De Productieve Campus als bouwsteen voor een toekomstgerichte stedelijke economie
“Wenen opnieuw uitgeroepen tot de meest leefbare stad ter wereld.” Deze oneliner is inmiddels wijdverspreid en fungeert zowat als uithangbord voor de stad. Maar achter die titel schuilen ook zorgen over een snel groeiende bevolking, dure woningen en een onvoorspelbare economie die steeds afhankelijker wordt van kantoren en diensten. Terwijl de skyline zich vult met appartementsblokken, verdwijnen de werkplaatsen waar ooit werd gelast, genaaid en geproduceerd.
Wat als we die productie terughalen naar de stad, niet in de vorm van rokende fabrieken, maar wel als levendige plekken waar leren en maken hand in hand gaan? Dat is de gedachte achter de Productieve Campus, een nieuw concept dat het beroepsonderwijs en de productieve economie op één plek samenbrengt.
Van fabrieksrook naar maakplaats
Productie klinkt voor velen ouderwets: fabrieken, lawaai, vervuiling … Maar de moderne maakindustrie ziet er tegenwoordig heel anders uit. Ze werkt steeds vaker samen met kennisinstellingen, onderzoekscentra, creatieve sectoren en dienstensectoren. Denk hierbij aan circulaire materialen, duurzame bouwtechnieken of innovatieve 3D-printtoepassingen. Zulke activiteiten leveren niet alleen banen, maar ook nieuwe infrastructuur en slimme oplossingen voor stedelijke vraagstukken.
In Wenen wordt deze beweging al langer ondersteund. In 2017 startte de stad samen met de Kamer van Koophandel en de Vereniging van Oostenrijkse Industrieën het initiatief Produktive Stadt met als doel productie weer een zichtbare en gewaardeerde rol te geven in de stad om een sterke, lokale economie op te bouwen. De Productieve Campus sluit hierbij aan, maar met een nieuwe insteek: onderwijs als motor voor verandering.
Leren door te maken
De voordelen van samenwerking tussen kennisinstellingen en de economie hoeven niet beperkt te blijven tot universiteiten en onderzoekscentra. In Oostenrijk is namelijk ook het beroepsonderwijs sterk ontwikkeld. Veel jongeren kiezen voor een gespecialiseerde opleiding die hen direct voorbereidt op een baan in de maakindustrie, maar toch gebeurt dat vaak los van de plekken waar echte productie plaatsvindt. De Productieve Campus doorbreekt die scheiding.
In plaats van enkel de klassieke klaslokalen die alleen theoretisch en beperkt praktisch onderwijs bieden, ontstaan er in de Productieve Campus bijkomende hybride werkplaatsen. Studenten werken er samen met vakmensen, startups en zelfstandigen. Ze leren in de praktijk, worden sneller vaardig en zien hun werk meteen gerealiseerd in tastbare producten. Tegelijkertijd profiteren die bedrijven van jong talent, frisse ideeën en gedeelde voorzieningen.
Maar de campus is meer dan een school. Het is ook een ontmoetingsplek voor buurtbewoners, die er producten kunnen kopen, er na de schooluren workshops kunnen volgen, of simpelweg nieuwsgierig binnenlopen om te zien hoe dingen worden gemaakt.
Stel je een school voor die niet langer achter gesloten deuren lesgeeft, maar meer weg heeft van een markthal. Je loopt er binnen en ziet jonge studenten zij aan zij werken met ervaren vakmensen en leerkrachten. Aan de ene kant van de maakplaats worden in een houtatelier meubels gemaakt, aan de andere kant staat een 3D-printer die onderdelen produceert of ontstaat er een textielruimte waar de kleren nadien worden verkocht aan geïnteresseerde voorbijgangers. Zo wordt de campus een etalage van de maakcultuur, zichtbaar voor de hele stad.
Aspern Seestadt als proeftuin
Het concept werd concreet onderzocht voor Aspern Seestadt, een stadsuitbreidingsproject in Wenen. Hier verrijst een geheel nieuwe stadswijk met woningen, kantoren en voorzieningen. Wat nog ontbreekt? Een beroepscampus.
