Vrouwenhart spreekt een andere taal – en dat kost levens
Een drukkende pijn op de borst? Dat is het klassieke alarmsignaal bij een hartinfarct maar niet voor iedereen. Bij vrouwen laat het hart vaak een ander geluid horen: vermoeidheid, misselijkheid, pijn in de rug of kaak. Klachten die gemakkelijk worden onderschat of verkeerd geïnterpreteerd. Het gevolg: kostbare minuten, soms zelfs uren, gaan verloren. Hoe langer de doorbloeding van het hart verstoord blijft, hoe groter de kans op onherstelbare schade of overlijden.
Ik onderzocht in mijn bachelorproef hoe deze atypische signalen sneller herkend kunnen worden. De conclusie? Zowel zorgverleners als vrouwen zelf moeten zich veel bewuster worden van de verschillen. Die kennis is geen detail maar van levensbelang. Daarom ontwikkelde ik een praktische tool die in enkele seconden duidelijk maakt dat het vrouwenhart soms een ander verhaal vertelt dan dat van mannen.
Een dodelijke achterstand
Hart- en vaatziekten zijn wereldwijd de grootste doodsoorzaak. Bij vrouwen is de kans op overlijden na een hartinfarct nog steeds groter dan bij mannen. De cijfers laten weinig ruimte voor twijfel: bij een STEMI, de meest ernstige vorm van hartinfarct, sterft wereldwijd meer dan één op de vijf vrouwen binnen een jaar na de gebeurtenis – ruim dubbel zoveel als mannen in dezelfde situatie.
Die kloof begint al bij het moment van klachten. Uit onderzoek blijkt dat vrouwen gemiddeld langer wachten voor ze medische hulp inschakelen. Dat wachten heeft vaak te maken met onduidelijkheid: als de pijn niet op de borst zit of als de klachten ‘vaag’ aanvoelen, denken vrouwen sneller aan vermoeidheid, stress of een maagprobleem. Wanneer ze toch naar de spoeddienst gaan, krijgen ze daar minder vaak binnen de richttijd van tien minuten een elektrocardiogram (ECG).
Zelfs na de diagnose blijven verschillen zichtbaar. Vrouwen worden minder vaak doorverwezen voor invasieve ingrepen zoals coronaire angiografie en percutane coronaire interventie (PCI) en ontvangen minder vaak medicijnen die bewezen effectief zijn in het verbeteren van de overleving, zoals aspirine, statines of bètablokkers.
Daarbovenop hebben vrouwen vaak een complexer medisch profiel. Hypertensie, diabetes en obesitas komen relatief vaker voor bij vrouwelijke hartpatiënten. Bij een bijzonder type hartinfarct, MINOCA, waarbij geen verstopping te zien is in de kransslagaders, is de diagnose moeilijker te stellen, waardoor de behandeling soms te laat of niet wordt gestart.
De poortwachtersrol van verpleegkundigen
Op de spoeddienst is de verpleegkundige meestal de eerste die de klachten van een patiënt beoordeelt. Dat maakt hun rol cruciaal in de vroege herkenning. Bij mannen sluit het klachtenbeeld vaak direct aan bij wat in leerboeken wordt omschreven maar bij vrouwen moeten verpleegkundigen alert zijn op subtiele, minder typische signalen.
Onderzoek toont dat gerichte vorming, geslachtsbewuste protocollen en het gebruik van checklists de herkenning van atypische signalen bij vrouwen aanzienlijk verbeteren. Ook het informeren van patiënten zelf kan veel verschil maken: wie weet welke symptomen kunnen wijzen op een hartinfarct, zal sneller medische hulp inschakelen, zelfs als de klachten niet lijken op de klassieke borstpijn.
Van onderzoek naar folder
Op basis van een uitgebreide literatuurstudie ontwikkelde ik een educatieve folder. Die is ontworpen om in enkele ogenblikken duidelijk te maken welke signalen bij vrouwen kunnen wijzen op een hartinfarct. De folder bevat eenvoudige pictogrammen, korte kernboodschappen en begrijpelijke taal, zodat ook mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden de informatie kunnen begrijpen
De folder heeft een dubbel doel: vrouwen bewust maken van hun eigen risico’s én verpleegkundigen een visuele geheugensteun geven om atypische klachten niet over het hoofd te zien. Daardoor kan het instrument niet alleen in spoeddiensten worden gebruikt maar ook in huisartsenpraktijken en preventiecampagnes. Om een zo groot mogelijk bereik te realiseren, is samenwerking met huisartsen, apothekers, patiëntenverenigingen en lokale besturen essentieel. Zo kan de folder breed verspreid én stevig ingebed worden in het zorgbeleid, met als uiteindelijk resultaat snellere herkenning, kortere diagnosetijden, minder complicaties en een hogere overlevingskans.
