Waar woorden wonen: een reis door het taalbrein
- ElineBiermans
Elke dag praten we met elkaar: een 'goedemorgen', een flauwe mop of een praatje met de buurvrouw over het weer. Taal lijkt zo vanzelfsprekend dat we er zelden bij stilstaan, totdat het plots niet meer lukt. In onze hersenen zijn verschillende gebieden verantwoordelijk voor onze taal. Maar waar zitten die precies? En wat gebeurt er als er net in die gebieden iets misgaat?
Beeld je even in dat je bent zoals Mia. Mia weet precies wat ze wil zeggen, het ligt op het puntje van haar tong, maar toch kan ze de juiste woorden niet vinden. Ook een simpel woord als ‘boek’ komt haperend uit haar mond. Of stel je Mark voor. Voor de buitenwereld lijkt hij vlot te praten, maar af en toe slaat hij de bal mis. Dan zegt hij bijvoorbeeld ‘stoel’ terwijl hij eigenlijk ‘tafel’ bedoelt of wordt een ‘trein’ plots een ‘bus’.
Zowel Mia als Mark hebben afasie, een taalstoornis die meestal ontstaat na een beroerte. Spreken kan dan moeizaam verlopen of woorden raken zoek. Ook het begrijpen van wat een ander zegt of lezen en schrijven kunnen stroef verlopen. Alledaagse activiteiten kunnen plots een enorme uitdaging worden. Afasie komt bovendien vaker voor dan je denkt: ongeveer één op de vier personen met een beroerte krijgt ermee te maken. Het zou dus goed kunnen dat je zelf ook iemand kent met afasie.
Maar waarom maken Mia en Mark dan niet dezelfde fouten? Dat komt omdat de beroerte schade heeft veroorzaakt in andere gebieden in het brein. Je kunt het brein zien als een drukke stad vol kruispunten en snelwegen, waar informatie razendsnel van de ene plek naar de andere reist. Afasie is alsof er in die stad plotseling een brug instort: de boodschap wil wel op weg, maar raakt niet op de juiste bestemming. Wij gingen op zoek naar waar in de hersenen precies die bruggen instorten bij afasie, welke straten van het brein afgesloten zijn en wat er gebeurt als we die blokkades leren kennen en misschien zelfs kunnen omleiden.
Van babbel tot data
Onze eerste stap was opnames maken van gesprekken met personen met afasie die enkele maanden geleden een beroerte doormaakten. We probeerden echte, herkenbare situaties na te bootsen zodat we konden horen hoe iemand taal in het dagelijkse leven nu écht gebruikt. We vroegen bijvoorbeeld: ‘De kinderen op straat voetballen vlak voor uw voordeur. U heeft dat al vaker verboden. U gaat naar buiten om de jongens toe te spreken. Wat zegt u?’. En geloof ons, wat daarop volgde was zeer uiteenlopend. Van lang vervlogen jeugdherinneringen tot dagelijkse frustraties. Je kan het je vast wel inbeelden.
Het resultaat? Uren en uren aan opnames. Elk woord, elke pauze, elke zucht moest hierbij uitgeschreven worden. De moed zonk ons al in de schoenen bij de gedachte dat we dat allemaal handmatig moesten uitschrijven. Gelukkig bestaat er tegenwoordig artificiële intelligentie (AI) die de gesproken opnames automatisch kan omzetten in een geschreven tekst. Een snelle, handige en vooral tijdbesparende tool waarbij technologie en taal op hetzelfde pad komen! Nadat we deze AI-gegenereerde teksten hadden nagekeken, konden we beginnen aan het echte werk, namelijk de analyse van onze resultaten.
Taalfouten in beeld
Het is natuurlijk niet genoeg om alleen te kijken naar welke taalfouten personen met afasie maken. We willen ook weten waar precies in het brein de schade zit die deze fouten veroorzaakt. Daarvoor bekeken we de hersenscans van alle deelnemers, gemaakt juist na hun beroerte. Urenlang zaten we achter een gigantische tablet vol hersenbeelden, alsof we een ingewikkelde stadsplattegrond probeerden te ontrafelen, en kleurden we zorgvuldig alle beschadigde gebieden in.
Daarna gingen we op zoek naar verbanden tussen die ‘ingestorte bruggen’ in het brein en de taalfouten die de mensen met afasie maakten. Denk even terug aan Mia en Mark. Zij maakten niet dezelfde fouten. Mia worstelde vooral met het vinden van de juiste woorden en het vloeiend uitspreken ervan, terwijl Mark vaak een ander woord gebruikte dan hij eigenlijk bedoelde. En dat verschil zagen we ook terug in de hersenscans! Bij Mia lag de schade eerder vooraan in de hersenen, zoals in het blauw wordt weergegeven op de figuur. Meer specifiek vonden we letsels in de insula, een gebied aan de binnenkant van de hersenen, en de precentrale gyrus en orbitofrontale cortex, gebieden die zich eerder aan de buitenkant van de hersenen bevinden. Bij Mark daarentegen lagen de letsels eerder achteraan, namelijk in de gyrus supramarginalis, gyrus temporalis medius en superieure laterale occipitale cortex. Deze gebieden bevinden zich eerder aan de buitenkant van de hersenen. Dit wordt in het groen getoond op de figuur. De verschillende letsellocaties verklaren dus waarom Mia en Mark andere taalfouten maken. Bij Mia en Mark gaat het dus om twee verschillende bruggen die zijn ingestort, elk met hun eigen gevolgen voor het verkeer.
