De taal van de vijand?’ – Tolken in Vlaanderen balanceren tussen neutraliteit en emotie
‘De taal van de vijand?’ – Tolken in Vlaanderen balanceren tussen neutraliteit en emotie
“Ik voelde me verplicht om te zeggen dat ik aan hun kant sta… dat ik het ook verschrikkelijk vind.” – Anna, sociaal tolk van Russische afkomst
Taal als brug én barrière
Sinds de Russische invasie in Oekraïne in februari 2022 kwamen meer dan 77.000 Oekraïense vluchtelingen naar België. In Vlaanderen worden zij vaak geholpen door tolken. Maar wat als de tolk Russisch spreekt?
Stel je voor: je bent gevlucht uit een land in oorlog, je spreekt Russisch, maar dat is nu de taal van de vijand. Je komt aan in Vlaanderen en krijgt hulp van een tolk die ook Russisch spreekt. Vertrouw je hem of haar? Voel je je begrepen of juist verraden?
Dat is de realiteit waarmee tolken in Vlaanderen sinds 2022 worden geconfronteerd. In mijn masterproef aan de KU Leuven onderzocht ik als student van de master in het tolken hoe deze tolken omgaan met het spanningsveld tussen het Russisch en het Oekraïens. Mijn onderzoek is gebaseerd op diepte-interviews met elf tolken van diverse achtergronden die actief zijn in uiteenlopende contexten zoals ziekenhuizen, rechtbanken, OCMW’s, CAW’s, opvangcentra enzovoort.
Een ongemakkelijke realiteit: taal als trauma én troost
Hoewel het Oekraïens de officiële taal is van Oekraïne, spreken veel vluchtelingen als moedertaal het Russisch. Dat zorgt voor een paradox: het Russisch is vaak de taal waarin ze zich het best kunnen uitdrukken, maar ook de taal die ze willen vermijden.
De meeste tolken geven aan dat hun cliënten pragmatisch omgaan met taal. Een tolk van Wit-Russische afkomst zei: “In noodsituaties aanvaarden mensen alle hulp.” Toch zijn er uitzonderingen. Sommige vluchtelingen weigeren Russisch te spreken, uit principe. Eén tolk vertelde hoe een Oekraïens jongetje haar verweet dat ze Russisch sprak, terwijl hij een speelgoedpistool op haar richtte.
De tolk als mens: tussen neutraliteit en empathie
Vooral tolken van Russische origine ervaren emotionele spanning. Ze voelen zich verplicht hun standpunt over de oorlog te verduidelijken, ook al schrijft de deontologische code voor tolken neutraliteit voor. Zo droeg een tolk bewust accessoires in de kleuren van de Oekraïense vlag om haar steun te uiten. Anderen vermijden elke politieke uiting, maar voelen zich toch nerveus of beschaamd.
Niet-professionele tolken, zoals vrijwilligers, nemen vaker een bemiddelende rol op zich. Ze bouwen een band op met hun cliënten, helpen hen ook buiten de tolkopdracht en delen openlijk hun mening. Dat roept vragen op over de grenzen van het tolken en de rol van persoonlijke identiteit.
“Ik ben Russisch, maar ik sta aan jullie kant”
Eén van de meest aangrijpende citaten komt van een sociaal tolk van Russische afkomst.
“Ik ben niet verantwoordelijk voor de daden van Poetin, maar ik voelde me verplicht om te zeggen dat ik pro-Oekraïens ben. Dat ik aan hun kant sta.”
Een vergeten realiteit: de complexiteit van Oekraïne
Veel hulpverleners gaan ervan uit 
dat elke Oekraïense vluchteling Oekraïens spreekt. Dat klopt niet. Oekraïne kent een complexe taalsituatie met regionale verschillen en een lange geschiedenis van ‘russificatie’ en ‘polonisatie’. In Vlaanderen zijn er bovendien veel meer tolken Russisch-Nederlands dan Oekraïens-Nederlands. Dat leidt tot spanningen, want sommige vluchtelingen willen absoluut niet geholpen worden in het Russisch.