Snellere herkenning redt levens
Mijn bachelorproef toont aan dat vrouwen door hun atypische klachten vaker te laat of foutief gediagnosticeerd worden, wat hun risico op overlijden of blijvende hartschade vergroot. Met een educatieve folder en een concreet implementatieplan bied ik zowel vrouwen als verpleegkundigen toegankelijke hulpmiddelen om signalen sneller te herkennen en zo levens te redden.
Bibliografie
Arias-Mendoza, A., González-Pacheco, H., Álvarez-Sangabriel, A., Gopar-Nieto, R.,
Rodríguez-Chávez, L. L., Araiza-Garaygordobil, D., Ramírez-Rangel, P., Martínez,
D. S., Del Carmen Lacy-Niebla, M., La Cruz, J. L. B., Juárez-Tolen, J., Mendoza-
García, S., & Altamirano-Castillo, A. (2023). Women with Acute Myocardial Infarction: Clinical Characteristics, Treatment, and In-Hospital Outcomes from a Latin American Country. Global Heart, 18(1). https://doi.org/10.5334/gh.1196
Arora, S., Stouffer, G. A., Kucharska-Newton, A. M., Qamar, A., Vaduganathan, M., Pandey, A., Porterfield, D., Blankstein, R., Rosamond, W. D., Bhatt, D. L., & Caughey, M. C. (2019). Twenty Year Trends and Sex Differences in Young Adults Hospitalized With Acute Myocardial Infarction. Circulation, 139(8), 1047–1056. https://doi.org/10.1161/circulationaha.118.037137
Banco, D., Chang, J., Talmor, N., Wadhera, P., Mukhopadhyay, A., Lu, X., Dong, S., Lu, Y., Betensky, R. A., Blecker, S., Safdar, B., & Reynolds, H. R. (2022). Sex and Race Differences in the Evaluation and Treatment of Young Adults Presenting to the Emergency Department With Chest Pain. Journal Of The American Heart Association, 11(10). https://doi.org/10.1161/jaha.121.024199
Bugiardini, R., Ricci, B., Cenko, E., Vasiljevic, Z., Kedev, S., Davidovic, G., Zdravkovic, M.,
Miličić, D., Dilic, M., Manfrini, O., Koller, A., & Badimon, L. (2017). Delayed Care and
Mortality Among Women and Men With Myocardial Infarction. Journal Of The
American Heart Association, 6(8). https://doi.org/10.1161/jaha.117.005968
Chamtouri, I., Souissi, R., Amdouni, N., Jomaa, W., Abdallah, W., Hamda, K. B., & Maatouk, F. (2022). ST-segment elevation myocardial infarction in North African women: results from a twenty-year experience. Journal Of The Saudi Heart Association, 34(3), 166–174. https://doi.org/10.37616/2212-5043.1316
Dawson, L. P., Nehme, E., Nehme, Z., Davis, E., Bloom, J., Cox, S., Nelson, A. J., Okyere,
D., Anderson, D., Stephenson, M., Lefkovits, J., Taylor, A. J., Nicholls, S. J., Cullen,
L., Kaye, D., Smith, K., & Stub, D. (2023). Sex Differences in Epidemiology, Care,
and Outcomes in Patients With Acute Chest Pain. Journal Of The American College Of Cardiology, 81(10), 933–945. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2022.12.025
Elgendy, I. Y., Wegermann, Z. K., Li, S., Mahtta, D., Grau-Sepulveda, M., Smilowitz, N. R., Gulati, M., Garratt, K. N., Wang, T. Y., & Jneid, H. (2022). Sex Differences in
Management and Outcomes of Acute Myocardial Infarction Patients Presenting With Cardiogenic Shock. КАРДИОЛОГИЯ УЗБЕКИСТАНА, 15(6), 642–652.
https://doi.org/10.1016/j.jcin.2021.12.033
Ferry, A. V., Anand, A., Strachan, F. E., Mooney, L., Stewart, S. D., Marshall, L., Chapman, A. R., Lee, K. K., Jones, S., Orme, K., Shah, A. S. V., & Mills, N. L. (2019). Presenting Symptoms in Men and Women Diagnosed With Myocardial Infarction Using Sex‐ Specific Criteria. Journal Of The American Heart Association, 8(17).
