Tussen prikkels en passie: invloed van hoog sensitiviteit op sensualiteit
Hoog sensitieve personen (HSP’s), zo’n een op vijf, ervaren prikkels intenser dan anderen. Wat betekent dat in bed? Vanessa Verlinden toont met haar KU Leuven-masterproef onder 273 volwassenen aan dat hoog sensitieve mensen het potentieel hebben voor een vervullend seksueel leven. Toch ervaart een meerderheid diverse seksuele problemen.
Hoog sensitiviteit wordt gekenmerkt door vier karakteristieken die samengevat worden met het acroniem DOES: Diepgaande informatieverwerking, Overstimulatie, Emotionele reactiviteit en empathie, en het aanvoelen van Subtiele veranderingen. Een hoog sensitief persoon (HSP) verwerkt prikkels grondiger en merkt sneller subtiele signalen op. Dat leidt vaak tot meer empathie en een sterke emotionele respons, maar kan ook sneller tot overprikkeling en vermoeidheid leiden. Hoog sensitiviteit is dus een combinatie van persoonlijkheidskenmerken en biologische factoren.
Hoewel verschillende aspecten van hoog sensitiviteit al wetenschappelijk onderzocht zijn, is de invloed ervan op seksualiteit en intimiteit nauwelijks bestudeerd. Dit is opmerkelijk aangezien één op de vijf mensen hoog sensitief is en het dus om een aanzienlijk deel van de bevolking gaat. Bovendien wordt ook seksualiteit beïnvloed door persoonlijkheidskenmerken en biologische factoren.
Kwetsbaarder, maar intenser
Verlinden onderzocht of hoog sensitiviteit samenhangt met seksuele tevredenheid, alsook seksuele problemen. Ze bevroeg 273 volwassenen tussen 25 en 45 jaar, waarvan 241 vrouwen en 32 mannen. Via sociale media en organisaties zoals HSP Vlaanderen vulden zij een vragenlijst in. Opvallend: bijna negen op de tien deelnemers waren vrouwen. Mannen zouden door sociale en culturele verwachtingen hun hoog sensitiviteit minder snel erkennen. Ook de expliciete focus op seksualiteit kan bovendien mensen met klachten sneller hebben aangetrokken.
Wat bleek? HSP’s gaven vaker aan seksuele moeilijkheden en lijdensdruk te ervaren dan de gemiddelde Vlaming. Dit werd vastgesteld door Sexpert Vlaanderen, een grootschalig onderzoek naar seksuele gezondheid en beleving bij Vlamingen tussen 14 en 80 jaar. Er werden vaker seksuele moeilijkheden en lijdensdruk gerapporteerd bij HSP in vergelijking met de resultaten van de gemiddelde Vlaming, volgens Sexpert Vlaanderen.
Maar liefst 94 % van de HSP-mannen en 97% van de HSP-vrouwen ondervond minstens één seksueel probleem, zoals verminderd of verhoogd verlangen, moeite met opwinding, orgasmeproblemen of pijn bij penetratie.
Iets meer dan de helft van de mannen en 63% van de vrouwen voldeed zelfs aan de criteria van een seksuele dysfunctie, een blijvende of terugkerende moeilijkheid in een of meer fasen van de seksuele respons die leidt tot lijdensdruk of problemen in het seksueel functioneren. Dat is ongeveer dubbel zoveel als de algemene Vlaamse bevolking. Vooral vrouwen gaven aan vaker last te hebben met seksueel verlangen en emotionele opwinding, terwijl mannen vaker een verhoogd verlangen of voortijdige ejaculatie meldden.
De meeste deelnemers ervoeren bij hun seksuele problemen een uitgesproken lijdensdruk. Driekwart van de mannen en 91% van de vrouwen gaf aan dat seksuele klachten een negatieve impact hebben op hun emotioneel en relationeel welzijn. Die lijdensdruk kan psychische klachten zoals angst en depressie verergeren en zorgen voor lichamelijke klachten door verhoogde stressgevoeligheid.
Toch zijn er ook positieve kanten. Hoog sensitieve personen scoren hoger dan gemiddeld op persoonlijkheidskenmerken zoals vriendelijkheid en openheid. Dit kan bijdragen aan een rijkere, intensere seksuele beleving en een betere relationele afstemming.