De gekozen locatie in Aspern Seestadt is veelbelovend en bleek al de projectsite van een internationale architectuurwedstrijd voor een klassiek geïnspireerde beroepscampus, los van de bestaande maakcultuur. Ze ligt vlakbij bestaande productiezones, met o.a. de voormalige Opel-fabriek, en een groot mobiliteitsknooppunt. Tegelijkertijd wordt de wijk bevolkt door duizenden nieuwe bewoners die behoefte hebben aan werkgelegenheid, onderwijs en gemeenschapsvoorzieningen. De Productieve Campus kan hier een verbindende rol spelen tussen stad en industrie, tussen leren en werken, en tussen bewoners en bedrijven.
Een toolbox voor de stad
Het ontwerp van de Productieve Campus laat zien hoe architectuur zulke verbindingen concreet kan maken. Het fungeert als een soort gereedschapskist voor de stad van de toekomst, toepasbaar bij zowel hergebruik van oude fabrieken alsook bij nieuwe, hybride gebouwen.
Toepassing van microzonering samen met een slimme clustering van functies binnen een gebouw, brengen bedrijven en opleidingen dichter bij elkaar. Combineer dit met flexibele plattegronden, en zo ontstaat een gebouw dat kan meegroeien met de arbeidsmarkt van morgen.
Daarnaast draait het ook om levendige plekken. Geen gesloten schoolgebouw, maar in plaats daarvan publieke ruimtes, open ateliers en zichtbare werkplaatsen die de campus tot een ontmoetingsplek en tastbaar deel maken van het dagelijkse stadsleven.
Verbinding met het verleden
Steden lopen steeds vaker tegen hun grenzen aan waarbij steeds meer open plekken verdwijnen. Juist daarom wordt het belangrijk om bestaande gebouwen opnieuw te benutten en multifunctioneel in te zetten. Dat is niet alleen efficiënt, maar ook een kans om de productieve stad weer toegankelijk en zichtbaar te maken.
Bestaande industriële complexen zoals de Opel-fabriek bieden grote kansen. De toekomst van het terrein is onzeker, maar de omvang, ligging en geschiedenis maken het een ideale plek om productie, onderwijs en cultuur met elkaar te verweven. Door samenwerking met de Productieve Campus kan zo’n locatie niet alleen nieuw leven krijgen, maar ook een duurzame invulling geven aan industrieel erfgoed. Het laat zien dat hergebruik van leegstaande panden en het slim stapelen van functies dé weg vooruit kan zijn.
Een blik op de toekomst
Uiteindelijk gaat dit onderzoek over meer dan enkel architectuur en gebouwen. Het is een oproep om steden wereldwijd niet langer te zien als losse puzzelstukjes van ‘wonen hier, werken daar’, maar als een dynamisch netwerk van activiteiten die elkaar juist versterken. In zo’n stad is productie niet iets uit het verleden, maar een fundament voor een leefbare toekomst.
Het succes van een stad draait niet om indrukwekkende infrastructuur, glimmende gebouwen of internationale rankings. Het draait om de vraag of inwoners ruimte, kansen en trots ervaren in ‘hun’ stukje stedelijke ruimte.
De Productieve Campus laat zien dat dit mogelijk is door onderwijs, werk en productie samen te brengen. Er ontstaat een stad die niet alleen leefbaar is, maar ook veerkrachtig en toekomstbestendig met een circulaire economie en een sterkere gemeenschap. Kortom, een mini-ecosysteem op alle niveaus.
Bibliografie
[1] Driessen, C., Goddeeris, E., Kolenberg, N., & Vandenberghe, I. (2024).
Vienna Made (0808168_57760437) [Master’s thesis, KU Leuven]. Teneo.
https://repository.teneo.libis.be/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_
pid=IE19284501&. Adapted by author in May 2025.
Re-Evaluating
Text
[1] Recorded by author during an oral exchange with Dorothee Huber in
January 2025.