Welke nieuwe wegen opent dit voor de toekomst?
Met dit soort onderzoek kunnen we steeds beter voorspellen welke hersenschade welke taalproblemen veroorzaakt. Deze informatie helpt de logopedist om sneller én gerichter een behandeling op te starten. Daarnaast kunnen we met deze gegevens beter inschatten hoe personen met afasie zullen herstellen. Rond de ingestorte brug in het brein wordt als het ware een omleiding aangelegd. Soms gebeurt dit herstel spontaan doordat onze hersenen heel flexibel kunnen omgaan met de hersenschade. Ook kan logopedische behandeling helpen om de omleiding aan te leggen.
Voorlopig moeten we de voorspellingen over de taalproblemen en het taalherstel nog met de nodige voorzichtigheid benaderen. Er valt namelijk nog veel meer te ontdekken. En hoe meer we ontdekken, hoe beter we de stad van het brein leren kennen. Zo ontrafelen we beetje bij beetje hoe we de onderbroken wegen van de taal weer kunnen herstellen.
Bronvermelding figuren:
Figuur 1 gegenereerd door AI via ChatGPT
Figuur 2 door Cottonbro studio via https://www.pexels.com/nl-nl/foto/medisch-anatomie-hersenen-examen-5723883/
Figuur 3 gegenereerd via BioRender
Bibliografie
Alyahya, R. S. W., Halai, A. D., Conroy, P., & Lambon, M. A. (2020). A unified model of post-stroke language deficits including discourse production and their neural correlates. Brain, 143(5), 1541–1554. https://doi.org/10.1093/brain/awaa074
Alyahya, R. S. W., Halai, A. D., Conroy, P., & Lambon Ralph, M. A. (2018). The behavioural patterns and neural correlates of concrete and abstract verb processing in aphasia: A novel verb semantic battery. NeuroImage: Clinical, 17, 811–825. https://doi.org/10.1016/j.nicl.2017.12.009
Alyahya, R. S. W., Lambon Ralph, M. A., Halai, A., & Hoffman, P. (2022). The cognitive and neural underpinnings of discourse coherence in post-stroke aphasia. Brain Communications, 4(3). https://doi.org/10.1093/braincomms/fcac147
American Psychological Association. (2018, April 19). Type-token ratio (TTR). American Psychological Association.
Andreetta, S., Cantagallo, A., & Marini, A. (2012). Narrative discourse in anomic aphasia. Neuropsychologia, 50(8), 1787–1793. https://doi.org/10.1016/j.neuropsychologia.2012.04.003
Andreetta, S., & Marini, A. (2015). The effect of lexical deficits on narrative disturbances in fluent aphasia. Aphasiology, 29(6), 705–723. https://doi.org/10.1080/02687038.2014.979394
Angelopoulou, G., Kasselimis, D., Varkanitsa, M., Tsolakopoulos, D., Papageorgiou, G., Velonakis, G., Meier, E., Karavassilis, E., Pantoleon, V., Laskaris, N., Kelekis, N., Tountopoulou, A., Vassilopoulou, S., Goutsos, D., Kiran, S., Weiller, C., Rijntjes, M., & Potagas, C. (2024). Investigating silent pauses in connected speech: integrating linguistic, neuropsychological, and neuroanatomical perspectives across narrative tasks in post-stroke aphasia. Frontiers in Neurology , 15. https://doi.org/10.3389/fneur.2024.1347514
Baldo, J. V., Arévalo, A., Patterson, J. P., & Dronkers, N. F. (2013). Grey and white matter correlates of picture naming: Evidence from a voxel-based lesion analysis of the Boston Naming Test. Cortex, 49(3), 658–667. https://doi.org/10.1016/j.cortex.2012.03.001
Baldo, J. V., Ivanova, M. V., Herron, T. J., Wilson, S. M., & Dronkers, N. F. (2022). Voxel-Based Lesion Symptom Mapping. In D. Pustina & D. Mirman (Eds.), Lesion-to-Symptom Mapping (pp. 95–118). Humana Press. https://doi.org/10.1007/978-1-0716-2225-4_5
Baldo, J. V., Katseff, S., & Dronkers, N. F. (2012). Brain regions underlying repetition and auditory-verbal short-term memory deficits in aphasia: Evidence from voxel-based lesion symptom mapping. Aphasiology, 26(3–4), 338–354. https://doi.org/10.1080/02687038.2011.602391
Bastiaanse, R. (2010). Afasie. Bohn Stafleu van Loghum.