Hongerig naar sensatie
Een kwart van de HSP’s (25-31%, mannen iets vaker dan vrouwen) kan worden omschreven als High Sensation Seeker. Zij zoeken bewust intense prikkels en nieuwe ervaringen. Vrouwen uit deze subgroep scoorden hoger op extraversie en openheid en lager op gewetensvolheid. Zij zijn daarom meer geneigd tot experimenteren in de slaapkamer en een hogere seksuele opwindbaarheid. Toch was er geen opvallend verschil in het voorkomen van seksuele dysfuncties tussen Sensation Seekers en niet-Sensation Seekers binnen de HSP-groep.
Meer dan zwart-wit
Het verhaal is dus niet zwart-wit. Hoewel seksuele moeilijkheden vaak voorkomen, kan juist de combinatie van gevoeligheid, empathie en openheid zorgen voor een bijzonder intens en bevredigend seksleven, op voorwaarde dat de juiste context aanwezig is. Daarbij spelen vooral de kwaliteit van de relatie, communicatie en de bredere context een doorslaggevende rol. Hoog sensitiviteit versterkt de kwetsbaarheden, maar zorgt ook voor kansen op een rijkere seksuele beleving. Een hogere kwetsbaarheid is het gevolg van de diepere informatieverwerking en overstimulatie. Daarnaast is er mogelijk een sterkere verbondenheid bij hoog sensitieve personen door hun emotionele reactiviteit en hun gevoeligheid voor subtiele veranderingen.
Oog voor maatwerk
De resultaten zijn een duidelijk signaal voor hulpverleners. Therapeuten en seksuologen doen er goed aan om hoog sensitiviteit mee te nemen bij het behandelen van seksuele moeilijkheden. Maatwerk is van groot belang, aangezien temperament en persoonlijkheid een sleutelrol spelen in hoe klachten beleefd en behandeld worden. Verder onderzoek is nodig om de complexe relatie tussen gevoeligheid en seksualiteit beter te begrijpen, met daarbij aandacht voor biologische factoren en de ervaringen van genderdiverse groepen.
De kracht van sensitiviteit
Hoog sensitiviteit betekent dus niet automatisch dat seksualiteit problematisch is. Integendeel: wie oog heeft voor eigen gevoeligheid en de juiste context creëert, kan een intens en vervullend seksleven ervaren. Met begrip, maatwerk en aandacht voor persoonlijkheid en temperament opent hoog sensitiviteit juist deuren naar meer intimiteit, verbondenheid en seksuele voldoening.
Bibliografie
Acevedo, B. P. (2024). The science and art of sensory processing sensitivity (1st ed.). Elsevier.
Acevedo B.P., Aron. E. N., Aron A., Cooper T., Marhenke R. (2023). Sensory processing sensitivity and its relation to sensation seeking. Current Research in Behavioral Sciences, 4. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.crbeha.2023.100100
Acevedo, B. P., Aron, E. N., Aron, A., Sangster, M. D., Collins, N., & Brown, L. L. (2014). The highly sensitive brain: an fMRI study of sensory processing sensitivity and response to others' emotions. Brain and Behavior, 4(4), 580-594. https://doi.org/10.1002/brb3.242
Aerts, L., Enzlin, P., Verhaeghe, J., Poppe, W., Vergote, I., & Amant, F. (2015). Sexual Functioning in Women after Surgical Treatment for Endometrial Cancer: A Prospective Controlled Study. Gynecologic Oncology, 137(3), 568–573. https://doi.org/10.1016/j.ygyno.2015.03.041
Aron, E. N. (2000). The highly sensitive person in love: understanding and managing relationships when the world overwhelms you. Harmony books.
Aron, E. N. (2012). The highly sensitive person. In. Citadel Press.
Aron, E. N. (2013). The facts about being highly sensitive. Citadel Press.
