eileen. Visions of Heaven & Hell Before Dante. New York: Italica Press, 1989.
Goosen, Louis. Van Afra tot de Zevenslapers: Heiligen in religie en kunsten. Nijmegen: SUN, 1992.
Green, Maia. Priests, Witches and Power: Popular Christianity after mission in Southern Tanzania. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
Hannah, Darrell D. Michael And Christ: Michael Traditions and Angel Christianology in Early Christianity. Tübingen: Mohr Siebeck, 1999.
Hebblethwaite, Peter. John XXIII: Pope of the Council. Londen: Geoffrey Chapman, 1984.
Hendel, Ronald. ‘The Nephilim were on the Earth: Genesis 6:1–4 and its Ancient Near Eastern Context’. In The Fall of the Angels, onder redactie van Christoph Auffarth en Loren T. Stuckenbruck, 11-34. Leiden: Brill, 2004.
Hoondert, Martin, Jan Jacobs en Franck Ploum. ‘Inleiding’. In Visioenen van het Tweede Vaticaans Concilie, onder redactie van Martin Hoondert, Jan Jacobs en Franck Ploum, 11-13. Heeswijk: Abdij van Berne, 2012.
Huskinson, Janet, en James Rives, red. ‘Religion in the Roman Empire’. In Experiencing Rome: Culture, Identity and Power in the Roman Empire, 245-76. Londen: Routledge, 2000.
Innamorati, Marco, Ruggero Taradel en Renato Foschi. ‘Between Sacred and Profane: Possession, Psychopathology, and the Catholic Church’. History of Psychology 22, nr. 1 (2019): 1-16.
Jiroušková, Lenka. Der heilige Wikingerkönig Olav Haraldsson und sein hagiographisches Dossier. Leiden: Brill, 2014.
Josephson-Storm, Jason Ānanda. The Invention of Religion in Japan. Chicago: University of Chicago Press, 2012.
Josephson-Storm, Jason Ānanda. ‘The Superstition, Secularism, and Religion Trinary: Or Re-Theorizing Secularism’. Method & theory in the study of religion 30, nr. 1 (2018): 1-20.
Mitchell, Stephen A. ‘Magic and Religion’. In The Pre-Christian Religions of the North: History and Structures - Vol II: Social, Geographical, and Historical Contexts, and Communication between Worlds, onder redactie van Jens Peter Schjødt, John Lindow en Anders Andrén, 643-70. Turnhout: Brepols, 2020.
Neely, Alan. Christian Mission: A Case Study Approach. New York: Orbis Books, 1995.
Prose, Francine. Gluttony. Oxford: Oxford University Press, 2003.
Raedts, Peter. ‘De christelijke middeleeuwen als mythe: Ontstaan en gebruik van een constructie uit de negentiende eeuw’. Tijdschrift voor Theologie 30, nr. 2 (1990): 146-58.
Rosik, Stanisław. The Slavic Religion in the Light of 11th- and 12th-Century German Chronicles (Thietmar of Merseburg, Adam of Bremen, Helmold of Bosau): Studies on the Christian Interpretation of Pre-Christian Cults and Beliefs in the Middle Ages. Vertaald door Anna Tyszkiewicz. Leiden: Brill, 2020.
Sanders, Hannah. ‘The Christianization of the Germanic Tribes’. The Wittenberg History Journal 44, nr. 1 (2015): 5-12.
Sardella, Dennis J. Theotokos of the Unburnt Bush: An Interpretation. Clinton: Museum of Russian Icons, 2013.
Schelkens, Karim. ‘Een Rijke Erfenis: Oorsprong, verloop en uitkomst van Vaticanum II in kort bestek’. In Herinnering en belofte: 50 jaar Vaticanum II, onder redactie van Karim Schelkens, 21-42. Leuven: Acco, 2013.
Shannon, William H. The Lively Debate: Response to Humanae Vitae. New York: Sheed & Ward, 1970.
Sullivan, Francis A. ‘The Development of Doctrine about Infants Who Die Unbaptized’. Theological studies (Baltimore) 71, nr. 1 (2011): 3-14.
Thiery, Daniel E. Polluting the Sacred: Violence, Faith and the ‘Civilizing’ of Parishioners in Late Medieval England. Leiden: Brill, 2009.