Ik pleit voor meer bewustzijn bij hulpverleners en voor meer tolken Oekraïens-Nederlands. Een intakeprocedure waarbij de taalvoorkeur van de cliënt wordt bevraagd, zou al een stap in de goede richting zijn.
Geen ‘de Oekraïense vluchteling’
Wat uit het onderzoek vooral naar voren komt, is de enorme diversiteit onder Oekraïense vluchtelingen. Sommigen komen uit Russischtalige steden, anderen uit Oekraïenstalige dorpen. Sommigen zijn jong en idealistisch, anderen ouder en pragmatisch. Sommigen spreken het Soerzjik, een mengtaal van Oekraïens en Russisch en anderen zijn perfect tweetalig.
Eva, de enige geïnterviewde tolk van Oekraïense afkomst, verwoordde dit treffend:
“Er is niet zoiets als één Oekraïense vluchteling. Het verschil uit iemand uit Donbas en iemand uit Lviv is enorm… dat is zoiets als ‘de Belg’. De Belg kan echt vanalles zijn.”
Taal als identiteit, taal als keuze
Taal is meer dan woorden. Het is een spiegel van wie we zijn, waar we vandaan komen en waar we naartoe willen. In mijn masterproef toon ik aan dat tolken niet alleen bruggenbouwers zijn tussen talen, maar ook tussen culturen, trauma’s en identiteiten.
In tijden van oorlog is hun rol belangrijker dan ooit – en complexer dan ooit.
Wat nu?
In mijn besluit doe ik de volgende concrete aanbevelingen:
- Leid meer tolken Oekraïens-Nederlands op.
- Informeer hulpverleners over de taalsituatie in Oekraïne.
- Onderzoek ook de ervaringen van de vluchtelingen zelf.
- Erken dat taalkeuze een emotionele en politieke lading kan hebben.
Taal, betekenis en menselijkheid: een pleidooi voor de tolk
Mijn onderzoek is een pleidooi voor meer aandacht, opleiding en begrip. Voor de tolken die elke dag balanceren tussen neutraliteit en menselijkheid. Voor de vluchtelingen die hun verhaal willen doen. En voor een samenleving die taal niet alleen ziet als middel, maar ook als drager van betekenis. Tolken in oorlogstijd zijn immers meer dan louter vertalers. Ze zijn getuigen, bruggenbouwers en soms zelfs pleitbezorgers. Hun werk verdient erkenning, ondersteuning en begrip – zeker wanneer taal niet enkel verbindt, maar ook verdeelt.
Bibliografie
Address by the President of the Russian Federation. (2022, February 21). President ofRussia. http://en.kremlin.ru/events/president/news/67828
Antonini, R. (2015). Child Language Brokering. F. Pöchhacker (red.), Routledge encyclopedia of interpreting studies (48-49). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315678467
Antonini, R. (2015). Non-Professional Interpreting. F. Pöchhacker (red.), Routledge encyclopedia of interpreting studies (277-279). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315678467
Aref’ev, A. L. (2018). Russian-Language education in Ukraine: history and present situation. Herald of the Russian Academy of Sciences, 88(6), 454–462. https://doi.org/10.1134/s1019331618060023
Article by Vladimir Putin ”On the Historical unity of Russians and Ukrainians“. (2021, July 12). President of Russia. http://www.en.kremlin.ru/events/president/news/66181
Azhniuk, B. (2018). Ukrainian language legislation and the national crisis. Harvard Ukrainian Studies, 35(1-4), 311. https://www.proquest.com/scholarly-journals/ukrainian-language-legislat…- crisis/docview/2405312660/se-2
Azhniuk, B. (2018). Ukrainian language legislation and the national crisis. Harvard Ukrainian Studies, 35(1/4), 311–329. https://www.jstor.org/stable/44983546
Baker, M. (2018). Translation and conflict. In Routledge eBooks. https://doi.org/10.4324/9780429438240 Bilaniuk, L. (2005). Contested tongues: Language Politics and Cultural Correction in Ukraine. Cornell
University Press.