Aron, E. N., & Aron, A. (1997). Sensory-processing sensitivity and its relation to introversion and emotionality. Journal of Personality and Social Psychology, 73(2), 345-368. https://doi.org/10.1037/0022-3514.73.2.345
Aron, E. N., Aron, A., & Jagiellowicz, J. (2012). Sensory processing sensitivity: A review in the light of the evolution of biological responsivity. Personality and Social Psychology Review, 16(3), 262–282. https://doi.org/10.1177/1088868311434213
Aron, E. N., Aron, A., Nardone, N., & Zhou, S. (2019). Sensory Processing Sensitivity and the Subjective Experience of Parenting: An Exploratory Study. Family relations, 68(4), 420-435. https://doi.org/10.1111/fare.12370
Assary, E., Zavos, H. M. S., Krapohl, E., Keers, R., & Pluess, M. (2021). Genetic architecture of environmental sensitivity reflects multiple heritable components: a twin study with adolescents. Molecular psychiatry, 26(9), 4896-4904. https://doi.org/10.1038/s41380-020-0783-8
Bakker, K., & Moulding, R. (2012). Sensory-processing sensitivity, dispositional mindfulness and negative psychological symptoms. Personality and Individual Differences, 53(3), 341-346. https://doi.org/10.1016/j.paid.2012.04.006
Belsky, J., & Pluess, M. (2009). Beyond diathesis stress: differential susceptibility to environmental influences. Psychological Bulletin, 135(6), 885-908. https://doi.org/10.1037/a0017376
Blanken, T. F., van de Ven, P. M., van Someren, E. J. W., & Lancee, J. (2018). Psychometric properties of the Dutch version of the Mini‐International Personality Item Pool (Mini‐IPIP). The International Journal of Methods in Psychiatric Research, 27(4), e1748. https://doi.org/10.1002/mpr.1748
Both, S., Spiering, M., Everaerd, W., & Laan, E. (2008). Sexual arousal and attention: Seminal findings and future directions. Journal of Sex Research, 45(2), 102-107. https://doi.org/10.1080/00224490801987494
Boyce, W. T., & Ellis, B. J. (2005). Biological sensitivity to context: I. An evolutionary–developmental theory of the origins and functions of stress reactivity. Development and Psychopathology, 17(02). https://doi.org/10.1017/s0954579405050145
Burri, A. (2017). Sexual sensation seeking, sexual compulsivity, and gender identity and its relationship with sexual functioning in a population sample of men and women. Journal of Sexual Medicine, 14(1), 69–77. https://doi.org/10.1016/j.jsxm.2016.10.013
Buysse, A., Caen, M., Dewaele, A., Enzlin, P., Lievens, J., T'Sjoen, G., & Vermeersch, H. (Red.). (2013). Seksuele gezondheid in Vlaanderen. Academia Press
Chacón, A., Borda-Mas, M., Rivera, F., Pérez-Chacón, M., & Avargues-Navarro, M. L. (2024). Aesthetic sensitivity: relationship with openness to experience and agreeableness, health-related quality of life and adaptive coping strategies in people with high sensory processing sensitivity. Frontiers in Psychology, 14, Article 1276124. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1276124
Chen, C. H., Chen, C. S., Moyzis, R., Stern, H., He, Q. H., Li, H., … Dong, Q. (2011). Contributions of dopamine-related genes and environmental factors to highly sensitive personality: A multi-step neuronal system-level approach. PLOS ONE, 6(7), Article e21636. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0021636
Chivers, M. L., & Brotto, L. A. (2017). Controversies of women's sexual arousal and desire. European Psychologist, 22(1), 5–26. https://doi.org/10.1027/1016-9040/a000274
Costa, P. T., Terracciano, A., & McCrae, R. R. (2001). Gender differences in personality traits across cultures: Robust and surprising findings. Journal of Personality and Social Psychology, 81(2), 322–331. https://doi.org/10.1037/0022-3514.81.2.322
Costa‐lópez, B., Ferrer‐cascales, R., Ruiz‐robledillo, N., Albaladejo‐blázquez, N., & Baryła‐matejczuk, M. (2021). Relationship between sensory processing and quality of life: A systematic review. Journal of clinical medicine, 10(17), 3961. https://doi.org/10.3390/jcm10173961
Craig, A. D. (2009). Emotional moments across time: a possible neural basis for time perception in the anterior insula. Philosophical Transactions of the Royal Society B-Biological Sciences, 364(1525), 1933-1942. https://doi.org/10.1098/rstb.2009.0008
Dixon, M. L., & Christoff, K. (2014). The lateral prefrontal cortex and complex value-based learning and decision making. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 45, 9-18. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2014.04.011
Donnellan, M. B., Oswald, F. L., Baird, B. M., & Lucas, R. E. (2006). The Mini-IPIP scales: Tiny-yet-effective measures of the Big Five factors of personality. Psychological Assessment, 18(2), 192–203. https://doi.org/10.1037/1040-3590.18.2.192
Gijs, L., Aerts, L., Dewitte, M., Enzlin, P., Georgiadis, J., Kreukels, B., & Meuleman, E. (Red.). (2018). Leerboek seksuologie (3e herz. dr.). Bohn Stafleu van Loghum. https://doi.org/10.1007/978-90-368-1111-8
Gravetter, F. J., & Forzano, L.-A. B. (2018). Research methods for the behavioral sciences (6th ed.). Cengage Learning.