https://doi.org/10.1161/jaha.119.012307
Freisinger, E., Sehner, S., Malyar, N. M., Suling, A., Reinecke, H., & Wegscheider, K. (2018). Nationwide Routine‐Data Analysis of Sex Differences in Outcome of Acute Myocardial Infarction. Clinical Cardiology, 41(8), 1013–1021. https://doi.org/10.1002/clc.22962
Gonçalves, C. M., Carvalho, M., Vazão, A., Cabral, M., Martins, A., Saraiva, F., & Morais, J. (2024). Sex-related differences in ST-segment elevation myocardial infarction: A Portuguese multicenter national registry analysis. Revista Portuguesa de Cardiologia. https://doi.org/10.1016/j.repc.2024.06.005
Hellgren, T., Blöndal, M., Jortveit, J., Ferenci, T., Faxén, J., Lewinter, C., Eha, J., Lõiveke, P., Marandi, T., Ainla, T., Saar, A., Veldre, G., Andréka, P., Halvorsen, S., Jánosi, A., & Edfors, R. (2022). Sex-related differences in the management and outcomes of patients hospitalized with ST-elevation myocardial infarction: a comparison within four European myocardial infarction registries. European Heart Journal Open, 2(4). https://doi.org/10.1093/ehjopen/oeac042
Huded, C. P., Johnson, M., Kravitz, K., Menon, V., Abdallah, M., Gullett, T. C., Hantz, S., Ellis, S. G., Podolsky, S. R., Meldon, S. W., Kralovic, D. M., Brosovich, D., Smith, E., Kapadia, S. R., & Khot, U. N. (2018). 4-Step Protocol for Disparities in STEMI Care and Outcomes in Women. Journal Of The American College Of Cardiology, 71(19), 2122–2132. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2018.02.039
Humphries, K. H., Lee, M. K., Izadnegahdar, M., Gao, M., Holmes, D. T., Scheuermeyer, F. X., Mackay, M., Mattman, A., & Grafstein, E. (2017). Sex Differences in Diagnoses, Treatment, and Outcomes for Emergency Department Patients With Chest Pain and Elevated Cardiac Troponin. Academic Emergency Medicine, 25(4), 413–424.
https://doi.org/10.1111/acem.13371
Hyun, K., Negrone, A., Redfern, J., Atkins, E., Chow, C., Kilian, J., Rajaratnam, R., & Brieger, D. (2020). Gender Difference in Secondary Prevention of Cardiovascular Disease and Outcomes Following the Survival of Acute Coronary Syndrome. Heart Lung And Circulation, 30(1), 121–127. https://doi.org/10.1016/j.hlc.2020.06.026
Khraishah, H., Alahmad, B., Alfaddagh, A., Jeong, S. Y., Mathenge, N., Kassab, M. B., Kolte, D., Michos, E. D., & Albaghdadi, M. (2021). Sex disparities in the presentation,
management and outcomes of patients with acute coronary syndrome: insights from the ACS QUIK trial. Open Heart, 8(1), e001470. https://doi.org/10.1136/openhrt-2020-001470
Kosuge, M., Kimura, K., Ishikawa, T., Ebina, T., Hibi, K., Tsukahara, K., Kanna, M., Iwahashi, N., Okuda, J., Nozawa, N., Ozaki, H., Yano, H., Nakati, T., Kusama, I., & Umemura, S. (2006). Differences Between Men and Women in Terms of Clinical Features of ST- Segment Elevation Acute Myocardial Infarction. In Circulation Journal (Vol. 70, pp. 222–226) [Journal-article].
Kuehnemund, L., Koeppe, J., Feld, J., Wiederhold, A., Illner, J., Makowski, L., Gerß, J.,
Reinecke, H., & Freisinger, E. (2021). Gender differences in acute myocardial
infarction—A nationwide German real‐life analysis from 2014 to 2017. Clinical
Cardiology, 44(7), 890–898. https://doi.org/10.1002/clc.23662
Lam, C. S. P., McEntegart, M., Claggett, B., Liu, J., Skali, H., Lewis, E., Køber, L., Rouleau, J., Velazquez, E., Califf, R., McMurray, J. J., Pfeffer, M., & Solomon, S. (2015). Sex differences in clinical characteristics and outcomes after myocardial infarction: insights from the Valsartan in Acute Myocardial Infarction Trial (VALIANT). European Journal Of Heart Failure, 17(3), 301–312. https://doi.org/10.1002/ejhf.238
Lichtman, J. H., Leifheit, E. C., Safdar, B., Bao, H., Krumholz, H. M., Lorenze, N. P.,
Daneshvar, M., Spertus, J. A., & D’Onofrio, G. (2018a). Sex Differences in the Presentation and Perception of Symptoms Among Young Patients With Myocardial Infarction. Circulation, 137(8), 781–790.