Torfs, Rik. Het Vaticaan: Achter de Schermen van de Kerk. Tielt: Lannoo, 2024.
Vanderstraeten, Raf. ‘De kerk en haar onderwijs: een overzicht van de rol van religieuzen in het katholieke net’. Tijdschrift voor Onderwijsrecht en Onderwijsbeleid 6, nr. 3 (1995): 29-39.
Wright, Mark Alan. ‘“According to Their Language, unto Their Understanding”: The Cultural Context of Hierophanies and Theophanies in Latter-day Saint Canon’. Studies in the Bible and Antiquity 3, nr. 1 (2011): 51-65.
Young, Francis. A History of Exorcism in Catholic Christianity. Cambridge: Palgrave Macmillan, 2016.
Young, Francis. Witchcraft and the Modern Roman Catholic Church. Cambridge: Cambridge University Press, 2022.
Zilmer, Kristel. ‘Christianity in Runes: Prayers in Scandinavian Rune Stone Inscriptions from the Viking Age and the Early Middle Ages’. In Epigraphic Literacy and Christian Identity: Modes of Written Discourse in the Newly Christian European North, onder redactie van Kristel Zilmer en Judith Jesch, 99-135. Turnhout: Brepols, 2012.
Geschiedenis van Vlaanderen
Casselman, Joris. Van jeneverellende tot Tournée Minérale: 150 jaar aanpak van alcoholproblemen in Vlaanderen (1868-2018). Oud-Turnhout: Gompel & Svacina, 2019.
De Maeyer, Jan en Emiel Lamberts. ‘De ultramontanen en de gildenbeweging 1875-1896: het aandeel van de Confrérie de St.-Michel’. In De Kruistocht tegen het Liberalisme: Facetten van het ultramontanisme in België in de 19e eeuw, 222-67. Leuven: Universitaire Pers Leuven, 1984.
De Spiegeleer, Christoph. ‘“Vlaanderen weent over een dierbaar socialistische zoon”: De socialistische doods- en rouwcultuur in Gent tijdens de jaren 1880-1940’. Brood & Rozen: Tijdschrift voor de Geschiedenis van Sociale Bewegingen 17, nr. 4 (2012): 5-29.
Delameillieure, Saar. ‘De epidemiologische transitie in België, 1870-1950: Een kwantitatieve analyse van doodsoorzaken’. Onuitgegeven masterverhandeling, Universiteit Gent, 2009.
Drew, Katherine Fischer. The Laws of the Sahlian Franks. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1991.
Greilsammer, Myriam. ‘The Midwife, the Priest, and the Physician: The Subjugation of Midwives in the Low Countries at the End of the Middle Ages’. Journal of Medieval and Renaissance Studies 21, nr. 1 (1991): 285-329.
Homblé, August Gaston. ‘Geschied- en Volkskundige Excerpten Omtrent het het “Vroemoersant”’. In De Brabantse Folklore - Jaargang 55, 239-92. Dienst voor geschiedkundige en folkloristische opzoekingen, 1977.
Kossmann, E.H. De Lage Landen 1780-1980: Twee Eeuwen Nederland en België - Deel 1 (1780-1914). Amsterdam: Agon, 1986.
Lamberts, Emiel. ‘Woord Vooraf’. In De Kruistocht tegen het Liberalisme: Facetten van het ultramontanisme in België in de 19e eeuw, onder redactie van Emiel Lamberts, 5-7. Leuven: Universitaire Pers Leuven, 1984.
Lippok, Femke Eline. ‘The pyre and the grave: Early medieval cremation burials in the Netherlands, the German Rhineland and Belgium’. World Archaeology 52, nr. 1 (2020): 147-62.
Stols, Eddy. ‘Exil et migration: Refus de mémoire et réalités historiques en Belgique’. Matériaux pour l’histoire de notre temps 18, nr. 3 (2002): 41-50.
Van der Essen, Léon. De Gulden Eeuw Onzer Christianisatie VIIe-VIIIe Eeuw. Diest: Pro Arte, 1943.
Van Tours, Gregorius. History of the Franks. Vertaald door Ernest Brehaut. New York: Columbia University Press, 1916.
Vanhemelryck, Fernand. Het Gevecht Met De Duivel: Heksen in Vlaanderen. Leuven: Davidsfonds, 1999.