Gray, J. A., & McNaughton, N. (2000). The neuropsychology of anxiety: An enquiry into the functions of the septo-hippocampal system (2nd ed.). Oxford University Press
Greven, C. U., Lionetti, F., Booth, C., Aron, E. N., Fox, E., Schendan, H. E., Pluess, M., Bruining, H., Acevedo, B., Bijttebier, P., & Homberg, J. (2019). Sensory processing sensitivity in the context of environmental sensitivity: A critical review and development of research agenda. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 98, 287–305. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2019.01.009
Henderson, V. R., Hennessy, M., Barrett, D. W., Curtis, B., McCoy-Roth, M., Trentacoste, N., & Fishbein, M. (2005). When risky is attractive: sensation seeking and romantic partner selection. Personality and Individual Differences, 38(2), 311-325. https://doi.org/10.1016/j.paid.2004.04.010
Hendrickx, L., Gijs, L., & Enzlin, P. (2019). Age-related prevalence rates of sexual difficulties, sexual dysfunctions and sexual distress in heterosexual men: results from an online survey in Flanders. Sexual and relationship therapy, 34(4), 440-461. https://doi.org/10.1080/14681994.2018.1500017
Hölzel, B. K., Lazar, S. W., Gard, T., Schuman-Olivier, Z., Vago, D. R., & Ott, U. (2011). How does mindfulness meditation work? Proposing mechanisms of action from a conceptual and neural perspective. Perspectives on Psychological Science, 6(6), 537–559. https://doi.org/10.1177/1745691611419671
Jankowiak-Siuda, K., Duszyk-Bogorodzka, A., Debowska, W., Rymarczyk, K., Hryniewicz, N., & Sinczuk, M. (2021). Pain perception and response to others pain depends on sensory processing sensitivity. European Neuropsychopharmacology, 53, S547-S547. https://doi.org/10.1016/j.euroneuro.2021.10.816
Janssen, E., & Bancroft, J. (2023). The dual control model of sexual response: A scoping review, 2009-2022. Journal of Sex Research, 60(7), 948-968. https://doi.org/10.1080/00224499.2023.2219247
Janssen, E., Vorst, H., Finn, P., & Bancroft, J. (2002). The Sexual Inhibition (SIS) and Sexual Excitation (SES) Scales: I. Measuring sexual inhibition and excitation proneness in men. Journal of Sex Research, 39(2), 114-126. https://doi.org/10.1080/00224490209552130
Jagiellowicz, J., Aron, A., & Aron, E. N. (2016). Relationship between the temperament trait of sensory processing sensitivity and emotional reactivity. Social Behavior and Personality, 44(2), 185–199. https://doi.org/10.2224/sbp.2016.44.2.185
Jagiellowicz, J., Xu, X. M., Aron, A., Aron, E., Cao, G. K., Feng, T. Y., & Weng, X. C. (2011). The trait of sensory processing sensitivity and neural responses to changes in visual scenes. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 6(1), 38-47. https://doi.org/10.1093/scan/nsq001
Jirjahn, U., & Ottenbacher, M. (2023). Big Five personality traits and sex. Journal of Population Economics, 36(2), 549-580. https://doi.org/10.1007/s00148-022-00893-2
Licht, C. L., Mortensen, E. L., & Knudsen, G. M. (2011). Association between sensory processing sensitivity and the serotonin transporter polymorphism 5-HTTLPR short/short genotype. Biological Psychiatry, 69(9), 152S-153S.