Bates, E., Wilson, S. M., Saygin, A. P., Dick, F., Sereno, M. I., Knight, R. T., & Dronkers, N. F. (2003). Voxel-based lesion–symptom mapping. Nature Neuroscience, 6(5), 448–450. https://doi.org/10.1038/nn1050
Binder, J. R., Desai, R. H., Graves, W. W., & Conant, L. L. (2009). Where is the semantic system? A critical review and meta-analysis of 120 functional neuroimaging studies. Cerebral Cortex, 19(12), 2767–2796. https://doi.org/10.1093/cercor/bhp055
Blomert, L., Kean, M. L., Koster, Ch., & Schokker, J. (2007). Amsterdam-Nijmegen everyday language test: construction, reliability and validity. Aphasiology, 8(4), 381–407. https://doi.org/10.1080/02687039408248666
Borovsky, A., Saygin, A. P., Bates, E., & Dronkers, N. (2007). Lesion correlates of conversational speech production deficits. Neuropsychologia, 45(11), 2525–2533. https://doi.org/10.1016/j.neuropsychologia.2007.03.023
Boschi, V., Catricalà, E., Consonni, M., Chesi, C., Moro, A., & Cappa, S. F. (2017). Connected Speech in Neurodegenerative Language Disorders: A Review. Frontiers in Psychology, 8. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.00269
Boxum, E., Van Der Scheer, F., Van Werven, N., Dirksen, W., & Jonkers, R. (2019). Toevoeging van nieuwe linguïstische en communicatieve maten binnen de huidige ASTA. In Stem-, Spraak- en Taalpathologie (Vol. 24, pp. 23–40). Secretariaat cluster Nederlands - Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.21827/5ce3b9f148e00
Boxum, E., van der Scheer, F., & Zwaga, M. (2013). ASTA Analyse voor Spontane Taal bij Afasie Standaard in samenwerking met de VKL. www.klinischelinguistiek.nl
Caucheteux, C., Gramfort, A., & King, J. R. (2023). Evidence of a predictive coding hierarchy in the human brain listening to speech. Nature Human Behaviour, 7(3), 430–441. https://doi.org/10.1038/s41562-022-01516-2
Christiansen, J. A. (1995). Coherence Violations and Propositional Usage in the Narratives of Fluent Aphasics. Brain and Language, 51(2), 291–317. https://doi.org/10.1006/brln.1995.1062
Cogan, G. B., Thesen, T., Carlson, C., Doyle, W., Devinsky, O., & Pesaran, B. (2014). Sensory–motor transformations for speech occur bilaterally. Nature, 507(7490), 94–98. https://doi.org/10.1038/nature12935
Conner, C. R., Kadipasaoglu, C. M., Shouval, H. Z., Hickok, G., & Tandon, N. (2019). Network dynamics of Broca’s area during word selection. PLOS ONE, 14(12), e0225756. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0225756
Copland, D. A., & Angwin, A. J. (2019). The Oxford Handbook of Neurolinguistics (G. I. Zubicaray & N. O. Schiller, Eds.). Oxford Univ. Press.
Cottyn, H., Van Den Eynde, L., Vertongen, K., & Barberis, M. (2024). Consensus rond spontane taalanalyse voor het Nederlands.
Criel, Y., Deleu, M., De Groote, E., Bockstael, A., Kong, A. P. H., & De Letter, M. (2021). The dutch main concept analysis: Translation and establishment of normative data. American Journal of Speech-Language Pathology, 30(4), 1750–1766. https://doi.org/10.1044/2021_AJSLP-20-00285
Cruice, M., Worrall, L., Hickson, L., & Murison, R. (2003). Finding a focus for quality of life with aphasia: Social and emotional health, and psychological well-being. Aphasiology, 17(4), 333–353. https://doi.org/10.1080/02687030244000707
De Smet, H. J., Baillieux, H., De Deyn, P. P., Mariën, P., & Paquier, P. (2007). The Cerebellum and Language: The Story So Far. Folia Phoniatrica et Logopaedica, 59(4), 165–170. https://doi.org/10.1159/000102927
DeMarco, A. T., & Turkeltaub, P. E. (2018). A multivariate lesion symptom mapping toolbox and examination of lesion-volume biases and correction methods in lesion-symptom mapping. Human Brain Mapping, 39(11), 4169–4182. https://doi.org/10.1002/hbm.24289
den Ouden, D. B., Malyutina, S., Basilakos, A., Bonilha, L., Gleichgerrcht, E., Yourganov, G., Hillis, A. E., Hickok, G., Rorden, C., & Fridriksson, J. (2019). Cortical and structural-connectivity damage correlated with impaired syntactic processing in aphasia. Human Brain Mapping, 40(7), 2153–2173. https://doi.org/10.1002/hbm.24514
Dijkhuis, L., van Ewijk, L., Hofs-van Kats, M., Hendrickx, M., Wijngaarden, M., & De Hilster, C. (2018). Nederlandse Benoem Test (NBT) (1st ed.). Bohn Stafleu van Loghum.