https://doi.org/10.1161/circulationaha.117.031650
Mehta, L. S., MD, Beckie, T. M., PhD, DeVon, H. A., PhD, RN, Grines, C. L., MD, Krumholz,
H. M., MD, SM, Johnson, M. N., MD, MPH, Lindley, K. J., MD, Vaccarino, V., MD, PhD, Wang, T. Y., MD, MHS, MSc, Watson, K. E., MD, PhD, Wenger, N. K., MD, & American Heart Association Cardiovascular Disease in Women and Special Populations Committee of the Council on Clinical Cardiology, Council on Epidemiology and Prevention, Council on Cardiovascular and Stroke Nursing, and Council on Quality of Care and Outcomes Research. (2016). Acute myocardial infarction in women. Circulation, 133, 916–947. https://doi.org/10.1161/CIR.000351
Muhrbeck, J., Maliniak, E., Eurenius, L., Hofman-Bang, C., & Persson, J. (2020). Few with ST-segment elevation myocardial infarction are diagnosed within 10 minutes from first medical contact, and women have longer delay times than men. IJC Heart & Vasculature, 26, 100458. https://doi.org/10.1016/j.ijcha.2019.100458
Qamar, A., Bhatia, K., Arora, S., Hendrickson, M., Gupta, P., Fatima, A., Mp, G., Bansal, A., Batra, V., Ricciardi, M. J., Grines, C. L., Yusuf, J., Mukhopadhyay, S., Smith, S. C., Tyagi, S., Bhatt, D. L., Gulati, M., & Gupta, M. D. (2023). Clinical Profiles, Outcomes, and Sex Differences of Patients With STEMI. JACC Asia, 3(3), 431–442. https://doi.org/10.1016/j.jacasi.2022.12.011
Sarma, A. A., Braunwald, E., Cannon, C. P., Guo, J., Im, K., Antman, E. M., Gibson, C. M., Newby, L. K., Giugliano, R. P., Morrow, D. A., Wiviott, S. D., Sabatine, M. S., & O’Donoghue, M. L. (2019). Outcomes of Women Compared With Men After Non ST-Segment Elevation Acute Coronary Syndromes. Journal Of The American College Of Cardiology, 74(24), 3013–3022. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2019.09.065
Sawano, M., Lu, Y., Caraballo, C., Mahajan, S., Dreyer, R., Lichtman, J. H., D’Onofrio, G., Spatz, E., Khera, R., Onuma, O., Murugiah, K., Spertus, J. A., & Krumholz, H. M. (2023). Sex Difference in Outcomes of Acute Myocardial Infarction in Young Patients. Journal Of The American College Of Cardiology, 81(18), 1797–1806.
https://doi.org/10.1016/j.jacc.2023.03.383
Schulte, K. J., Mayrovitz, H. N., Nova Southeastern University Dr. Kiran C. Patel College of Allopathic Medicine, Nova Southeastern University Dr. Kiran C. Patel College of Allopathic Medicine, & Mayrovitz, H. N. (2023). Myocardial Infarction Signs and Symptoms: Females vs. Males. In Cureus (Vol. 4, p. e37522) [Journal-article]. https://doi.org/10.7759/cureus.37522
Stehli, J., Dinh, D., Dagan, M., Dick, R., Oxley, S., Brennan, A., Lefkovits, J., Duffy, S. J., &
Zaman, S. (2022). Sex differences in treatment and outcomes of patients with in‐
hospital ST‐elevation myocardial infarction. Clinical Cardiology, 45(4), 427–434.
https://doi.org/10.1002/clc.23797
Van Oosterhout, R. E. M., BSc, De Boer, A. R., MD, Maas, A. H. E. M., MD, PhD, Rutten, F. H., MD, PhD, Bots, M. L., MD, PhD, & Peters, S. A. E., PhD. (2020). Sex Differences in Symptom Presentation in Acute Coronary Syndromes: A Systematic Review and Meta-analysis. In Journal Of The American Heart Association [Journal-article]. https://doi.org/10.1161/JAHA.119.014733
Walli-Attaei, M., Joseph, P., Johansson, I., Sliwa, K., Lonn, E., Maggioni, A. P., Mielniczuk, L., Ross, H., Karaye, K., Hage, C., Pogosova, N., G-CHF investigators, Population Health Research Institute and Hamilton Health Sciences, Nuffield Department of Population Health, University of Oxford, Population Health Research Institute, McMaster University and Hamilton Health Sciences, Cape Heart Institute, University of Cape Town, ANMCO Research Center-Heart Care Foundation, Florence, University of Ottawa Heart Institute, University of Ottawa, Peter Munk Cardiac Centre, Ted Rogers Center for Heart Research, University Health Network, . . . British Heart Foundation Cardiovascular Research Centre, University of Glasgow. (z.d.). Characteristics, management, and outcomes in women and men with congestive heart failure in 40 countries at different economic levels: an analysis from the Global Congestive Heart Failure (G-CHF) registry. In The Lancet Global Health (Vol. 12, pp. e396–e405).