Figures
[1] Magistratabteilung 18, Stadtentwicklung und Stadtplanung. (2017). Fachkonzept produktive Stadt. (No. 171). Vienna: Stadtentwicklung Wien.
https://www.digital.wienbibliothek.at/urn/urn:nbn:at:AT-WBR-580956
[2]
a. Stadt Wien. Stadtplan Wien. https://www.wien.gv.at/stadtplan. Adapted by author in October 2024.
b. Offene Daten Österreich. (s.d). Generalisierte Flächenwidmung
Wien. https://www.data.gv.at/katalog/dataset/a73c5b74-a9c9-4caa-
a796-e4c832645614#resources. Mapped by author in October 2024.
c. Magistratabteilung 18, Stadtentwicklung und Stadtplanung. (2017).
Übersichtsplan Produktive Stadt. Wienbibliothek im Rathaus. https://
www.digital.wienbibliothek.at/urn/urn:nbn:at:AT-WBR-580956. Mapped by author in October 2024.
Future-Proofing the Most Liveable City
Text
[1] Stadt Wien. (s.d). Vienna is the most liveable city in the world. https://www.wien.gv.at/english/politics/international/comparison/rank-
ing-economist.html
[2] Stadt Wien. (s.d). Vienna in a global context. https://www.wien.gv.at/
english/politics/international/comparison/
[3] [4] Magistratabteilung 18, Stadtentwicklung und Stadtplanung. (2017).
Fachkonzept produktive Stadt. (No. 171). Vienna: Stadtentwicklung Wien.
https://www.digital.wienbibliothek.at/urn/urn:nbn:at:AT-WBR-580956
[5] Researchgate. (21 December 2021). Four pillars of sustainable devel-
opment – how important is human capital today? What does need to be
sustainable in the eco-system? https://www.researchgate.net/post/Four_
pillars_of_sustainable_development-how_important_is_human_capital_
today_What_does_need_to_be_sustainable_in_the_eco-system
[6] Magistratabteilung 18, Stadtentwicklung und Stadtplanung. (2017).
Fachkonzept produktive Stadt. (No. 171). Vienna: Stadtentwicklung Wien.
https://www.digital.wienbibliothek.at/urn/urn:nbn:at:AT-WBR-580956
[7] De Boeck, S., & Ryckewaert, M. (2020). The Preservation of Productive
Activities in Brussels: The Interplay between Zoning and Industrial Gen-
trification. 5. 6. Urban Planning, 5(3), 351–363. https://doi.org/10.17645/
up.v5i3.3092
[8] [9] [10] [11] [12] [13] [14] [15] [16] Magistratabteilung 18, Stadtentwick-
lung und Stadtplanung. (2017). Fachkonzept produktive Stadt. (No. 171).
Vienna: Stadtentwicklung Wien. https://www.digital.wienbibliothek.at/
urn/urn:nbn:at:AT-WBR-580956
Figures
[1] [2] Stadt Wien. (s.d.) Bevölkerungsprognose – Statistiken. https://www.
wien.gv.at/statistik/publikationen/bev-prog-2023-zusammenfassung.
html. Adapted by author in April 2025.
[3] Stadt Wien. (August 2024). Vienna in Figures 2024. https://www.wien.
gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf. Adapted by author in May
2025.
[4] Researchgate. (21 December 2021). Four pillars of sustainable devel-
opment – how important is human capital today? What does need to be
sustainable in the eco-system? https://www.researchgate.net/post/Four_
pillars_of_sustainable_development-how_important_is_human_capital_
today_What_does_need_to_be_sustainable_in_the_eco-system
[5] Magistratabteilung 18, Stadtentwicklung und Stadtplanung. (2014).
STEP 2025 Urban Development Plan Vienna. Vienna: Stadtentwick-
lung Wien. https://www.wien.gv.at/stadtentwicklung/strategien/step/
step2025/publikationen.html
[6] [7] Oesterreichische Nationalbank. (June 2015). Monetary Policy and
the Economy Q2/15. Vienna: Oesterreichische Nationalbank.
https://www.oenb.at/en/Publications/Economics/Monetary-Poli-
cy-and-the-Economy/2015/Monetary-Policy-and-the-Economy-Q2-15.
html
[8] Municipal Department 23, Economic Affairs, Labour and Statistics.