Ding, J., Martin, R. C., Cris Hamilton, A., & Schnur, T. T. (2020). Dissociation between frontal and temporal-parietal contributions to connected speech in acute stroke. Brain, 143(3), 862–876. https://doi.org/10.1093/brain/awaa027
Ding, J., Middleton, E. L., & Mirman, D. (2023). Impaired discourse content in aphasia is associated with frontal white matter damage. Brain Communications. https://doi.org/10.1093/braincomms/fcad310
Doedens, W. J., & Meteyard, L. (2020). Measures of functional, real-world communication for aphasia: a critical review. In Aphasiology (Vol. 34, Issue 4, pp. 492–514). Routledge. https://doi.org/10.1080/02687038.2019.1702848
Døli, H., Andersen Helland, W., Helland, T., & Specht, K. (2021). Associations between lesion size, lesion location and aphasia in acute stroke. Aphasiology, 35(6), 745–763. https://doi.org/10.1080/02687038.2020.1727838
Dronkers, N. F., Wilkins, D. P., Van Valin, R. D., Redfern, B. B., & Jaeger, J. J. (2004). Lesion analysis of the brain areas involved in language comprehension. Cognition, 92(1–2), 145–177. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2003.11.002
Ellis, A. W., & Young, A. W. (1988). Human Cognitive Neuropsychology (1st ed.). Psychology Press. https://doi.org/10.4324/9780203727041
Engelhardt, P. E., Nigg, J. T., & Ferreira, F. (2013). Is the fluency of language outputs related to individual differences in intelligence and executive function? Acta Psychologica, 144(2), 424–432. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2013.08.002
Eviatar, Z., & Just, M. A. (2006). Brain correlates of discourse processing: An fMRI investigation of irony and conventional metaphor comprehension. Neuropsychologia, 44(12), 2348–2359. https://doi.org/10.1016/j.neuropsychologia.2006.05.007
Faroqi-Shah, Y., Kling, T., Solomon, J., Liu, S., Park, G., & Braun, A. (2014). Lesion analysis of language production deficits in aphasia. Aphasiology, 28(3), 258–277. https://doi.org/10.1080/02687038.2013.853023
Fedorenko, E., Ivanova, A. A., & Regev, T. I. (2024). The language network as a natural kind within the broader landscape of the human brain. In Nature Reviews Neuroscience (Vol. 25, Issue 5, pp. 289–312). Springer Nature. https://doi.org/10.1038/s41583-024-00802-4
Fergadiotis, G., & Wright, H. H. (2016). Modelling confrontation naming and discourse performance in aphasia. Aphasiology, 30(4), 364–380. https://doi.org/10.1080/02687038.2015.1067288
Fridriksson, J., Den Ouden, D. B., Hillis, A. E., Hickok, G., Rorden, C., Basilakos, A., Yourganov, G., & Bonilha, L. (2018). Anatomy of aphasia revisited. Brain, 141(3), 848–862. https://doi.org/10.1093/brain/awx363
Friederici, A. D. (2009). Pathways to language: fiber tracts in the human brain. Trends in Cognitive Sciences, 13(4), 175–181. https://doi.org/10.1016/j.tics.2009.01.001
Friederici, A. D. (2011). The brain basis of language processing: from structure to function. Physiol Rev, 91, 1357–1392. https://doi.org/10.1152/physrev.00006.2011.-Lan
Gajardo-Vidal, A., Lorca-Puls, D. L., Crinion, J. T., White, J., Seghier, M. L., Leff, A. P., Hope, T. M. H., Ludersdorfer, P., Green, D. W., Bowman, H., & Price, C. J. (2018). How distributed processing produces false negatives in voxel-based lesion-deficit analyses. Neuropsychologia, 115, 124–133. https://doi.org/10.1016/j.neuropsychologia.2018.02.025
Ghaleh, M., Skipper-Kallal, L. M., Xing, S., Lacey, E., DeWitt, I., DeMarco, A., & Turkeltaub, P. (2018). Phonotactic processing deficit following left-hemisphere stroke. Cortex, 99, 346–357. https://doi.org/10.1016/j.cortex.2017.12.010
Gilbert, S. J., & Burgess, P. W. (2008). Executive function. Current Biology, 18(3), R110–R114. https://doi.org/10.1016/j.cub.2007.12.014
Gkalitsiou, Z., & Byrd, C. (2023). Differences in auditory verbal working memory between adults who do and do not stutter on an N-back task. Journal of Fluency Disorders, 77, 105998. https://doi.org/10.1016/J.JFLUDIS.2023.105998
Gleichgerrcht, E., Roth, R., Fridriksson, J., den Ouden, D., Delgaizo, J., Stark, B., Hickok, G., Rorden, C., Wilmskoetter, J., Hillis, A., & Bonilha, L. (2021). Neural bases of elements of syntax during speech production in patients with aphasia. Brain and Language, 222. https://doi.org/10.1016/j.bandl.2021.105025
Glosser, G., & Deser, T. (1991). Patterns of discourse production among neurological patients with fluent language disorders. Brain and Language, 40(1), 67–88. https://doi.org/10.1016/0093-934X(91)90117-J
Gratton, C., Nelson, S. M., & Gordon, E. M. (2022). Brain-behavior correlations: Two paths toward reliability. In Neuron (Vol. 110, Issue 9, pp. 1446–1449). Cell Press. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2022.04.018
Halai, A. D., Woollams, A. M., & Lambon Ralph, M. A. (2017). Using principal component analysis to capture individual differences within a unified neuropsychological model of chronic post-stroke aphasia: Revealing the unique neural correlates of speech fluency, phonology and semantics. Cortex, 86, 275–289. https://doi.org/10.1016/j.cortex.2016.04.016
Halliday, M. A. K., & Hasan, R. (2014). Cohesion in English. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315836010
Halpern, H., & Goldfarb, R. (2013). Language And Motor Speech Disorders In Adults (3rd ed.). Jones & Bartlett.
Hamilton, L. S., & Huth, A. G. (2020). The revolution will not be controlled: natural stimuli in speech neuroscience. Language, Cognition and Neuroscience, 35(5), 573–582. https://doi.org/10.1080/23273798.2018.1499946
Han, Y., Jing, Y., Li, X., Zhou, H., & Deng, F. (2024). Clinical characteristics of post-stroke basal ganglia aphasia and the study of language-related white matter tracts based on diffusion spectrum imaging. NeuroImage, 295, 120664. https://doi.org/10.1016/J.NEUROIMAGE.2024.120664
Harris Wright, H., & Capilouto, G. J. (2012). Considering a multi-level approach to understanding maintenance of global coherence in adults with aphasia. Aphasiology, 26(5), 656–672. https://doi.org/10.1080/02687038.2012.676855
Harvey, D. Y., & Schnur, T. T. (2015). Distinct loci of lexical and semantic access deficits in aphasia: Evidence from voxel-based lesion-symptom mapping and diffusion tensor imaging. Cortex, 67, 37–58. https://doi.org/10.1016/j.cortex.2015.03.004
Hickok, G. (2012). The cortical organization of speech processing: Feedback control and predictive coding the context of a dual-stream model. Journal of Communication Disorders, 45(6), 393–402. https://doi.org/10.1016/j.jcomdis.2012.06.004
Hickok, G. (2022). The dual stream model of speech and language processing. In Handbook of Clinical Neurology (Vol. 185, pp. 57–69). Elsevier B.V. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-823384-9.00003-7
Hickok, G., & Poeppel, D. (2000). Towards a functional neuroanatomy of speech perception.