Blommaert, J. (2010). The Sociolinguistics of globalization. https://doi.org/10.1017/cbo9780511845307 Boulogne, P. & Myrosh, M. (2025). “Translation in Ukraine (1945-2025): From Empire to Wartime
Resistance” te verschijnen in: E. Brems et al. (Eds.), Book translation in multilingual states (1945-
2024) Leuven University Press.
Boulogne, P. (2024, 25 januari). Language diversity within the Ukrainian diaspora in Flanders: a struggle?
[Powerpoint slides]. Faculteit Letteren, KU Leuven. Geraadpleegd op 27 mei 2025.
Brisset, C., Leanza, Y., Rosenberg, E., Vissandjée, B., Kirmayer, L. J., Muckle, G., Xenocostas, S., & Laforce, H. (2013). Language barriers in mental health care: A survey of primary care practitioners. Journal of Immigrant and Minority Health, 16(6), 1238–1246. https://doi.org/10.1007/s10903-013-
9971-9
Bruner, J. (1991). The narrative construction of reality. Critical Inquiry, 18(1), 1–21. https://doi.org/10.1086/448619
Coudenys, W. (2014). Het geheugen van Rusland. Een geschiedenis.
Crash course tolk–n - Antwerpen. (n.d.). Faculteit Letteren. https://www.arts.kuleuven.be/oekraine/crash-
course-tolken-antwerpen
Csernicskó, I. & Fedinec C. (2016). Four language laws of Ukraine. International Journal of Minority and Group Rights, 23(4), 560-582. https://www.jstor.org/stable/26557843
De Russische inval in Oekraïne: waar komt het vandaan en hoe gaat het verder? (2023, February 24). Universiteit Utrecht. https://www.uu.nl/in-de-media/de-russische-inval-in-oekraine-waar-komt-…- vandaan-en-hoe-gaat-het-verder
Denber, R. (2022, January 19). New language requirement raises concerns in Ukraine. Human Rights Watch. https://www.hrw.org/news/2022/01/19/new-language-requirement-raises-con…
Dettmer, J. (2022, September 29). The cost of Ukraine’s de-Russification. POLITICO. https://www.politico.eu/article/the-cost-of-ukraines-de-russification/
Detrez, R. (2015). Rusland / druk 1: een geschiedenis.
Diriker, E. (2004). De-/Re-Contextualizing Conference Interpreting: Interpreters in the Ivory Tower?
https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:4b1919
Dyczok, M. (2024). Ukraine not ‘the’ Ukraine. https://doi.org/10.1017/9781009365536
Fortuin, Egbert. 202“. "‘Denazificatie’ als oorlogsdoel. Hoe Rusland de Oekraïense taalpolitiek als
voorwendsel gebruikt" te verschijnen in: Boulogne, Pieter & Annemarie Gielen (red.). Vrede aan de wereld! (En toen werd het oorlog) Historische en culturele perspectieven op de Russisch- Oekraïense oorlog, Leuven: Acco, 2025.
Fortuin, E. (2022). “Ukraine commits genocide on Russians”: the term “genocide” in Russian propaganda. Russian Linguistics, 46(3), 313–347. https://doi.org/10.1007/s11185-022-09258-5
Grant, T. D. (2015). Annexation of Crimea. American Journal of International Law, 109(1), 68–95. https://doi.org/10.5305/amerjintelaw.109.1.0068
Gray, B., Hilder, J., & Stubbe, M. (2012). How to use interpreters in general practice: the development of a New Zealand toolkit. Journal of Primary Health Care, 4(1), 52. https://doi.org/10.1071/hc12052
Harris, B., & Sherwood, B. (1978). Translating as an innate skill. In Springer eBooks (pp. 155–170).