(September 2015). Vienna’s Research, Technology and Innovation Strate-
gy. Wienbibliothek im Rathaus. https://www.digital.wienbibliothek.at/urn/
urn:nbn:at:AT-WBR-142071
[9] Oesterreichische Nationalbank. (June 2015). Monetary Policy and the
Economy Q2/15. Vienna: Oesterreichische Nationalbank. https://www.oenb.at/en/Publications/Economics/Monetary-Poli-
cy-and-the-Economy/2015/Monetary-Policy-and-the-Economy-Q2-15.
html
[10] Magistratabteilung 18, Stadtentwicklung und Stadtplanung. (Febru-
ary 2022). Smart City Strategy Vienna. Vienna: Stadtentwicklung Wien.
https://smartcity.wien.gv.at/wp-content/uploads/sites/3/2022/05/scwr_
klima_2022_web-EN.pdf
Learning the Trade
Text
[1] Österreichs Agentur für Bildung und Internationalisierung. (s.d.) The
Austrian Education System. https://bildungssystem.oead.at/en/
[2] Federal Ministry of Education, Science and Research. (2022). Educa-
tional Paths in Austria 2022/23. Vienna: Federal Ministry of Education,
Science and Research. https://www.statistik.at/fileadmin/publications/
BiZ-2020-2021.pdf.
Figures
[1]
a. Österreichs Agentur für Bildung und Internationalisierung. (s.d.)
The Austrian Education System. https://bildungssystem.oead.at/file-
admin/Dokumente/bildungssystem.at/Plakate/EN_Plakate2024_Bil-
dungssystem_web.pdf. Adapted by author in November 2024.
b. Statistik Austria. (2023). Bildung in Zahlen 2021/22. Verlag Öster-
reich. https://www.statistik.at/fileadmin/publications/BiZ-2020-2021.
pdf. Mapped by author in May 2025.
c. Magistratabteilung 18, Stadtentwicklung und Stadtplanung. (2017).
Übersichtsplan Produktive Stadt. Wienbibliothek im Rathaus. https://
www.digital.wienbibliothek.at/urn/urn:nbn:at:AT-WBR-580956.
Mapped by author in October 2024.
d. Offene Daten Österreich. (June 2011). Universitäten und Fach-
hochschulen Standorte Wien. https://www.data.gv.at/katalog/en/da-
taset/3e62e13e-3955-494a-91b3-f00ab9e84b48#resources. Mapped
by author in November 2024. Mapped by author in November 2024.
e. Offene Daten Österreich. (May 2011). Schulen Standorte Wien.
https://www.data.gv.at/katalog/dataset/c1ba372b-dba2-4bce-b72e-
b5c832eaaf44. Mapped by author in November 2024.
f. Bildungsdirektion Wien. (s.d.) Mittlere und höhere Schulen für
Mode. https://www.bildung-wien.gv.at/dam/jcr:98c5ae8b-65c1-
4fca-a911-bd5ec8821381/HUM_Mode.pdf. Mapped by author in
November 2024.
g. Bildungsdirektion Wien. (s.d.). Schule für Kunst und Gestaltung.
https://www.bildung-wien.gv.at/dam/jcr:3f6236fa-43cc-4c22-8e79-
127a5471db54/HUM_Kunst%20und%20Gestaltung.pdf. Mapped by
author in November 2024.
h. Bildungsdirektion Wien. (s.d.) Mittlere und Höhere technische
Schulen. https://www.bildung-wien.gv.at/dam/jcr:57db5cf4-27b5-
4024-9ddd-6a33ad6421e9/H%C3%B6here%20Technische%20Leh-
ranstalt.pdf. Mapped by author in November 2024.
i. Cronkleton, E. (14 March 2019). What is the Average Walking
Speed of An Adult. Healthline. https://www.healthline.com/health/
exercise-fitness/average-walking-speed#takeaway. Mapped by author in December 2024.
