Help, allemaal 'andere' kinderen!*
*Wanneer ‘andere’ toch niet helemaal anders is…
Als laatstejaarsstudent leerkracht lager onderwijs heb ik al in veel klassen mogen observeren en participeren. Elke klas, school en leerkracht heeft zo zijn/haar unieke manier van het begeleiden van kinderen doorheen de lagere school. Iedereen doet het volgens hun manier maar wel telkens met respect voor het welbevinden en het leren van de kinderen.
Toch viel het me na drie scholen, zes klassen en vijf externe stages en zomerscholen op dat in elke klas gelijkaardige types van kinderen aanwezig zijn. Het is ook datgene dat me prikkelde om hierover mijn bachelorproef te schrijven.
Door mijn interesse in deze materie, wist ik ook direct wat ik wou onderzoeken voor mijn bachelorproef. Al snel rees bij mij de vraag: ‘Hoe kan een leerkracht een kind het beste helpen als hij/zij rekening houdt met de verschillen in de persoonlijkheid van dit kind?’
Door gebruik te maken van twee verschillende datamethodes (twee interviews en een uitgewerkt onderzoek) kon ik mijn onderzoek het meest representatief maken.
Met al wat informatie in het achterhoofd en met veel passie voor deze tak binnen de psychologie was mijn honger naar kennis en een antwoord op deze vraag groot genoeg om hierrond een onderzoek te maken.
Wat is dat zo’n persoonlijkheid?
Wat is een persoonlijkheid? Dit is een vraag waar dat mensen al eeuwen een antwoord op proberen te zoeken. Doorheen de jaren zijn er verschillende psychologen, filosofen, pedagogen, geleerden, schrijvers enz. die dit woord hebben proberen te omschrijven. Iedereen heeft er een andere definitie voor. Volgens William James is persoonlijkheid eigenlijk hetzelfde als het ‘ik’. Je kan een goed beeld krijgen van wat persoonlijkheid inhoudt door te letten op hoe je het woord ‘ik’ gebruiken.
Voor veel wetenschappers is deze definitie te beperkt en omvat het niet voldoende wat het eigenlijk is. Zo kwamen de Amerikaanse psychologen Randy Larsen en David Buss tot een concreter uitleg van dit fenomeen.
Zij beschreven een persoonlijkheid als ‘de stabiele, georganiseerde verzameling psychologische eigenschappen en mechanismen in de mens die zijn of haar interacties met en aanpassingen aan de psychische, sociale en fysieke omgeving beïnvloeden.’
Omdat dit meer omvat wat een persoonlijkheid is, is het ook deze definitie die ik gebruikte als de basis voor mijn onderzoek.
Zoals eerder vermeld bestaan er heel wat theorieën. De humorale pathologie en het DISC-model beschouw ik als achterhaald en onvoldoende wetenschappelijk onderbouwd. De humorale pathologie is gebaseerd op een verouderde visie die persoonlijkheid verklaart aan de hand van vier lichaamssappen, een idee dat niet strookt met moderne psychologische inzichten.
Ook het DISC-model, hoewel het nog vaak gebruikt wordt in onderwijs- en bedrijfsmatige contexten, kent beperkingen. Het model categoriseert kinderen in vier vaste kleurtypes. Deze indeling doet volgens mij weinig tot geen recht aan de verschillende persoonlijkheden van kinderen.
Het PCM-model is, in tegenstelling tot de vorige modellen wel wetenschappelijk onderbouwd en biedt een benadering van een persoonlijkheid via communicatieprofielen. Het model heeft ook praktische toepassingen in interactie en zelfinzicht van een kind. Door kinderen in te delen in een beperkt aantal types, ontstaat sneller het risico op labelen en dat is niet de bedoeling.
Door de verschillende modellen naast elkaar te leggen, werd het voor mij duidelijk dat het Big Five-model het meest representatief is voor mijn onderzoek. Het Big Five-model vertrekt niet vanuit types, maar vanuit dimensies: vijf brede persoonlijkheidstrekken (extraversie, vriendelijkheid, zorgvuldigheid, emotionele stabiliteit en openheid).
Een spel met inhoud
Dit model (de Big Five) heb ik vertaald naar een visueel beeld van een bloem om te kunnen gebruiken in de lagere school bij kinderen van 6 tot 12 jaar, de persoonlijkheidsbloem. Vanuit de theorie rond de persoonlijkheid van kinderen kan ik deze metafoor gebruiken. 