https://doi.org/10.1007/978-1-4615-9077-4_15
Ik ben gevlucht uit Oekraïne - Ukraine. (n.d.). https://info-ukraine.be/nl/ondersteuning-belgie/psychosociale-
ondersteuning-en-bescherming/ik-ben-gevlucht-uit-oekraine
Hentschel, G., & Palinska, O. (2022). The linguistic situation on the Ukrainian Black Sea coast – Ukrainian, Russian and Suržyk as “native language”, “primary code”, frequently used codes and codes of linguistic socialization during childhood. Russian Linguistics, 46(3), 259–290. https://doi.org/10.1007/s11185-022-09259-4
Inghilleri, M. (2009). Translators in War Zones: Ethics under Fire in Iraq. In Palgrave Macmillan UK eBooks (pp. 207–221). https://doi.org/10.1057/9780230235410_11
Kitsoft. (n.d.). Київрада наклала мораторій на публічне використання російськомовного культурного продукту на території столиці. Офіційний Портал КМДА - Головна. https://kyivcity.gov.ua/news/kivrada_naklala_moratoriy_na_publichne_vik… _kulturnogo_produktu_na_teritori_stolitsi/
Kulyk, V. (2009). Language policies and language attitudes in Post-Orange Ukraine. In J. Besters-Dilger (Ed.), Language policy and language situation in Ukraine: Analysis and recommendations (pp. 15- 56). Peter Lang.
Kulyk, V. (2017). Language Attitudes in Independent Ukraine: Differentiation and Evolution. Harvard Ukrainian Studies, 35(1/4), 265–292. http://www.jstor.org/stable/44983544
Kulyk, V. (2024). Language shift in time of war: the abandonment of Russian in Ukraine. Post-Soviet Affairs, 40(3), 159–174. https://doi.org/10.1080/1060586x.2024.2318141
Landman, G. (2021, January 21). In de Oekraïne mag het leven zich slechts in één taal afspelen. Nederlands Dagblad. De Kwaliteitskrant Van Christelijk Nederland. https://www.nd.nl/opinie/opinie/1015444/oekra-iuml-ne-knevelt-minderhei…
Meertalige communicatie. (n.d.). Vlaanderen. https://www.vlaanderen.be/vlaanderen-helpt- oekraine/meertalige-communicatie
methodsMcr. (2012, May 8). What is a narrative approach to translation? by Mona Baker [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=vlVWKmpDSiU
Noodhulp Oekraïne - UNHCR België en Luxemburg. (n.d.). UNHCR België en
Luxemburg. https://www.unhcr.org/be/nl/noodhulp/noodhulp-oekraine-unhcr-vluchtelin…
Oorlog in Oekraïne: 2 jaar later, de opvang in België wordt verdergezet - Crisiscentrum. (2024, February 23). https://crisiscentrum.be/nl/newsroom/oorlog-oekraine-2-jaar-later-de-op…- verdergezet
PAVLENKO, A. (2008). Emotion and emotion-laden words in the bilingual lexicon. Bilingualism: Language and Cognition, 11(2), 147–164. doi:10.1017/S1366728908003283
Pidkuimukha, L., & Pidkuimukha, L. (2020, October 20). Law of Ukraine “On ensuring the functioning of Ukrainian as the state language”: The status of Ukrainian and minority languages. Forum for Ukrainian Studies. https://ukrainian-studies.ca/2020/10/20/the-official-act-on-the-state-l…- entered-into-force-on-16-july-2019-the-status-of-ukrainian-and-minority-languages/
Pchelintseva, O. (2023). War, language and culture. Zeitschrift Für Slawistik, 68(3), 398–418. https://doi.org/10.1515/slaw-2023-0020
Press statement and answers to journalists’ questions following a meeting of the Russia-NATO Council. (2008, April 4). President of Russia. http://en.kremlin.ru/events/president/transcripts/24903
Radio Kroeto voor Oekraïense kinderen gaat van start | Ring. (n.d.). https://www.ringtv.be/samenleving-
cultuur/radio-kroeto-voor-oekraiense-kinderen-gaat-van-start
Rao, C. (2023). Interpreting a war: Vicarious trauma and guilt in interpreters (Master’s thesis, Vrije
Universiteit Brussel). VUBis catalogue.