Lionetti, F., Aron, A., Aron, E. N., Burns, G. L., Jagiellowicz, J., & Pluess, M. (2018). Dandelions, tulips and orchids: evidence for the existence of low-sensitive, medium-sensitive and high-sensitive individuals. Translational Psychiatry, 8, Article 24. https://doi.org/10.1038/s41398-017-0090-6
Liss, M., Timmel, L., Baxley, K., & Killingsworth, P. (2005). Sensory processing sensitivity and its relation to parental bonding, anxiety, and depression. Personality and Individual Differences, 39(8), 1429-1439. https://doi.org/10.1016/j.paid.2005.05.007
McCrae, R. R., & Costa, P. T. (1994). The stability of personality: Observations and evaluations. Current Directions in Psychological Science, 3(6), 173–175. https://doi.org/10.1111/1467-8721.ep10770693
Milhausen, R. R., Sakaluk, J. K., Fisher, T. D., Davis, C. M., & Yarber, W. L. (Eds.). (2019). Handbook of sexuality-related measures (4th ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315183169
Olausson, H., Wessberg, J., Morrison, I., McGlone, F., & Vallbo, Å. (2010). The neurophysiology of unmyelinated tactile afferents. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 34(2), 185-191. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2008.09.011
Pluess, M. (2015). Individual Differences in Environmental Sensitivity. Child development perspectives, 9(3), 138-143. https://doi.org/10.1111/cdep.12120
Pérez-Chacón, M., Borda-Mas, M., Chacón, A., & Avargues-Navarro, M. L. (2023). Personality traits and coping strategies as psychological factors associated with health-related quality of life in highly sensitive persons.International journal of environmental research and public health, 20(9), 5644. https://doi.org/10.3390/ijerph20095644
Redfearn, R. A., van Ittersum, K. W., & Stenmark, C. K. (2020). The impact of sensory processing sensitivity on stress and burnout in nurses. International journal of stress management, 27(4), 370-379. https://doi.org/10.1037/str0000158
Schaefer, M., Kühnel, A., & Gärtner, M. (2022). Sensory processing sensitivity and somatosensory brain activation when feeling touch. Scientific Reports, 12(1), Article 12024. https://doi.org/10.1038/s41598-022-15497-9
Smith, C. V., Neziek, J. B., Webster, G. D., & Paddock, E. L. (2007). Relationships between daily sexual interactions and domain-specific and general models of personality traits. Journal of Social and Personal Relationships, 24(4), 497-515. https://doi.org/10.1177/0265407507079236
Smolewska, K. A., McCabe, S. B., & Woody, E. Z. (2006). A psychometric evaluation of the Highly Sensitive Person Scale: The components of sensory-processing sensitivity and their relation to the BIS/BAS and "Big Five". Personality and Individual Differences, 40(6), 1269-1279. https://doi.org/10.1016/j.paid.2005.09.022
Sobocko, K., & Zelenski, J. M. (2015). Trait sensory-processing sensitivity and subjective well-being: Distinctive associations for different aspects of sensitivity. Personality and individual differences, 83, 44-49. https://doi.org/10.1016/j.paid.2015.03.045
Trå, H. V., Volden, F., & Watten, R. G. (2022). High sensitivity: Factor structure of the highly sensitive person scale and personality traits in a high and low sensitivity group. Two gender-matched studies. Nordic Psychology, Advance online publication, 1–23. https://doi.org/10.1080/19012276.2022.2093778
Turner, D., Briken, P., & Schöttle, D. (2019). Sexual dysfunctions and their association with the dual control model of sexual response in men and women with high-functioning autism. Journal of clinical medicine, 8(4), 425. https://doi.org/10.3390/jcm8040425
Van Overwalle, F., & Baetens, K. (2009). Understanding others' actions and goals by mirror and mentalizing systems: A meta-analysis. Neuroimage, 48(3), 564-584. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2009.06.009
Velten, J., & Margraf, J. (2017). Satisfaction guaranteed? How individual, partner, and relationship factors impact sexual satisfaction within partnerships. PLoS ONE, 12(2), e0172855. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0172855
Velten, J., Scholten, S., Graham, C. A., Margraf, J., & Chivers, M. L. (2019). Sexual pleasure and sexual health: The importance of sexual pleasure for sexual health and well-being. International Journal of Sexual Health, 31(3), 217–231. https://doi.org/10.1080/19317611.2019.1654583
Watten, R. G., Volden, F., & Trå, H. V. (2024). Sensory processing sensitivity is negatively associated with sensation seeking. Current Issues in Personality Psychology, 12(4), 277-281. https://doi.org/10.5114/cipp/178415
Weyn, S., Van Leeuwen, K., Pluess, M., Lionetti, F., Greven, C. U., Goossens, L., & Bijttebier, P. (2021). Psychometric properties of the highly sensitive child scale across developmental stage, gender, and country. Current Psychology, 40(7), 3309–3325. https://doi.org/10.1007/s12144-019-00254-5
Yano, K., Kase, T., & Oishi, K. (2021). Sensory processing sensitivity moderates the relationships between life skills and depressive tendencies in university students. Japanese Psychological Research, 63(3), 152–163. https://doi.org/10.1111/jpr.12289
Zimmer-Gembeck, M. J., & Skinner, E. A. (2015). Adolescent vulnerability and the distress of rejection: Associations of adjustment problems and gender with control, emotions, and coping. Journal of adolescence, 45(1), 149-159. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2015.09.004
Zuckerman, M. (1979). Sensation seeking: beyond the optimal level of arousal. Erlbaum.