Hickok, G., & Poeppel, D. (2004). Dorsal and ventral streams: A framework for understanding aspects of the functional anatomy of language. Cognition, 92(1–2), 67–99. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2003.10.011
Hickok, G., & Poeppel, D. (2007). The cortical organization of speech processing. www.nature.com/reviews/neuro
Hitczenko, K., Mazuka, R., Elsner, M., & Feldman, N. H. (2020). When context is and isn’t helpful: A corpus study of naturalistic speech. In Psychonomic Bulletin and Review (Vol. 27, Issue 4, pp. 640–676). Springer. https://doi.org/10.3758/s13423-019-01687-6
Huth, A. G., de Heer, W. A., Griffiths, T. L., Theunissen, F. E., & Gallant, J. L. (2016). Natural speech reveals the semantic maps that tile human cerebral cortex. Nature, 532(7600), 453–458. https://doi.org/10.1038/nature17637
Ivanova, M. V., Herron, T. J., Dronkers, N. F., & Baldo, J. V. (2020). An empirical comparison of univariate versus multivariate methods for the analysis of brain-behavior mapping. https://doi.org/10.1101/2020.04.13.039958
Jawahar, G., Sagot, B., & Seddah, D. (2019). What Does BERT Learn about the Structure of Language? Proceedings of the 57th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics, 3651–3657. https://doi.org/10.18653/v1/P19-1356
Johansson, V. (2008). Lexical diversity and lexical density in speech and writing: a develop-mental perspective. In Phonetics Working Papers (Vol. 53).
Johns, C. L., Tooley, K. M., & Traxler, M. J. (2008). Discourse impairments following right hemisphere brain damage: A critical review. In Linguistics and Language Compass (Vol. 2, Issue 6, pp. 1038–1062). Blackwell Publishing Inc. https://doi.org/10.1111/j.1749-818X.2008.00094.x
Johnson, M. D., & Ojemann, G. A. (2000). The Role of the Human Thalamus in Language and Memory: Evidence from Electrophysiological Studies. Brain and Cognition, 42(2), 218–230. https://doi.org/10.1006/brcg.1999.1101
Joutsa, J., Corp, D., & Fox, M. (2022). Lesion network mapping for symptom localization: recent developments and future directions. Current Opinion in Neurology, 35(4), 453–459. https://doi.org/10.1097/WCO.0000000000001085
Jung-Beeman, M. (2005). Bilateral brain processes for comprehending natural language. Trends in Cognitive Sciences, 9(11), 512–518. https://doi.org/10.1016/j.tics.2005.09.009
Just, M. A., Carpenter, P. A., Keller, T. A., Eddy, W. F., & Thulborn, K. R. (1996). Brain activation modulated by sentence comprehension. Science, 274(5284), 114–116. https://doi.org/10.1126/science.274.5284.114
Kasher, A., Batori, G., Soroker, N., Graves, D., & Zaidel, E. (1999). Effects of Right- and Left-Hemisphere Damage on Understanding Conversational Implicatures. In Brain and Language (Vol. 68). http://www.idealibrary.comon
Kemmerer, D. (2015). Cognitive neuroscience of language (First, Vol. 599). Psychology Press.
Kennedy, D. N., Lange, N., Makris, N., Bates, J., Meyer, J., & Caviness, V. S. (1998). Gyri of the human neocortex: an MRI-based analysis of volume and variance. Cerebral Cortex, 8(4), 372–384. https://doi.org/10.1093/cercor/8.4.372
Klingbeil, J., Brandt, M. L., Stockert, A., Baum, P., Hoffmann, K. T., Saur, D., & Wawrzyniak, M. (2023). Associations of lesion location, structural disconnection, and functional diaschisis with depressive symptoms post stroke. Frontiers in Neurology, 14. https://doi.org/10.3389/fneur.2023.1144228
Kloska, S. P., Wintermark, M., Engelhorn, T., & Fiebach, J. B. (2010). Acute stroke magnetic resonance imaging: Current status and future perspective. In Neuroradiology (Vol. 52, Issue 3, pp. 189–201). https://doi.org/10.1007/s00234-009-0637-1
Kong, A. (2009). The use of main concept analysis to measure discourse production in Cantonese-speaking persons with aphasia: A preliminary report. Journal of Communication Disorders, 42(6), 442–464. https://doi.org/10.1016/j.jcomdis.2009.06.002
Kong, A. (2023). Spoken Discourse Impairments in the Neurogenic Populations (A. Kong, Ed.). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-031-45190-4
Kong, A., & Wong, C. W.-Y. (2018). An Integrative Analysis of Spontaneous Storytelling Discourse in Aphasia: Relationship With Listeners’ Rating and Prediction of Severity and Fluency Status of Aphasia. American Journal of Speech-Language Pathology, 27(4), 1491–1505. https://doi.org/10.1044/2018_AJSLP-18-0015
Kümmerer, D., Hartwigsen, G., Kellmeyer, P., Glauche, V., Mader, I., Klöppel, S., Suchan, J., Karnath, H. O., Weiller, C., & Saur, D. (2013). Damage to ventral and dorsal language pathways in acute aphasia. Brain, 136(2), 619–629. https://doi.org/10.1093/brain/aws354
Laloux, P., & Belgian Stroke Council. (2003). Cost of acute stroke. A review. Acta Neurologica Belgica, 103(2), 71–77.