Rindon Kundu. (2020, October 13). Professor Emerita Mona Baker’ speech on Narrative Analysis in
Translation and Interpreting Studies [Video]. YouTube.
https://www.youtube.com/watch?v=VNHXDfRtbV0
Sarno, I. (2022, March 29). A crash course in interpreting for people wanting to help Ukrainian refugees. Knowledge Centre on Interpretation - European Commission. https://knowledge-centre- interpretation.education.ec.europa.eu/en/news/crash-course-interpreting-people-wanting-help- ukrainian-refugees
Sauer, T. (2025). “De oorzaken van het conflict. Waarom heft Rusland Oekraïne aangevallen?” in P. Boulogne & A. Gielen (Eds.), Vrede aan de wereld! (en toen werd het oorlog), Acco.
Seals, C. A. (2019). 7. ‘It doesn’t matter what you speak’: Challenges to dominant language ideologies by Ukrainian young adults. In Multilingual Matters eBooks (pp. 167–185). https://doi.org/10.21832/9781788925006-008
Seals, C. A. (2019a). 5. Renegotiating identity and ‘Changing your mother tongue.’ In Multilingual Matters eBooks (pp. 97–129). https://doi.org/10.21832/9781788925006-006
Shevelov, G. Y. (1980). Ukrainian. In A. M. Schenker & E. Stankiewicz (eds.), The Slavic literary languages: Formation and development (pp. 143-160). New Haven, CT: Yale Concilium on International and Area Studies.
Spreek je Oekraïens en Nederlands? Wil je mensen uit de nood helpen? (2022, November 3). https://www.integratie-inburgering.be/nl/spreek-je-oekraiens-en-nederla…- de-nood-helpen-word-crisistolk
Todorova, M. (2020). Chapter 3. Interpreting for refugees. In Benjamins translation library (pp. 63–81). https://doi.org/10.1075/btl.151.03tod
Todorova, M., & Rosendo, L. R. (2021). Interpreting conflict. In Springer eBooks. https://doi.org/10.1007/978-3-030-66909-6
Tolken gezocht om Oekraïense vluchtelingen bij te staan | RTV. (n.d.). https://www.rtv.be/tolken-gezocht- om-oekraiense-vluchtelingen-bij-te-staan-0
Twee jaar oorlog in Oekraïne. (2024, February 26). Fedasil. https://www.fedasil.be/nl/nieuws/opvang- asielzoekers/twee-jaar-oorlog- oekraine#:~:text=Fedasil%20heeft%2018.000%20ontheemden%20uit,bescherming%20ingeschreven %20in%20het%20rijksregister
Van Goethem, H. (2020). Politieke en institutionele geschiedenis van België [Syllabus]. Universiteit Antwerpen.
White, H. (1987). The content of the form: Narrative Discourse and Historical Representation. Baltimore : John Hopkins University Press.
Wikipedia contributors. (2025, March 8). 2001 Ukrainian census. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/2001_Ukrainian_census
Wikipedia contributors. (n.d.). File:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg - Wikipedia. https://en.m.wikipedia.org/wiki/File:Ukraine_census_2001_Ukrainian.svg
Wil je een beroep doen op een sociaal tolk of vertaler? (n.d.). https://www.integratie-inburgering.be/nl/wat- kunnen-we-voor-jou-doen/ondersteuning-voor-je-organisatie-of-lokaal-bestuur/taal/wil-je-een- beroep-doen-op-een-sociaal-tolk-of-vertaler