Vanthemsche, Guy, en Roger De Peuter. België: 2000 Jaar Geschiedenis. Berchem: Uitgeverij EPO, 2023.
Viaene, Antoon. ‘Guido Gezelle en Biekorf’. Biekorf 36, nr. 5 (1930): 130-40.
Witte, Els. ‘Hoofdstuk III: De burgerlijke democratie verruimd (1885-1918)’. In Politieke Geschiedenis van België van 1830 tot Heden, 103-54. Antwerpen: Manteau, 2016.
Witte, Els. ‘Twintig jaar politieke strijd rond de abortuswetgeving in België (1970-1990)’. Res Publica 32, nr. 4 (1990): 427-87.
Witte, Els, en Alain Meynen. ‘Hoofdstuk V: Van de naoorlogse wederopbouw naar de explosieve sixties (1944-1974)’. In Politieke Geschiedenis van België van 1830 tot Heden, onder redactie van Els Witte, Alain Meynen, en Dirk Luyten, 247-337. Antwerpen: Manteau, 2016.
Geschiedenis van Limburg
Bellefroid, Paul. ‘Limburgsche Letteren’. In Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde 1910, 37-55. Gent: Koninklijke Vlaamsche Academie voor Taal- en Letterkunde, 1910.
Brans, Gervasius Martinus. Levensschets van Pater Adjutus Drieghe. Maaseik: Van Der Donck-Robyns, 1930.
Cuppens, Bernard. August Cuppens: Het legendarisch pastoorke van Loksbergen. Eisden: Gijsemberg, 1966.
Droogmans, J. ‘Guido Gezelle en de Limburgers’. In Miscellanea J. Gessler, 421-30. Deurne: Impr. Govaerts, 1948.
Droogmans, Jozef. Alfons Jeurissen, de Meesterlijke Verteller van de Kempen. Schoten: Lombaerts N.V., z.d.
Kohlbacher, Jan. Het Russisch Kamp: De kampen bij de Limburgse mijnen 1942-1965. Eisden: vzw Stichting Erfgoed Eisden, 1998.
Leenders, Paul. Vijftig Limburgse profielen. Retie: Kempische Boekhandel, 1961.
Leynen, Hubert. Mathijs Winters. Tongeren: G. Michiels-Broeders, 1943.
Mertens, J. ‘Joseph Bovy (1810-1879), gouverneur van Limburg, 1872-1879, 45 jaar ten dienste van de provincie’. In De Gouverneurs in de beide Limburgen 1815-1989, 193-212. Maastricht: Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap, 1989.
Schlusmans, Frieda. Bouwen Door de Eeuwen Heen - Deel 19n 1: Provincie Limburg. Arrondissement Maaseik, Kantons Bree - Maaseik. Turnhout: Brepols, 2005.
Segers, Ward. ‘Letteren & Woord: Een onderzoek naar het literair erfgoed van Hasselt’. Hasselt: Erfgoedcel Hasselt, 2013.
Van der Eycken, M. ‘Theodoor de T’Serclaes de Wommersom (1809-1880), gouverneur van Limburg, 1855-1871’. In De Gouverneurs in de beide Limburgen 1815-1989, 171-84. Maastricht: Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap, 1989.
Van Gehuchten, François. Bokkenrijders: Late heksenprocessen in Limburg. Sint-Truiden: Drukkerij Paesen, 2002.
Digitale literatuur
Geens, Jan. ‘Guido Gezelle en ’ “t ]aer 30” (1864-1870): de popularisatie van het ultramontanisme’. In De Kruistocht tegen het Liberalisme: Facetten van het ultramontanisme in België in de 19e eeuw, 160-99. Leuven: Universitaire Pers Leuven, 1984.
Gezelle. "Loquela". Geraadpleegd 28 januari 2025. https://gezelle.be/en/ontmoet-gezelle/ontmoet-gezelle-werk-1-algemene-i….
Gijbels, Jolien. ‘Medical Compromise and Its Limits: Religious Concerns and the Postmortem Caesarean Section in Nineteenth-Century Belgium’. Bulletin Of The History Of Medicine 93, nr. 3 (2019): 305-34.
Immaterieel Erfgoed. "Sint-Evermarusfeest Rutten". Geraadpleegd 18 januari 2025. https://immaterieelerfgoed.be/nl/erfgoederen/sint-evermarusfeest-rutten.