Lau, J. K. L., Humphreys, G. W., Douis, H., Balani, A., Bickerton, W. L., & Rotshtein, P. (2015). The relation of object naming and other visual speech production tasks:A large scale voxel-based morphometric study. NeuroImage: Clinical, 7, 463–475. https://doi.org/10.1016/j.nicl.2015.01.015
Leaman, M. C., & Edmonds, L. A. (2021). Measuring Global Coherence in People With Aphasia During Unstructured Conversation. American Journal of Speech-Language Pathology, 30(1S), 359–375. https://doi.org/10.1044/2020_AJSLP-19-00104
LeBel, A., & D’Mello, A. M. (2023). A seat at the (language) table: incorporating the cerebellum into frameworks for language processing. Current Opinion in Behavioral Sciences, 53, 101310. https://doi.org/10.1016/j.cobeha.2023.101310
Lerner, Y., Honey, C. J., Silbert, L. J., & Hasson, U. (2011). Topographic Mapping of a Hierarchy of Temporal Receptive Windows Using a Narrated Story. The Journal of Neuroscience, 31(8), 2906–2915. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.3684-10.2011
Levelt, W. J. M. (1989). Speaking: From Intention to Articulation. The MIT Press. https://doi.org/10.7551/mitpress/6393.001.0001
Lindell, A. K. (2006). In Your Right Mind: Right Hemisphere Contributions to Language Processing and Production. Neuropsychology Review, 16(3), 131–148. https://doi.org/10.1007/s11065-006-9011-9
Lock, S., & Armstrong, L. (1997). Cohesion analysis of the expository discourse of normal, fluent aphasic and demented adults: A role in differential diagnosis? Clinical Linguistics & Phonetics, 11(4), 299–317. https://doi.org/10.3109/02699209708985197
Lomas, J., Pickard, L., Bester, S., Elbard, H., Finlayson, A., & Zoghaib, C. (1989). The Communicative Effectiveness Index. Journal of Speech and Hearing Disorders, 54(1), 113–124. https://doi.org/10.1044/jshd.5401.113
Manders, E. (2016). Handboek Neurologische communicatiestoornissen. Garant.
Mansfield, A., Inness, E. L., & Mcilroy, W. E. (2018). Stroke. In Handbook of Clinical Neurology (Vol. 159, pp. 205–228). Elsevier B.V. https://doi.org/10.1016/B978-0-444-63916-5.00013-6
Martin, K. C., Seydell-Greenwald, A., Berl, M. M., Gaillard, W. D., Turkeltaub, P. E., & Newport, E. L. (2022). A Weak Shadow of Early Life Language Processing Persists in the Right Hemisphere of the Mature Brain. Neurobiology of Language, 3(3), 364–385. https://doi.org/10.1162/nol_a_00069
Matias-Guiu, J. A., Suárez-Coalla, P., Yus, M., Pytel, V., Hernández-Lorenzo, L., Delgado-Alonso, C., Delgado-Álvarez, A., Gómez-Ruiz, N., Polidura, C., Cabrera-Martín, M. N., Matías-Guiu, J., & Cuetos, F. (2022). Identification of the main components of spontaneous speech in primary progressive aphasia and their neural underpinnings using multimodal MRI and FDG-PET imaging. Cortex, 146, 141–160. https://doi.org/10.1016/j.cortex.2021.10.010
Na, Y., Jung, J. Y., Tench, C. R., Auer, D. P., & Pyun, S. B. (2022). Language systems from lesion-symptom mapping in aphasia: A meta-analysis of voxel-based lesion mapping studies. NeuroImage: Clinical, 35. https://doi.org/10.1016/j.nicl.2022.103038
Noppeney, U., & Price, C. J. (2002). Retrieval of visual, auditory, and abstract semantics. NeuroImage, 15(4), 917–926. https://doi.org/10.1006/nimg.2001.1016
Ntracha, A., Iakovakis, D., Hadjidimitriou, S., Charisis, V. S., Tsolaki, M., & Hadjileontiadis, L. J. (2020). Detection of Mild Cognitive Impairment Through Natural Language and Touchscreen Typing Processing. Frontiers in Digital Health, 2. https://doi.org/10.3389/fdgth.2020.567158
Obleser, J., Eisner, F., & Kotz, S. A. (2008). Bilateral Speech Comprehension Reflects Differential Sensitivity to Spectral and Temporal Features. The Journal of Neuroscience, 28(32), 8116–8123. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.1290-08.2008
Ostrand, R., & Gunstad, J. (2021). Using Automatic Assessment of Speech Production to Predict Current and Future Cognitive Function in Older Adults. Journal of Geriatric Psychiatry and Neurology, 34(5), 357–369. https://doi.org/10.1177/0891988720933358
Pakhomov, S. V. S., Smith, G. E., Chacon, D., Feliciano, Y., Graff-Radford, N., Caselli, R., & Knopman, D. S. (2010). Computerized Analysis of Speech and Language to Identify Psycholinguistic Correlates of Frontotemporal Lobar Degeneration. Cognitive and Behavioral Neurology, 23(3), 165–177. https://doi.org/10.1097/WNN.0b013e3181c5dde3
Penttilä, N., Korpijaakko-Huuhka, A. M., & Kent, R. D. (2018). Auditory–perceptual assessment of fluency in typical and neurologically disordered speech. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 61(5), 1086–1103. https://doi.org/10.1044/2018_JSLHR-S-17-0326
Pham, T., & Archibald, L. M. D. (2021). The role of phonological and semantic representations in verbal short-term memory and delayed retention. Memory & Cognition, 325–338. https://doi.org/10.3758/s13421-021-01216-8/Published
Pillay, S. B., Stengel, B. C., Humphries, C., Book, D. S., & Binder, J. R. (2014). Cerebral localization of impaired phonological retrieval during rhyme judgment. Annals of Neurology, 76(5), 738–746. https://doi.org/10.1002/ana.24266