Een bloem begint als een zaadje. Dit staat symbool voor de temperamentkenmerken (nature) van een kind. Uit dit zaadje groeien wortels, die zich ontwikkelen aan de hand van natuurlijke interesses, zoals voorkeur voor bepaald speelgoed. In het zaadje zit al de kiem van de bloem (de persoonlijkheid) maar die is nog pril en moet groeien dankzij een gezonde omgeving (licht, water, voedingsstoffen: nurture).
De stengel groeit en draagt bladeren, die staan voor invloedsmomenten. Hoe groter een blad, hoe sterker de impact van de omgeving. Uiteindelijk bloeit de bloem zelf open, met vijf bloemblaadjes: de Big Five persoonlijkheidskenmerken. Hoe dikker een blaadje, hoe sterker dit kenmerk aanwezig is.
Elke bloem is uniek. Sommige groeien het best in gezelschap, andere liever alleen. Persoonlijkheid bij kinderen is dus het resultaat van nature, nurture én hun wisselwerking.
Het onderzoek uit de doeken gedaan
Het onderzoek bestond uit twee delen.
In het eerste deel, schatte de leerkracht per leerling het gedrag in op basis van de vijf dimensies van de Big Five. Dit gebeurde volledig anoniem.
In het tweede deel, speelde ik met elk kind een spel gebaseerd op mijn bloemmodel. De resultaten van de leerkracht worden pas achteraf vergeleken, om beïnvloeding te vermijden.
In het spel krijgt het kind per dimensie 10 ja/nee-stellingen. Bij een ‘ja’ legt het kind de stelling op de bloem. Dit betekende op een sterke aanwezigheid van het kenmerk. Bij ‘nee’ of twijfel werd de stelling apart gelegd. De stellingen waren aangepast aan de leeftijd (eerste, tweede of derde graad), maar de kern bleef hetzelfde. Het spel duurde gemiddeld tien tot vijftien minuten per kind.
De bloem als een spiegel voor de persoonlijkheid
Vanuit het onderzoek kan ik concluderen dat mijn model toepasbaar is in de lagere school om de persoonlijkheid van kinderen in kaart te brengen. Samen met de experten vanuit mijn interviews heb ik ook enkele tips kunnen opstellen die leerkrachten kunnen hanteren om het leren van kinderen te bevorderen. Deze tips heb ik gebundeld tot een praktische handleiding die leerkrachten kunnen gebruiken als leidraad naast mijn model.
We kunnen dus stellen dat als leerkrachten werken aan de persoonlijkheidsontwikkeling van kinderen, ze werken aan de kern van het onderwijs.
Bibliografie
123test team. (2024, juni 21). Persoonlijkheid, wat is dat? Opgehaald van 123test.com: https://www.123test.com/nl/persoonlijkheid-wat-is-dat/
Abundant Life. (2024). De 4 persoonlijkheidsstijlen van DISC model uitgelegd. Opgehaald van abundantlife.nl: https://www.abundantlife.nl/disc/uitleg-disc-model
AbundantLife. (sd). De 4 persoonlijkheidsstijlen van DISC model uitgelegd. De 4 persoonlijkheidsstijlen van DISC model uitgelegd. Abundant Life: coaching en training, Nederland.
Aken, M. A. (2006). De persoonlijkheid van kinderen. Utrecht: Universiteit van Utrecht.
Aken, M. A. (2010). Persoonlijkheid en persoonlijkheidsstoornissen bij kinderen en adolescenten. Utrecht: Universiteit van Utrecht.
Andc.tv. (2022, november 09). Wil je weten: dit zegt je favoriete kleur M&M over je . Opgehaald van andc.tv: https://www.andc.tv/body-en-mind/wil-je-weten-dit-zegt-je-favoriete-kle…
Barelds, D. (2016). Persoonlijkheid. Groningen: Universiteit van Groningen.
Betty Butz, C. M. (2013). Temperament, hechting en persoonlijkheids problematiek bij jongvolwassenen in de ambulante ggz. Opgehaald van PDF bestand van Boom: chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.tijdschriftgedragstherapie.nl/scripts/shared/artikel_pdf.ph…
Boom management . (2020, september 8). Gedrag, wat is dat eigenlijk? Opgehaald van boommanagement.nl: https://boommanagement.nl/artikel/gedrag-wat-is-dat-eigenlijk/
Borgers, L. (2004). Verbanden tussen de persoonlijkheid van kinderen en de mate waarin ze griezelen bij het lezen van griezelverhalen. Leuven: KUL. Faculteit Psychologie en pedagogische wetenschappen.