Lemaire, Sophie, en Kristof Smeyers. Een historische blik op duivelsuitdrijvingen. Podcast. De wereld van Sofie, 2024.
Top, Stefaan. "Gittée, August". Encyclopedie van de Vlaamse Beweging. Geraadpleegd 17 april 2025. https://encyclopedievlaamsebeweging.be/nl/gittee-august.
Top, Stefaan. "Volkscultuur". Encyclopedie van de Vlaamse Beweging, 2023. https://encyclopedievlaamsebeweging.be/nl/volkscultuur.
Van Campenhout, Nico. "Peeters, Karel Constant". Encyclopedie van de Vlaamse Beweging, 2023. https://encyclopedievlaamsebeweging.be/nl/peeters-karel-constant.
Van Campenhout, Nico, en Eric Robert Bauwens. "Anseele, Edward". Encyclopedie van de Vlaamse Beweging, 2023. https://encyclopedievlaamsebeweging.be/nl/anseele-edward.
Van Campenhout, Nico, Bas Reijnen, en Sebastiaan Derks. "Van der Essen, Léon". Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging Online, 2023. https://encyclopedievlaamsebeweging.be/nl/van-der-essen-leon.
Verwinnen, Katrien. "Sint-Donatuskapel". Inventaris - Onroerend Erfgoed, 2015. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/300763.
Andere literatuur
Connerton, Paul. ‘Seven types of forgetting’. Memory Studies 1, nr. 1 (2008): 59-71.
Langhendries, Maarten en Reinout Vander Hulst. ‘Health Care: The Jewel in Belgian Colonization’s Crown’. In Colonial Congo: A History in Questions, onder redactie van Idesbald Goddeeris, Amandine Lauro, en Guy Vanthemsche, 263-70. Turnhout: Brepols, 2024.
Bronnen:
Thesissen over sagenonderzoek
Abeels, Andrée. ‘Sagenonderzoek in het kanton St.-Truiden’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1965.
Abrahams, Karin. ‘Biografie en repertoire van Lice Vreys - Deel I’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1986.
Achten, Willy. ‘Resultaten van het sagenonderzoek in het centraal gedeelte van Belgisch Limburg’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1971.
Beckers, Fernand. ‘Sagen uit Zuid-Limburg’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1947.
Beerten, Femke. ‘Hekserij als Sagenthema in Groot-Beringen en Omstreken’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 2003.
Beerten, Femke. ‘Hekserij als Sagenthema in Groot-Beringen en Omstreken - Bijlagen’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 2003.
Celis, Robert. ‘Onderzoek naar de Sagenmotieven uit Bree en Omgeving’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1954.
Daniëls, Thomas. ‘Onderzoek naar de sagenmotieven in Budel, Maarheeze, Stramproy, Weert, Kinrooi, Molen-Beersel, Ophoven’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1965.
Dielens, Jasmin. ‘Het is echt gebeurd, het stond in de krant: Een onderzoek naar het verschijnen van moderne sagen in de krant Het Laatste Nieuws 1998,1999, 2000’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 2003.
Dreessen, Liesbeth. ‘Heksensagen uit Groot-Bilzen - Deel 1: Studie’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 2002.
Dreessen, Liesbeth. ‘Heksensagen uit Groot-Bilzen - Deel 2: Materiaalverzameling’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 2002.
Dreezen, Marie-Ghislaine. ‘Sagenonderzoek in het kanton Tongeren’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1967.
Droogmans, Eva. ‘Heksen- en Tovenaarsverhalen in Heusden-Zolder en Omstreken’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 2002.
Droogmans, Eva. ‘Heksen- en Tovenaarsverhalen in Heusden-Zolder en Omstreken - Bijlage’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 2002.
Florquin, Annelies. ‘De wandelende jood: Een volkskundig onderzoek in ons taalgebied’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 2001.
Hermans, Marie-Claire. ‘Sagenonderzoek in het Kanton Herk-De-Stad’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1966.
Jackers, Wilma. ‘Onderzoek naar de Sagenmotieven in het Kanton Bilzen’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1958.
Jageneau, Renée. ‘Sagenonderzoek in het kanton Borgloon’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1965.
Kenens, Ivo. ‘Op Zoek naar Sagen in het Noord-Westen van Limburg’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1957.
