Grenzen in kleur

elke
vermeiren

Met kleur grenzen stellen: hoe een simpel spel moeilijke gesprekken mogelijk maakt

“Mag ik een kus geven?” Voor veel mensen lijkt dit een eenvoudige vraag. Tijdens mijn bachelorproef in een dagcentrum voor volwassenen met een verstandelijke beperking bleek dat helemaal niet zo vanzelfsprekend. Grenzen herkennen en aangeven is voor deze doelgroep vaak moeilijk. Daardoor zijn ze extra kwetsbaar: ze kunnen slachtoffer worden van grensoverschrijdend gedrag, maar soms ook onbewust de grenzen van anderen overschrijden.

 

Het probleem zichtbaar maken
In gesprekken met begeleiders van Schoonderhage VZW werd duidelijk dat er weinig handvaten waren om seksualiteit en grenzen bespreekbaar te maken. Bewoners voelden zich onzeker, begeleiders machteloos. Iedereen wist dat het belangrijk was, maar niemand wist hoe eraan te beginnen.

Daarom richtte mijn bachelorproef zich op de vraag: Hoe kan het vlaggensysteem van Sensoa worden geïmplementeerd in een dagcentrum, zodat bewoners leren hun grenzen te herkennen en aan te geven?

Het vlaggensysteem werkt met zes criteria en kleuren: groen gedrag is oké, geel roept vragen op, rood is grensoverschrijdend en zwart absoluut onaanvaardbaar. De theorie is helder, maar voor mijn doelgroep vaak te abstract.

 

Van theorie naar praktijk
Om het systeem toegankelijk te maken, vertaalde ik het naar concrete, visuele materialen. Ik ontwikkelde:

 

- een kaartenspel met pictogrammen en korte zinnen;

-een verhaal in kleur dat herkenbare situaties bespreekbaar maakt;

-vormingen voor bewoners én begeleiders.

 

Tijdens de spelrondes gebruikten bewoners de kleurkaarten om hun grenzen aan te geven. Eén kleurkaart kan al duidelijk maken wat iemand wel of niet wil. Toch leert een persoon alleen echt uit gesteld gedrag als er opvolging is: de kleur zelf is niet genoeg. Het team moet consequent reageren en begeleiders moeten samen afstemmen hoe ze grenzen opvolgen, zodat bewoners ervaren dat hun grens gerespecteerd wordt en ze veilig hun keuzes kunnen oefenen. Door met de bewoner in gesprek te gaan en gedrag te benoemen ontstaat er leereffect.

Door kleuren en pictogrammen te gebruiken, werd het systeem helder en toegankelijk voor iedereen. Het maakte grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar, zonder stigma, en zorgde dat objectieve reacties mogelijk werden: begeleiders konden situaties beoordelen vanuit verschillende brillen. 

 

Meer dan één voorziening
Mijn project startte bij volwassenen met een verstandelijke beperking, maar de kracht van het vlaggensysteem reikt veel verder. We horen dagelijks verhalen over grensoverschrijdend gedrag: in sportclubs, in de cultuursector, in scholen en zelfs in woonzorgcentra. Ouderen in een rusthuis ervaren soms net zo goed dat hun grenzen genegeerd worden. Voor hen kan een visueel systeem met kleuren en één kaart volstaan om duidelijk te maken wat oké is en wat niet.

Ook thuis of in de opvoeding kan het vlaggensysteem helpen. Het leert niet alleen om grensoverschrijdend gedrag te herkennen, maar vooral om positieve en gezonde omgangsvormen bespreekbaar te maken. Het is een krachtige methodiek, maar vraagt maatwerk, afstemming en aandacht. Het team moet op dezelfde lijn zitten, zodat grenzen consistent worden gerespecteerd en de opvolging verzekerd is. Want niet alleen de kleurkaart is belangrijk; de opvolging bepaalt of een persoon echt kan leren uit het getoonde gedrag.

 

Leereffect en communicatie
Het kaartenspel en de visuele materialen zorgen voor een groot leereffect. Bewoners leren hun grenzen uitdrukken in een veilige en open omgeving. De grijze zone, situaties die niet meteen duidelijk zijn, worden op deze manier bespreekbaar gemaakt. Zo wordt seksualiteit en grenzen een thema dat actief wordt geoefend, zonder oordeel of taboe. Het vlaggensysteem functioneert als een sterk communicatiemiddel: één kaart kan soms meer zeggen dan duizend woorden.