Case Studies
Text
[1] C.21. (s.d.) Atelierhaus C.21. https://www.c-21.at
[2] Mueller-Reimann Architekten (s.d.) Berlin Decks. https://mueller-rei-
mann.de/projekte/berlin-decks
[3] Handwerkskammer Hamburg. (s.d.) Handwerkerhof Meister-
meile.https://www.hwk-hamburg.de/artikel/handwerkerhof-meister-
meile-93%2C404%2C1817.html
[4] Office KGDVS. (s.d.) University Campus – Antwerp. https://officekgd-
vs.com/projects/301
Figures
[1] Müller, S. (s.d.) Atelierhaus C.21, street view [Photograph]. EUmie-
saward. https://www.miesarch.com/work/5020
[2] (s.n.) (s.d.) Berlin Decks [Rendered image]. https://mueller-reimann.de/
projekte/berlin-decks.
[3] ISOHAUS GmbH & Co. KG. (s.d.) Handwerkerhof Meistermeile [Pho-
tograph]. https://www.hwk-hamburg.de/artikel/handwerkerhof-meister-
meile-93%2C404%2C1817.html
[4] (s.n.) (s.d.) AP Hogeschool - Campus Hallen [Photograph]. AP Hoges-
chool. https://www.ap.be/campus/campus-hallen
[5] Image produced by author based on Google. (4 May 2023). Atelier-
haus C.21 [Aerial photograph]. Google Earth Pro. Adapted by author in
April 2025.
[6] Image produced by author based on Google. (31 May 2021). Gewer-
behof Meistermeile [Aerial photograph]. Google Earth Pro. Adapted by
author in April 2025.
[7] Image produced by author based on Google. (20 July 2022). Berlin
Decks [Aerial photograph]. Google Earth Pro. Adapted by author in April
2025.
[8] Image produced by author based on Google. (28 April 2022). AP Ho-
geschool [Aerial photograph]. Google Earth Pro. Adapted by author in
April 2025.
[9] [13] [17] [21] EUmiesaward. (s.d.). Atelierhaus C.21. https://www.mie-
sarch.com/work/5020. Adapted by author in November 2024.
[10] [14] [18] [22] Mueller-Reimann Architekten. (s.d.) Berlin Decks. https://
mueller-reimann.de/projekte/berlin-decks. Adapted by author in Novem-
ber 2024.
[11] [15] [19] Handwerkskammer Hamburg. (s.d.) Handwerkerhof Meister-
meile.https://www.hwk-hamburg.de/artikel/handwerkerhof-meister-
meile-93%2C404%2C1817.html. Adapted by author in November 2024.
[12] [16] [20] [24] Office KGDVS. (s.d.) University Campus – Antwerp.
https://officekgdvs.com/projects/301. Adapted by author in December
2024.
A Productive Campus
Text
[1] Wohnfonds Wien (March 2019). Aspern – The Seestadt of Vienna; Sub-
sidized living in a new urban district. Vienna: Wohnfonds Wien, fonds fur
wohnbau und stadterneuerung. https://www.wohnfonds.wien.at/media/
Website%20PDF-INFO%20Downloads/English%20Information/aspern_
seestadt_2019_english-pdf.pdf
[2] Apern Seestadt. (October 2021). Aspern Seestadt Facts & Figures.
https://www.aspern-seestadt.at/jart/prj3/aspern/data/downloads/2021_
aspern_Seestadt_Facts_Figures%20EN_Q4.pdf
[3] Stadt Wien. (s.d.) Zentralberufsschulgebaüdes Seestadt Aspern.
https://www.wien.gv.at/stadtplanung/berufsschule-edith-piaf-strasse
Figures
[1] Image produced by author based on Google. (23 November 2024).
Aspern Seestadt 2024 [Aerial photograph]. Google Earth Pro. Adapted
by author in May 2025.
[2] Image produced by author based on Google. (25 August 2001).
Aspern Seestadt 2001 [Aerial photograph]. Google Earth Pro.
[3] Image produced by author based on Google. (17 August 2011).
Aspern Seestadt 2011 [Aerial photograph]. Google Earth Pro.
[4] Image produced by author based on Google. (29 August 2014).
Aspern Seestadt 2014 [Aerial photograph]. Google Earth Pro.
Addendum
Figures
[1]
a. Stadt Wien. Stadtplan Wien. https://www.wien.gv.at/stadtplan.