Knabben, Piet. ‘Resultaten van het Sagenonderzoek in de Zuidelijke Gemeenten van de Limburgse Maasvallei’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1970.
Meeus, Eric. ‘Volkscultureel Erfgoed uit Tongeren’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1985.
Meulemans, Wendy. ‘Over gevaarlijke gekken, viezigheid in voedsel en andere vreemde zaken: Een onderzoek naar de kennis en de verspreiding van moderne sagen bij jongeren’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1999.
Ooms, Clement. ‘Op zoek naar de Sagenmotieven in het Grensgebied van de Limburgse Kempen’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1968.
Princen, Albert. ‘Onderzoek naar de Sagenmotieven in het gebied tussen Hasselt en Beringen’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1965.
Schoefs, Hilde. ‘Volkscultureel erfgoed uit Groot-Riemst’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1996.
Schoefs, Hilde. ‘Volkscultureel erfgoed uit Groot-Riemst - Bijlagen’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1996.
Truyen, Denis. ‘Sagen uit Noord-Limburg’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1946.
Vankerkhoven, Monique. ‘Onderzoek naar Sagenmotieven in het grensgebied Kempen-Hageland’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1964.
Venken, Jos. ‘Sagenonderzoek in tien gemeenten uit de Maasvallei: Maaseik - Elen - Rotem - Dilsen - Lanklaar - Stokkem - Meeswijk - Leut - Eisden - Vucht’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 1968.
Verdickt, Geert. ‘Studie van heksensagen in het Zuiden van Limburg’. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KU Leuven, 2002.
Vlaamse sagenverzamelingen
Jeurissen, Alfons. Heksendans: Volksoverleveringen uit de Limburgse Kempen. Brugge: Davidsfonds, 1924.
Lenaerts, Jacob. De Verdwijning Der Alvermannekens: Limburgsche Overleveringen uit het Heidendom. Antwerpen: Buschmann, 1898.
Peeters, Karel Constant. Eigen Aard. Antwerpen: De Vlijt, 1963.
Pieters, Jos. Diepenbeekse Sagen. Diepenbeek: Heemkundige Kring Diepenbeek, 1981.
Pieters, Jos. Diepenbeekse Sagen II. Diepenbeek: Heemkundige Kring Diepenbeek, 1983.
Roeck, Alfons. Volksverhalen uit Belgisch Limburg. Onder redactie van Tjaard W. R. de Haan en Willem de Blécourt. Antwerpen: Het Spectrum, 1980.
Sterk, Jos. Hasselt Spookstad 2. Hasselt: Curinga, 2018.
Top, Stefaan. Limburgs Sagenboek. Leuven: Davidsfonds, 2004.
Top, Stefaan. Oost-Vlaams Sagenboek. Leuven: Davidsfonds, 2006.
Top, Stefaan. Sagen uit de Provincie Antwerpen. Leuven: Davidsfonds, 2007.
Top, Stefaan. Vlaams-Brabants Sagenboek. Leuven: Davidsfonds, 2005.
Top, Stefaan. West-Vlaams Sagenboek. Leuven: Davidsfonds, 2005.
Venken, Jaak. Limburgse Verhalen. Sint-Niklaas: Danthe N.V., 1980.
Venken, Jaak. Mysterieuze Verhalen Uit Beide Limburgen. Dilsen: Cultuurfonds voor Groot-Limburg, 1983.
Tijdschriften en tijdschriftartikels
Amicus. ‘Leenaard-Willem-Jacobus Lenaerts’. In Dietsche Warande en Belfort - Jaargang 1914, 81-84. Leuven: Keurboekerij, 1914.
Cornelissen, Jozef. ‘Iets over tooverboeken’. Ons Volksleven 5, nr. 3-4 (1893): 41-47, 61-65, 105.
De Cock, Alfons. ‘Bedevaarten’. In Volkskunde - 17e jaargang, 86-88. Gent: AD. Hoste, 1905.
Gittée, August. ‘De volkssage en het behoud van den nationalen geest’. Nederlandsch Museum 4, nr. 2 (1887): 49-81.
De Vries, Jan. ‘Nieuwe Wegen in de Studie der Volkskunde’. In Volkskunde - 41e Jaargang, 3-29. Antwerpen: Volkskunde, 1937.