 

Meer dan onderzoek
Mijn bachelorproef groeide uit tot een laagdrempelige methode die echt verschil kan maken. Het combineert seksuele vorming en het aanleren van grenzen, en creëert een veilige omgeving waarin bewoners leren communiceren over hun eigen keuzes en die van anderen. Persoonlijk raakte het me om te zien hoe bewoners opbloeiden. Waar ze vroeger zwegen of ontwijkend reageerden, durfden ze nu hun stem te gebruiken of gewoon een kaart omhoog te houden.

 

Conclusie
Het vlaggensysteem laat zien dat een eenvoudige, visuele tool een grote impact kan hebben. Het biedt een objectieve manier om gedrag te beoordelen, ondersteunt het team om op dezelfde lijn te zitten, en maakt grijze zones bespreekbaar. Het effect reikt verder dan één voorziening: het kan toegepast worden in scholen, jeugdwerkingen, woonzorgcentra en thuis. De combinatie van kleuren en pictogrammen maakt het toegankelijk en helder, en zorgt ervoor dat grensoverschrijdend gedrag op een veilige manier bespreekbaar wordt, zonder stigma.

Bibliografie

  • Alles over seks. (z.d.) Seksueel grensoverschrijdend gedrag – Toestemming – Hoe help ik? Geraadpleegd op 7 november 2024 via https://www.allesoverseks.be/seksueelgrensoverschrijdend-gedrag#title0 

     

  • Aga, N., & Enzlin, P. (2010). Seksualiteit bij volwassen personen met een verstandelijke handicap: een kwalitatief onderzoek naar de houding van begeleiders. Tijdschrift Voor 

Seksuologie. 34(2) p74- p83. Geraadpleegd op 12 november 2024 via https://www.tijdschriftvoorseksuologie.nl 

 

 

 

  • Defever J. (2020) Orthopedagogisch handelen. [cursus] Vives. 

 

        -      

 

 

 

  • Dupont, V., & Taghon, G. (2019). Antwoorden op agressie en grensoverschrijdend gedrag: 

praktijkboek voor onderwijs, zorg en welzijn. Geraadpleegd op 12 november 2024. 

 

 

 

 

 

https://sociaal.net/achtergrond/seksueel-grensoverschrijdend-gedrag-vla…

 

        -      

Hoogeveen, F., & Van Waarde, H. (2016). ‘Wat heerlijk om zo bij te je liggen.’ Denkbeeld, 28(6), 

8–11. Geraadpleegd op 28 oktober 2024 via https://doi.org/10.1007/s12428-016-0085-8 

 

tips en verhalen. Geraadpleegd op 28 oktober 2024 via https://www.kennispleingehandicaptensector.nl/tips-tools/tools/videoree…

 

 

 

 

 

 

 

  • OZC Sint-Vincentius. (Januari 2024). Basisopleiding. [PowerPoint slides] Geraadpleegd op 24 oktober 2024. 

     

     

  • Ponsioen, A., & Plas, J. (2014). Verstandelijke beperking. Bohn Stafleu van Loghum eBooks (pp. 393–417). Geraadpleegd op 27 oktober 2024 via https://doi.org/10.1007/978-90-368-04950_17 

     

  • Scharloo, A., Van Kregten, C., & Soro, G. (2021). Module 2: Ontwikkeling, verstandelijke beperking en trauma. Bohn Stafleu van Loghum eBooks (pp. 35–69). Geraadpleegd op 27 oktober 2024 via https://doi.org/10.1007/978-90-368-2539-9_2 

 

 

 

 

 

  • Sillis, M. (2022, July 7). Vrouwen met een handicap zijn extreem kwetsbaar voor seksueel geweld. Sociaal.Net. Geraadpleegd op 13 februari 2025 via 

https://sociaal.net/achtergrond/vrouwen-met-een-handicap-zijn-extreem-k…

 

 

 

 

 

  • Zaal & Boerhave (2022). Omschrijving fasen en bijbehorende begeleidingsstijl (3e herziene druk). Geraadpleegd op 25 oktober 2024 via 

https://www.cordaan.nl/sites/default/files/downloads/emotionele_ontwikk… iding_cordaan_2022_0_0.pdf 

Download scriptie (3.23 MB)
Universiteit of Hogeschool
Hogeschool VIVES
Thesis jaar
2025
Promotor(en)
Luk Gheysen
Thema('s)
Sociaal-agogisch werk
Kernwoorden
seksueel grensoverschrijdend gedrag,
personen met een verstandelijke beperking,
Toestemming,
Sensoa