Price, C. J., Hope, T. M., & Seghier, M. L. (2017). Ten problems and solutions when predicting individual outcome from lesion site after stroke. NeuroImage, 145, 200–208. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2016.08.006
Pustina, D., & Mirman, D. (2022). Lesion-to-Symptom Mapping Principles and Tools. Humana Press. https://doi.org/https://doi.org/10.1007/978-1-0716-2225-4
Pytel, V., Cabrera-Martín, M. N., Delgado-Álvarez, A., Ayala, J. L., Balugo, P., Delgado-Alonso, C., Yus, M., Carreras, M. T., Carreras, J. L., Matías-Guiu, J., & Matías-Guiu, J. A. (2021). Personalized Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation for Primary Progressive Aphasia. Journal of Alzheimer’s Disease, 84(1), 151–167. https://doi.org/10.3233/JAD-210566
Rajashekar, D., Wilms, M., Hecker, K. G., Hill, M. D., Dukelow, S., Fiehler, J., & Forkert, N. D. (2020). The Impact of Covariates in Voxel-Wise Lesion-Symptom Mapping. Frontiers in Neurology, 11. https://doi.org/10.3389/fneur.2020.00854
Reyes-Aguilar, A., Valles-Capetillo, E., & Giordano, M. (2018). A Quantitative Meta-analysis of Neuroimaging Studies of Pragmatic Language Comprehension: In Search of a Universal Neural Substrate. Neuroscience, 395, 60–88. https://doi.org/10.1016/j.neuroscience.2018.10.043
Richardson, J. D., & Hudspeth, S. G. (2014). Story Grammar Analysis in Persons with Mild Aphasia.
Rorden, C., Bonilha, L., Fridriksson, J., Bender, B., & Karnath, H.-O. (2012). Age-specific CT and MRI templates for spatial normalization. NeuroImage, 61(4), 957–965. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2012.03.020
Ruiter, M. B., Kolk, H. H. J., Rietveld, T. C. M., Dijkstra, N., & Lotgering, E. (2011). Towards a quantitative measure of verbal effectiveness and efficiency in the Amsterdam-Nijmegen everyday language test (ANELT). Aphasiology, 25(8), 961–975. https://doi.org/10.1080/02687038.2011.569892
Ruiter, M. B., Otters, M. C., Piai, V., Lotgering, E. A. M., Theunissen, J. E. M. C., & Rietveld, T. C. M. (2023). A transcription-less quantitative analysis of aphasic discourse elicited with an adapted version of the Amsterdam-Nijmegen Everyday Language Test (ANELT). Aphasiology, 37(10), 1556–1575. https://doi.org/10.1080/02687038.2022.2109124
Saur, D., Kreher, B. W., Schnell, S., Kümmerer, D., Kellmeyer, P., Vry, M.-S., Umarova, R., Musso, M., Glauche, V., Abel, S., Huber, W., Rijntjes, M., Hennig, J., & Weiller, C. (2008). Ventral and dorsal pathways for language. Proceedings of the National Academy of Sciences, 105(46), 18035–18040. https://doi.org/10.1073/pnas.0805234105
Schevenels, K. (2021). Lesion mapping protocol.
Schmidt, G. L., & Seger, C. A. (2009). Neural correlates of metaphor processing: The roles of figurativeness, familiarity and difficulty. Brain and Cognition, 71(3), 375–386. https://doi.org/10.1016/j.bandc.2009.06.001
Schwartz, M. F., Faseyitan, O., Kim, J., & Coslett, H. B. (2012). The dorsal stream contribution to phonological retrieval in object naming. Brain, 135(12), 3799–3814. https://doi.org/10.1093/brain/aws300
Schwartz, M. F., Kimberg, D. Y., Walker, G. M., Faseyitan, O., Brecher, A., Dell, G. S., & Coslett, H. B. (2009). Anterior temporal involvement in semantic word retrieval: Voxel-based lesion-symptom mapping evidence from aphasia. Brain, 132(12), 3411–3427. https://doi.org/10.1093/brain/awp284
Schweppe, J., Schütte, F., Machleb, F., & Hellfritsch, M. (2021). Syntax, morphosyntax, and serial recall: How language supports short-term memory. Memory & Cognition, 174–191. https://doi.org/10.3758/s13421-021-01203-z/Published
Shallice, T., & Burgess, P. W. (1991). Deficits in strategy application following frontal lobe damage in man. Brain, 114(2), 727–741. https://doi.org/10.1093/brain/114.2.727
Shriberg, E. (2001). To ‘errrr’ is human: Ecology and acoustics of speech disfluencies. Journal of the International Phonetic Association, 31(1), 153–169. https://doi.org/10.1017/S0025100301001128
Silveri, M. C. (2021). Contribution of the Cerebellum and the Basal Ganglia to Language Production: Speech, Word Fluency, and Sentence Construction—Evidence from Pathology. The Cerebellum, 20(2), 282–294. https://doi.org/10.1007/s12311-020-01207-6
Sperber, C., Wiesen, D., Goldenberg, G., & Karnath, H.-O. (2019). A network underlying human higher-order motor control: Insights from machine learning-based lesion-behaviour mapping in apraxia of pantomime. Cortex, 121, 308–321. https://doi.org/10.1016/j.cortex.2019.08.023
Stark, B. C., Basilakos, A., Hickok, G., Rorden, C., Bonilha, L., & Fridriksson, J. (2019). Neural organization of speech production: A lesion-based study of error patterns in connected speech. Cortex, 117, 228–246. https://doi.org/10.1016/j.cortex.2019.02.029
Stein, N. L., & Glenn, C. G. (1979). An Analysis of Story Comprehension in Elementary School Children. In R. O. Freedle (Ed.), New directions in discourse processing (pp. 53–120).
