Gesprekken vol verwondering

Visual Thinking Strategies in de kleuterklas

Beelden die verwonderen, prikkelen en uitnodigen tot observatie en interpretatie, bieden een krachtig vertrekpunt voor diepgaande gesprekken met kleuters. Kijken, luisteren en spreken zonder oordeel staan daarbij centraal. 

Gesprekken met kleuters bieden heel wat uitdagingen. Sommige kleuters kunnen zich maar moeilijk concentreren en raken snel afgeleid. Ze hebben soms moeite met zichzelf uit te drukken, wat kan leiden tot frustratie bij spreker en luisteraar(s). Daarnaast merken we dat meertalige kinderen zich niet altijd spontaan in een gesprek mengen: doordat ze opgroeien in meerdere talige contexten, begrijpen ze de woorden of de context van het klasgesprek niet altijd. Het kost hun meer energie om een gesprek te volgen, waardoor ze sneller afhaken. Ook laagtaalvaardige en onzekere kinderen vallen vaak uit de boot.

Visual Thinking Strategies (VTS) is een methode ontwikkeld in het Museum of Fine Arts in Boston, die kunst gebruikt om de denkvaardigheden, visuele geletterdheid en communicatieve vaardigheden van museumbezoekers te stimuleren. De focus tijdens VTS-gesprekken ligt op kijken, interpreteren en verwoorden, zonder ‘juist of fout’.

In mijn onderzoek paste ik Visual Thinking Strategies (VTS) toe in de kleuterklas. Zo maakte ik gesprekken toegankelijker en interessanter voor alle kinderen waardoor ze actiever meededen, en namen we samen taalhindernissen. 

Hoe werkt VTS?

Juist of fout bestaat niet binnen kunstbeschouwing. Iedereen interpreteert kunst vanuit zijn eigen ervaring en leefwereld. Die uiteenlopende interpretaties vanuit verschillende referentiekaders vormen een meerwaarde voor een gesprek over kunst. 

VTS vraagt geen kunstkennis van de leerkracht of kinderen, maar stimuleert kijken, denken, spreken en luisteren. Kinderen kunnen vrijuit spreken over wat ze zien, terwijl de leerkracht inzet op (taal)verrijking en verdieping.

VTS vertrekt van drie open vragen: ‘Wat gebeurt er in het kunstwerk?’, ‘Wat maakt dat je zegt dat je dat ziet?’ en ‘Wat kunnen we nog meer ontdekken in het kunstwerk?’. Hierdoor leren kleuters hun gedachten te structureren en hun argumenten te onderbouwen, in plaats van snelle conclusies te trekken.

Doordat er niet één juist antwoord bestaat, neemt de druk om talig te presteren af, en vergroot het zelfvertrouwen van de kleuters. Ze voelen zich gehoord, gewaardeerd en gemotiveerd om deel te nemen. Kinderen gebruiken daar woorden bij die voor hen betekenisvol zijn. Wanneer een kleuter bijvoorbeeld ‘appel’ zegt bij een kunstwerk, dan speel je daar als leerkracht op in: ‘Ah, jij vertelt ons dat je een appel ziet.’ Door dit te doen, bevestig je het kind in zijn bijdrage. Daardoor groeit ook zijn eigenwaardegevoel. Tegelijkertijd leren kleuters luisteren naar elkaar. We vertrekken daarbij van een open houding naar taaldiversiteit: ook woorden in de thuistaal zijn waardevol.

Welke kunstwerken?

Kunstwerken bieden heel wat rijke gespreksstof, op voorwaarde dat ze voldoende herkenbare elementen bevatten. Daarnaast moeten ze voldoende gelaagd zijn en ruimte bieden voor interpretatie.

In mijn onderzoek ging ik aan de slag met foto’s uit de tentoonstelling ‘As it (n)ever was’ (C-mine, Genk) van fotograaf Athos Burez. Deze foto’s bleken een schot in de roos: ze bieden enerzijds herkenbare elementen, en zijn anderzijds gelaagd genoeg om tot uiteenlopende interpretaties te komen. 

(zelfgemaakte foto: naar Gerda Dendooven, Meneer Papier knipt)

Zelf ging ik ook creatief aan de slag. De meerwaarde voor de kleuterklas is dat je met eigen beeldend werk kan inspelen op de interesses van de kleuters. 

Niet alle beelden zijn geschikt voor VTS in de kleuterklas. In mijn onderzoek bleek beeldend werk gemaakt door de kleuters zelf, minder bruikbaar. De kleuters maakten zelf foto’s op basis van het werk van Athos Burez, maar die leidden niet tot diepgaande VTS-gesprekken. Kleuters focusten vooral op zichzelf (“Ik zie mij!”), en keken daardoor niet ‘verder’ in de foto. Schilderijen gemaakt door kleuters bleken dan weer figuratief niet rijk en herkenbaar genoeg.

Aanpak en hulpmiddelen

VTS in de kleuterklas werkt het beste met een heterogeen groepje van 4 tot 7 kleuters. Dan is er voldoende gevarieerde inbreng en moeten de kleuters niet te lang wachten op hun beurt. Om de VTS-gesprekken gestructureerd en rustig te laten verlopen, kan je gebruik maken van een zandloper, die  de kleuters toont hoe lang ze in stilte moeten kijken. Dat helpt om hun aandacht erbij te houden en bewust te kijken. (Zelfgemaakte foto: naar Athos Burez, As it (n)ever was)

Met een aanduidstok kan de kleuter aanwijzen wat hij bedoelt in het kunstwerk, ook als hij de juiste woorden niet heeft. De luisterende kinderen weten dan waar ze naar moeten kijken. Ze kunnen de uitingen van hun klasgenoot dan koppelen aan concrete elementen in het kunstwerk. De betrokkenheid blijft hierdoor hoog, zelfs bij laagtaalvaardige kleuters. Ook voor de leerkracht biedt de aanduidstok ondersteuning. Het denkproces van de sprekende kleuter is beter te volgen, waardoor de leerkracht gerichter kan verwoorden, verdiepen of aansluiten bij wat het kind bedoelt. 

Zelf aan de slag?

Ik ontwierp een praktijkgerichte handleiding en VTS-voorbeeldactiviteiten voor collega-kleuterleerkrachten. Deze voorbeelden bieden handvatten voor inclusieve gesprekken én geven meer inhoud aan beeld- en mediaverwerking, en aan kunsteducatie. Ze nodigen kinderen uit tot eigen inbreng, wat hun zelfvertrouwen versterkt. Een veilig, positief en waarderend klasklimaat creëren waarin iedere kleuter zich gezien en gehoord voelt en volwaardig kan deelnemen, staat voorop.

Met speciale dank aan de experts van VTS Nederland, en aan de kleuters van de tweede kleuterklas van basisschool De Kleine Toekan uit Schaffen. Hun spontane reacties vormen het hart van dit onderzoek. 

Luka Indeherberg