Jamar, Hendrik. ‘Het Kruis in de Limburgse Folklore’. In Limburg: Geschiedenis, Kunst, Folklore, Oudheidkunde - Jaargang XXXI, 13-15. Maaseik: H. Van der Donck, 1952.
Maissen, Felici. ‘Das Priesterbild in der rätischen Volkssage’. Schweizerisches Archiv für Volkskunde 75, nr. 1-2 (1979): 43-62.
De Mont, Pol. ‘De “Folklore” op de Kinder- en Volksscholen’. In Volkskunde - 1e jaargang, 1-6. Gent: Algemeene Boekhandel van Ad. Hoste, 1888.
’t Daghet in den Oosten, Michiel Ceysens, Hasselt, 1885-1914.
Olbrechts, Frans M. ‘Over Volkswetenschap in het Algemeen en Volksgeneeskunde in het Bijzonder’. In Volkskunde - 60e jaargang, 153-79. Brussel: Standaard-Boekhandel, 1959.
Peeters, Denijs. ‘Kinderen of geen kinderen’. De Vrouw in Middenstand en Burgerij 4, nr. 6 (1954): 1-3.
Peeters, Karel Constant. ‘Sagenonderzoek aan de Leuvense Universiteit’. In Volkskunde - 61e jaargang, 11-20. Antwerpen: Centrum voor Studie en Documentatie, 1960.
Robyns, Oswald. ‘De Wees-Gegroet in Limburg’. In Limburg - Jaargang 15, 129-31. Hasselt: Federatie van geschied- en oudheidkundige kringen van Limburg, 1934.
Robyns, Oswald. ‘Metje, de Heks van Millen’. In Limburg - Jaargang 7, 64-66. Hasselt: Federatie van geschied- en oudheidkundige kringen van Limburg, 1926.
V., E. ‘Sint Jans Evangelie’. In Biekorf - Jaargang 12, 231-38. Brugge: De Plancke, 1901.
Van de Graft, Cornelia Catharina. ‘De Folklore Als Wetenschap’. In De Gids: Algemeen Cultureel Maandblad - Jaargang 104, 36-50. Amsterdam: P.N. van Kampen & zoon, 1940.
Theologische en kerkelijke documenten
Austin, Flannery, red. ‘Christian Faith and Demonology’. In Vatican Council II: More Postconciliar Documents, 456-86. Northport: Costello Publishing Company, 1982.
Bede. Bede’s Ecclesiastical History of the English People. Vertaald door A.M. Sellar. Londen: G. Bell and Sons, 1917.
Buchanan, Robert. The Book of Ecclesiastes: Its Meaning and its Lessons. Londen: Blackie and Son, 1859.
Bultmann, Rudolf. New Testament & Mythology and Other Basic Writings. Onder redactie van Schubert M. Ogden. Philadelphia: Fortress Press, 1984.
Catechism of the Catholic Church. Washington, D.C.: Libreria Editrice Vaticana, 2000.
Darup, Franz Wilhelm. De Zielzorger bij het ziekbed: Eene handleiding voor jonge geestelijken of zielzorgers - Tweede Deel. Vertaald door A. Van Maaseland. ’s-Hertogenbosch: J.J. Arkesteyn en Zoon, 1834.
Eich, W. Foster. ‘When is emergency baptism appropriate?’ The American Journal of Nursing 87, nr. 12 (1987): 1680-81.
Fierens, Marc. ‘In de greep van het kwade: Over duiveluitdrijvingen’. Kultuurleven 66, nr. 1 (1999): 76-79.
Fierens, Marc. ‘Verlos ons van het / de kwade: De actuele pastoraal van het exorcisme’. Collationes: Tijdschrift voor theologie en pastoraal 30, nr. 1 (2000): 37-59.
Goldberg, Louis. Deuteronomy. Grand Rapids: Lamplighter Books, 1986.
Van der Heijden, L.J. Het Wijwater. Utrecht: Dekker & Van De Vegt, 1917.
Kramer, Heinrich. Malleus Maleficarum. Vertaald door Montague Summers. Londen: The Pushkin Press, 1948.
Packard, Joseph. ‘The Book of Malachi: Expounded’. In The Minor Prophets: Exegetically,
Theologically, And Homiletically Expounded, onder redactie van Philip Schaff, 1-35. New York: Charles Scribner’s Sons, 1875.