Sul, B., Lee, K. B., Hong, B. Y., Kim, J. S., Kim, J., Hwang, W. S., & Lim, S. H. (2019). Association of lesion location with long-term recovery in post-stroke aphasia and language deficits. Frontiers in Neurology, 10(JUL). https://doi.org/10.3389/fneur.2019.00776
Swinburn, K., Porter, G., & Howard, D. (2014). CAT-NL (1st ed.).
Tang, C., Hamilton, L. S., & Chang, E. F. (2017). Intonational speech prosody encoding in the human auditory cortex. Science, 357(6353), 797–801. https://doi.org/10.1126/science.aam8577
Tsolakopoulos, D., Kasselimis, D., Laskaris, N., Angelopoulou, G., Papageorgiou, G., Velonakis, G., Varkanitsa, M., Tountopoulou, A., Vassilopoulou, S., Goutsos, D., & Potagas, C. (2023). Exploring Pragmatic Deficits in Relation to Theory of Mind and Executive Functions: Evidence from Individuals with Right Hemisphere Stroke. Brain Sciences, 13(10). https://doi.org/10.3390/brainsci13101385
Van Borsel, J. (2013). Basisbegrippen logopedie. Deel 2: Communicatiestoornissen. Acco.
Van Den Heuvel, E., Manders, E., Roeyers, H., & Zink, I. (2019). Diepgaande analyse van de spontane taal met behulp van de ActiePlatenTest.
Vandermosten, M. (2023). Afasie symptomen en neurolinguïstische modellen [Powerpointslides]. Faculteit Geneeskunde, Katholieke Universiteit Leuven. Geraadpleegd op 4 december 2023, van https://toledo.kuleuven.be/
van der Scheer, F., Zwaga, M., & Jonkers, R. (2011). Normering van de ASTA, Analyse voor Spontane Taal bij Afasie (Vol. 17, Issue 2).
Vandenborre, D., Cornette, C., & Visch-Brink, E. (2021). CAT-NL Conceptuele Analyse Situatieplaat. www.pearsonclinical.nl
Visch-Brink, E. G., van de Sandt-Koenderman, M., & el Hachioui, H. (2010). ScreeLing: handleiding (1st ed.). Bohn Stafleu van Loghum.
Walker, G. M., Schwartz, M. F., Kimberg, D. Y., Faseyitan, O., Brecher, A., Dell, G. S., & Coslett, H. B. (2011). Support for anterior temporal involvement in semantic error production in aphasia: New evidence from VLSM. Brain and Language, 117(3), 110–122. https://doi.org/10.1016/j.bandl.2010.09.008
Wawrzyniak, M., Stockert, A., Klingbeil, J., & Saur, D. (2022). Voxelwise structural disconnection mapping: Methodological validation and recommendations. NeuroImage: Clinical, 35, 103132. https://doi.org/10.1016/j.nicl.2022.103132
Wilson, S. M., Entrup, J. L., Schneck, S. M., Onuscheck, C. F., Levy, D. F., Rahman, M., Willey, E., Casilio, M., Yen, M., Brito, A. C., Kam, W., Davis, L. T., de Riesthal, M., & Kirshner, H. S. (2023). Recovery from aphasia in the first year after stroke. Brain, 146(3), 1021–1039. https://doi.org/10.1093/brain/awac129
Wilson, S. M., Henry, M. L., Besbris, M., Ogar, J. M., Dronkers, N. F., Jarrold, W., Miller, B. L., & Gorno-Tempini, M. L. (2010). Connected speech production in three variants of primary progressive aphasia. Brain, 133(7), 2069–2088. https://doi.org/10.1093/brain/awq129
Winkler, A. M., Ridgway, G. R., Webster, M. A., Smith, S. M., & Nichols, T. E. (2014). Permutation inference for the general linear model. NeuroImage, 92, 381–397. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2014.01.060
Xing, S., Lacey, E. H., Skipper-Kallal, L. M., Jiang, X., Harris-Love, M. L., Zeng, J., & Turkeltaub, P. E. (2016). Right hemisphere grey matter structure and language outcomes in chronic left hemisphere stroke. Brain, 139(1), 227–241. https://doi.org/10.1093/brain/awv323
Zhang, M., Geng, L., Yang, Y., & Ding, H. (2021). Cohesion in the discourse of people with post-stroke aphasia. Clinical Linguistics & Phonetics, 35(1), 2–18. https://doi.org/10.1080/02699206.2020.1734864