Büttner, S. (2019). Draagt persoonlijkheid bij aan de X-factor van de leraar? Leuven: KUL.
Charles H. Hillman, K. I. (2008, januari sd). Be smart, exercise your heart: exercise effects on brain and cognition. Opgehaald van nature.com: https://www.nature.com/articles/nrn2298
ChatGPT. (2025). ChatGPT. Opgehaald van ChatGPT: https://chatgpt.com/
Darby, J. (2023, mei 14). Big Five Persoonlijkheid Test. Opgehaald van thomas.co: https://www.thomas.co/nl/resources/type/gidsen/big-five-persoonlijkheid…
Dewiana Novitasari, M. A. (2022). DO GENETIC PERSONALITIES AND AUTHORATIVE PARENTING STYLESINFLUENCE CHILDREN’S CHARACTER? A CORRELATIONAL STUDY AT ELEMENTARY SCHOOLS IN INDONESIA. Indonesië : Jurnal PAJAR.
Dewulf, L. (2023). Mijn school kiest voor mijn talent : elk kind & elke leraar laten schitteren. Tielt: LannooCampus.
D'Hondt, D. (2024). Leefstijlverandering; nature en nurture. Opgehaald van medisports.nl: https://www.medisports.nl/blog/leefstijlverandering-nature-en-nurture#:….
DISC Benelux. (2024). Het DISC model in de klas. Opgehaald van discbenelux.nl: https://discbenelux.nl/het-disc-model-in-de-klas/#:~:text=De%20DISC%20p…
Ensie. (2022). Diversiteit. Opgehaald van ensie.nl: https://www.ensie.nl/redactie-ensie/diversiteit
Erikson, T. (2016). Omringd door idioten. In T. Erikson, Omringd door idioten (p. 21). Engeland: HarperCollins.
Erikson, T. (2016). Omringd door idioten. Engeland: HarperCollins.
Erikson, T. (2021). Omringd door psychopaten. Zweden : HarperCollins.
Eva Bloemers, M. V. (2022). Persoonlijkheid (deel 1) [Geregistreerd door De Podcast Psycholoog]. Nederland.
Eva Bloemers, M. V. (2022). Persoonlijkheid (deel 2) [Geregistreerd door De Podcast Psycholoog]. Nederland.
Geldoplh A. Kohnstamn, C. F. (1998). Parental Descriptions of Child Personality: Developmental Antecedents of the Big Five. Londen: Lawrence Erlbaum Associates, Publishers.
Gremmen, M. C. (2018). Social network processes and academic functioning: The role of peers in students' school well-being, academic engagement, and academic achievement. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen.
Groos, D. (2016, november 20). Introspectie. Opgehaald van depsycholoog.be: https://www.depsycholoog.nl/introspectie/#:~:text=Introspectie%20beteke….
Hantson, E., Van de Velde, M. C., & Desoete, A. (2015). Persoonlijkheid en (de)motivatie van kinderen en jongeren: theorie, praktijk en onderzoek van Process Communication Model. Gent: Academia Press.
Hantson, Edwin. (2015). PERSOONLIJKHEID EN (DE)MOTIVATIE BIJ KINDEREN: theorie, praktijk en onderzoek van Process Communication Model. UGENT: Academia Press.
Heverlee, H. H. (2025). Vrije basisschool Heilig Hart Heverlee. Opgehaald van www.basisschoolhhh.be: https://www.basisschoolhhh.be/
Hütten, A. M. (2018). Definitie Inclusie Nieuwe Stijl. Opgehaald van inclusienieuwestijl.be: https://www.inclusienieuwestijl.nl/alle-definities-van-inclusie-op-een-…
Ilgen, H. (2023). Ik heb jou wel door. Amsterdam: Haystack.
Ivan Mervielde Veerle Buyst, F. D. (1995). The validity of the Big-five as a model for teachers' ratings of individual differences among children aged 4–12 years. Elsevier.
JMouders.nl. (2020, april 10). De popie-jopie, de pestkop of de slome slak: welk gedrag vertoont jouw kind in de klas? Opgehaald van jmouders.nl: https://www.jmouders.nl/type-kind-gedrag-leerling-klas-onderwijs/
jobpersonality. (2024). Start nu de persoonlijkheidstest! Kies voor afbeeldingen met een man of vrouw. Opgehaald van jobpersonality.com: https://www.jobpersonality.com/big-five-persoonlijkheidstest
Katrien Stuyven, E. G. (2015). Binnenklasdifferentiatie in de praktijk. Leuven/ De Haag: Acco.