The Annals of Fulda. Vertaald door Timothy Reuter, Manchester: Manchester University Press, 1992.
The Holy Bible. Nashville: Holman Bible Publishers, 2017.
Thielman, Frank. Ephesians. Grand Rapids: Baker Academic, 2010.
Andere folkloristische bronnen
Bellows, Henry Adams, red. The Poetic Edda. New York: The American-Scandinavian Foundation, 1923.
De Cock, Alfons. Volksgeneeskunde in Vlaanderen. Gent: Vuylsteke, 1891.
Forman, Alfred. The Nibelung’s Ring: English Words to Richard Wagner’s Ring Des Nibelungen. Londen: Schott & Co, 1877.
Grimm, Jacob. Teutonic Mythology - Vol. IV. Vertaald door James Steven Stallybrass. Londen: George Bell & Sons, 1888.
Grimm, Jacob, en Wilhelm Grimm. Deutsche Sagen. Berlijn: Nicolaische Verlagsbuchhandlung, 1865.
Sinninghe, Jacques. Overijsselsch Sagenboek. Zutphen: W.J. Thieme & Cie, 1936.
The Nibelungenlied. Vertaald door Daniel Bussier Shumway. Boston: Houghton Mifflin Company, 1909.
Sparling, H. Halliday, red. Völsunga saga: The story of the Volsungs and Niblungs, with certain songs from the Elder Edda. Vertaald door Eiríkur Magnússon en William Morris. Londen: Walter Scott, 1888.
Ter Laan, Kornelis. Folkloristisch Woordenboek van Nederland en Vlaams-België. ’s-Gravenhage: Van Goor, 1949.
Ulburghs, Jef. De kluis van Bolderberg en haar geheimen. Genk: Stichting Jef Ulburghs, 2006.
Digitale bronnen
Baza. "Фото дня: священники помогают тушить пожар в Пролетарске, который обычные люди не могут потушить уже четыре дня". Telegram, 21 augustus 2024. https://t.me/bazabazon/30472.
Kelly, Lidia. "Ukraine drone debris sparks diesel fire in Russia’s Rostov, regional governor says". Reuters, 18 augustus 2024. https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-drone-debris-sparks-diesel….
Plummer, Robert. "Russian priests bless fire trucks as huge blaze continues after Ukraine attack". BBC News, 21 augustus 2024. https://www.bbc.com/news/articles/c9qgyenzwzyo.
Sint Evermarusfeest. "Martelarenspel", 2017. http://www.evermarus.be/index.php/martelarenspel.
Soldatkin, Vladimir. "Fire at huge Russian diesel depot engulfing more storage tanks, media reports". Reuters, 20 augustus 2024. https://www.reuters.com/world/europe/fire-huge-russian-diesel-depot-eng….
Soldatkin, Vladimir. "Russian priests bring icon to try to tame depot fire after drone attack". Reuters, 21 augustus 2024. https://www.reuters.com/world/europe/russian-priests-bring-icon-try-tam….
The Holy See. "Code of Canon Law - Book III: The Teaching Function of the Church". Geraadpleegd 22 januari 2025. https://www.vatican.va/archive/cod-iuris-canonici/eng/documents/cic_lib….
The Holy See. "Code of Canon Law - Book III: The Teaching Function of the Church (Cann. 747-755)". Geraadpleegd 20 januari 2025. https://www.vatican.va/archive/cod-iuris-canonici/eng/documents/cic_lib….
The Holy See. "Code of Canon Law - Book IV: Function of the Church". Geraadpleegd 20 januari 2025. https://www.vatican.va/archive/cod-iuris-canonici/eng/documents/cic_lib….
The Holy See. "Code of Canon Law - Book IV: Function of the Church (Cann. 834-848)". Geraadpleegd 20 januari 2025. https://www.vatican.va/archive/cod-iuris-canonici/eng/documents/cic_lib….
Van Kerckhove, Victor. "Bestaat exorcisme nog in Vlaanderen? “Minder magisch dan vroeger en niet zoals in de films”". VRT NWS, 3 november 2023. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/11/03/exorcisme-rik-torfs/.
Andere bronnen
Diamond, Neil. I Am... I Said. Cd. Uni Records, 1971.