Adapted by author in October 2024.
b. Offene Daten Österreich. (s.d). Generalisierte Flächenwidmung
Wien. https://www.data.gv.at/katalog/dataset/a73c5b74-a9c9-4caa-
a796-e4c832645614#resources. Mapped by author in October 2024.
c. Magistratabteilung 18, Stadtentwicklung und Stadtplanung. (2017).
Übersichtsplan Produktive Stadt. Wienbibliothek im Rathaus. https://
www.digital.wienbibliothek.at/urn/urn:nbn:at:AT-WBR-580956.
Mapped by author in October 2024.
d. Stadt Wien. (s.d.) Wien Kulturgut - Stadtplan 1858. https://www.
wien.gv.at/kulturportal/public/. Mapped by author in March 2025.
e. (s.n.) (s.d.) Historischer Atlas von Wien. Die Grenzen von “Groß
Wien” (1938 - 1946/1954) sowie davor und danach [Historical map].
Stadt Wien. https://www.wien.gv.at/actaproweb2/benutzung/image.
xhtml?id=51dc47811471c4d9b1b3239793aa986d. Mapped by au-
thor in March 2025.
f. TU Wien. (s.d). 210.010 Projektarbeit Bauprozessmanagement
– Integrale Planung und Industriebau. https://tiss.tuwien.ac.at/
course/courseDetails.xhtml?dswid=9643&dsrid=450&semes-
ter=2024W&courseNr=210010. Mapped by author in November
2024 based on the information provided by the course submissions
of students at TU Wien during the summer semester of 2024.
[2] [6] [12] Driessen, C., Goddeeris, E., Kolenberg, N., & Vandenberghe,
I. (2024). Vienna Made (0808168_57760437) [Master’s thesis, KU Leuven].
Teneo. https://repository.teneo.libis.be/delivery/DeliveryManagerServ-
let?dps_pid=IE19284501&. Adapted by author in December 2024.
[3] Mautner Markhof. (s.d.) Unthernehmen. https://www.dynastiemautner-
markhof.com/de/unternehmen/. Consulted by author in December 2024.
[4] Manner. (s.d.) Manner Geschichte. https://www.manner.com/de-DE/
uber-manner/manner-geschichte. Consulted by author in December 2024.
[5] Input. (s.d.) Otto Bock Healthcare Products GMBH, Austria. http://
www.input-h2020.eu/otto-bock-healthcare-products-gmbh-austria/. Con-
sulted by author in June 2025.
[7] Meine Klima Zukunft. (2024). Trade fair location - KlimaZukunft. https://
www.meineklimazukunft.com/lang%3Den/1206.htm. Consulted by author
in June 2025.
[8] Michael’s Roots in Vienna. (15 July 2024). Handschuhfabrik J.E.Zach-
arias. https://michaelsrootsinvienna.at/blog/2024/07/15/handschuhfab-
rik-j-e-zacharias/ .michaelsrootsinvienna.at. Consulted by author in June
2025.
[9] Image produced by author based on Google. (Sept 2023). Maschin-
enfabrik Gläser. [Photograph]. Google Earth Pro. Consulted by author in
December 2024.
[10] Wien Energie. (s.d.) Inbetriebnahme Gaswerk in Simmering – 1899.
https://www.wienenergie.at/ueber-uns/meilensteine/1899-inbetrieb-
nahme-gaswerk-in-simmering/ .wienenergie.at. Consulted by author in
June 2025.
[11] Kaiser Franz Josef I. Jubiläumfonds für Werkstättengebäude. (s.d.)
Werkstättenhof Mollargasse. https://www.kfj-fonds.at/werkstaetten-
hof-mollardgasse/. Consulted by author in December 2024.
[13] Schlot. (s.d.) Schweineschlachthaus St. Marx – Arena Wien. https://
www.schlot.at/2024/01/09/schweineschlachthaus_st_marx_arena_wien/.
Consulted by author in December 2024.