Kikker, D. C. (2022). Wie ben ik? Nederland.
King, P. (2020). Read people like a book. Utrecht/Antwerpen: Kosmos Uitgeverij.
Krekels, D. (2005). Speel je kerntalenten uit: kinderspeelgoed vertelt wie je bent. Antwerpen: De Boeck.
Kuppens, P. (2025, januari 06). De theoretische kant van de persoonlijkheidsleer. (M. Coeckelberghs, Interviewer)
Lelie, D. (sd). PCM. Alle persoonlijkheidstypes zijn OK. De Lelie educatis, Driebruggen.
Leraar24. (2024, september 18). Hoe de klasindeling de prestaties van leerlingen kan beïnvloeden. Opgehaald van leraar24.nl: https://www.leraar24.nl/2625609/hoe-de-klasindeling-de-prestaties-van-l…
Lubach. (2025, april 30). Kleurentesten & persoonlijkheidstypen | LUBACH. Opgehaald van youtube.com: https://www.youtube.com/watch?v=AHWdEF2TEGc
MARY H. MAGUIRE, B. G. (2012). Speaking Personalities in Primary School Children's L2 Writing. ITHAKA: Tesol.
Nawas, M. (1986). Inleiding tot de persoonlijkheidsleer. Nijmegen: Dekker & van de Vegt.
Neil DEMEY, S. M. (2014-2015). Ontwikkelingsuitkomst van kinderen die op peuter- of kleuterleeftijd werden aangemeld voor diagnostisch onderzoek op een kinderpsychiatrische dienst. Gent: UGENT.
Odisee. (2024). Model binnenklasdifferentiatie- leer-kracht-model. Opgehaald van differentierenomteleren.be: https://differentierenomteleren.be/model-binnenklasdifferentiatie-leer-…
Platform, M. (sd). Big Five Persoonlijkheidstest. Big Five Persoonlijkheidstest. Mangement Platform.nl, Nederland.
Plomp, J. (2015). Een kwestie van persoonlijkheid. Nederland: Spectrum.
Randy Larsen, D. B. (2020). Personality Psychology Domains of Knowledge about Human Nature, 3e. United Kingdom: Mcgraw-Hill Education (Uk) Ltd.
S.E., S. D. (1994). Theories of personality (5th Ed.). Pacific Grove: Brooks/Cole.
Schriel, P. (2024). Het DISC model – Uitgebreide beschrijving DISC gedragsstijlen. Opgehaald van patrickschriel.nl: https://patrickschriel.nl/disc/
Sofie, D. W. (2024). Onderwijsexpert: "Leerlingen zélf teams laten vormen, werkt stigmatisering en uitsluiting in de hand" [Geregistreerd door S. L. Pedro De Bruyckere]. Brussel, Vlaams-Brabant, België.
Steegmans, A. (2024, september 27). Waarom kinderen zelf teamgenoten laten kiezen tijdens turnles een slecht idee is. Opgehaald van vrt.be: https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2024/09/25/kinderen-turnles-zelf-teams-kie…
Tips, M. (2025, januari 20). Vertaling van de theoretische kant van de persoonlijkheidsleer naar de praktijk. (M. Coeckelberghs, Interviewer)
Tumult. (2024). Wat is diversiteit? Opgehaald van watwat.be: https://www.watwat.be/identiteit/wat-diversiteit
VanDale. (2024). Betekenis 'persoonlijkheid'. Opgehaald van vandale.nl: https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/persoonl…
Verso. (2019, augustus 12). Definitie van diversiteit. Opgehaald van verso-net.be: https://verso-net.be/themas/hrwijs/hrwijs-detail/2019/08/12/Definitie-v…
Vlogaert, H. (2023, april 18). Persoonlijkheidsontwikkeling bij kinderen. Opgehaald van mama.libelle.be: https://mama.libelle.be/baby/persoonlijkheidsontwikkeling-kinderen/
Wij leren. (2022, februari 15). Big Five / Big 5. Opgehaald van wij-leren.nl: https://wij-leren.nl/big-five-5.php
wijleren.nl. (2020, april 13). PCM. Opgehaald van wij-leren.nl: https://wij-leren.nl/pcm.php#:~:text=PCM%20is%20de%20afkorting%20van,he….