[14] Loquis. (s.d.) Kapsch AG , Wien Podcast. https://www.loquis.com/
de/loquis/2019994/Kapsch%2BAG.geschichtewiki.wien.gv.at+5loquis.
com+5de.wikipedia.org+5. Consulted by author in June 2025.
[15] Wien Geschichte Wiki. (s.d.) Zacherlfabrik. https://www.geschichtewi-
ki.wien.gv.at/Zacherlfabrik.geschichtewiki.wien.gv.at+1geschichtewiki.
wien.gv.at+1. Consulted by author in June 2025.
[16] Wien Geschichte Wiki. (s.d.) Mühlen. https://www.geschichtewiki.
wien.gv.at/M%C3%BChlen .geschichtewiki.wien.gv.at. Consulted by au-
thor in June 2025.
[17] Mein Bezirk. (7 January 2018). Ehemalige Maschinenfabrik Warcha-
lowski, Eissler & Co. https://www.meinbezirk.at/ottakring/c-wirtschaft/
ehemalige-maschinenfabrik-warchalowski-eissler-und-co_a2368000. Con-
sulted by author in December 2024.
[18] Normalverbraucher, O. (8 January 2009). Listo-Film Wien Fassade
2009. Wikipedia. https://de.m.wikipedia.org/wiki/Datei%3AListo-Film_
Wien_Fassade_2009.jpg .de.m.wikipedia.org. Consulted by author in
June 2025.
[19] archINFORM. (23 April 2025) Projekt 27188. https://deu.archinform.
net/projekte/27188.htm. Consulted by author in June 2025.
[20] archINFORM. (23 April 2025). Projekt 41452. archINFORM. https://
www.archinform.net/projekte/41452.htm. Consulted by author in June
2025.
[21] archINFORM. (23 April 2025). Projekt 25743. https://www.archinform.
net/projekte/25743.htm. Consulted by author in June 2025.
[22] Heilinger, R., (29 August 2018). Wohn- und Geschäftshaus 6486 in
A-1050 Wien. https://de.m.wikipedia.org/wiki/Datei%3AWohn-_und_
Geschäftshaus_6486_in_A-1050_Wien.jpg. Consulted by author in June
[23] Schlot. (2018). 1160 Wien - SOWITSCH Aufzüge. https://www.schlot.
at/2018/10/11/at-1160-wien-sowitsch-aufzuege/. Consulted by author in
December 2024.
[24] Bayer, F. (1986). Wiener Radiowerk – Zeiss Gebäude [Etching]. Galerie
Tulbingerkogel. https://www.gtk.at/kunstwerke/franz-bayer/philips---wie-
ner-radiowerk---zeiss-geb-ude---radierung-aus-1986/3713. Consulted by
author in June 2025.
[25] Bild des Monats. (8 March 2021). Die Stechuhr der Firma Bally. https://
bm15blog.wordpress.com/2021/03/08/stechuhr-bally/. Consulted by au-
thor in December 2024.
[26] [27] [30] [31] Kronaus Mitterer. (s.d.) Zentralberufsschule Wien Sees-
tadt Aspern. https://www.kronaus-mitterer.at/projekte/zentralberufss-
chule-wien-seestadt-aspern/
[28] [29] [32] Wettbewerborganisation. (s.d.) Neubau des Zentralberufss-
chulgebäudes in Wien 22. Edith-Piaf-Straße, Seestadt Aspern. http://
www.wettbewerbsorganisation.at/upload/ausstellungen/weitere/12/03.
General Knowledge
FABRICations. (19 July 2024). De Werkende Woonwijk [Audio Podcast].
https://open.spotify.com/show/1tAr3XLJ0qJ0mWgGASA3Eo?si=611cf-
1b68e154f63
De Boeck, S., & Bassens, D. (2022) De essentiële economie : motor voor
een sociaal-ecologische transitie. Sarah De Boeck (ed.). Brussel: ASP.
Pamer, V. (2019). Urban planning in the most liveable city: Vienna. Urban
Research & Practice, 12(3), 285–295. https://doi.org/10.1080/17535069.
2019.1635728
Pietsch, S., Schreurs, E., Mandias, S., & Broekhuizen, D. (2018). The New
Craft School. Jap Sam Books.
