Inclusie van mensen met een handicap: activering is maar de helft van het verhaal

Inclusie van mensen met een handicap: ‘Activering is maar de helft van het verhaal’

Mensen met een arbeidshandicap willen net als iedereen hun talenten inzetten. Toch botsen ze nog altijd op drempels in onderwijs, mobiliteit, regelgeving en op werkvloeren. Activering alleen volstaat niet: échte inclusie vraagt om structurele oplossingen.

Beperkte keuzevrijheid

Ik werk voor de personeelsdienst van provincie Oost-Vlaanderen, waar ik medewerkers met een arbeidshandicap ondersteun. Hun beperkingen zijn heel uiteenlopend: cognitief, psychisch, lichamelijk of zintuiglijk. Toch botsen ze telkens op dezelfde drempel: het recht op arbeid is voor hen niet vanzelfsprekend.

Drempels in onderwijs, mobiliteit en zorg bemoeilijken niet alleen de zoektocht naar werk, maar ook het behoud ervan. Daarom is een integrale aanpak nodig, waarbij beleid over sectoren heen structurele obstakels wegwerkt. Pas dan krijgen mensen met een handicap de kans om hun talenten in te zetten en volwaardig deel te nemen aan de samenleving. Dat bleek niet alleen in mijn werk, maar dit onderzocht ik ook verder in mijn bachelorproef sociaal werk (HOGENT).

Onderwijs: eerste schakel in gelijke kansen

Gelijke kansen beginnen op school. Toch halen jongeren met een beperking gemiddeld een lager diploma of verlaten ze het onderwijs zonder kwalificatie. Daardoor belanden ze vaker in uitvoerende jobs zonder toekomstperspectief.

Een voorbeeld is een jongeman met autisme en ADHD die via een stage in het buitengewoon onderwijs bij ons startte als medewerker van de groendienst. Hij bloeide open en koos er later voor om opnieuw te studeren, gedreven door zijn passie voor informatica. Zijn succes zal afhangen van de mate waarin het hoger onderwijs hem kan ondersteunen. Helaas is dat geen evidentie.

Dat blijkt ook uit een andere ervaring met een stagiair met autisme. Zijn hogeschool raadde hem af om open te zijn over zijn beperking. Pas op het einde van de stage kwam dit aan het licht, toen het traject moeizaam liep. Openheid bij het begin van de stage had ons in staat gesteld gerichte steun te bieden. Nu was dit een negatieve ervaring voor alle partijen.

Werken is niet voor iedereen

Op de arbeidsmarkt blijven drempels groot. Vacatures zijn vaak voltijds, waardoor mensen die deeltijds willen of kunnen werken afhaken. Sollicitanten verzwijgen hun handicap vaak tot na de selectie, uit vrees om uitgesloten te worden. Regelmatig worden ze alsnog geweigerd omdat de werkgever enkel voltijdse inzet verwacht. Dat is pijnlijk, want de afwijzing gaat niet over competenties, maar over werkduur.

Vooroordelen

Op de werkvloer bestaan nog steeds vooroordelen. Fysieke handicaps zijn bekender en zichtbaarder, waardoor werkgevers vaak sneller bereid zijn aanpassingen te doen. Voor iemand in een rolstoel wordt bijvoorbeeld sneller een oplossing gezocht dan voor iemand met autisme die prikkelarm moet werken.

Werkgevers onderschatten vaak de haalbaarheid van kleine ingrepen of overschatten de kost ervan. Soms worden aanpassingen pas toegestaan na het voorleggen van een officiële diagnose, terwijl eenvoudige maatregelen vaak al een groot verschil maken.

Diagnose als toegangsticket?

Een diagnose is vaak noodzakelijk om erkend te worden als persoon met een handicap. Maar het doolhof van instanties – VDAB, VAPH, RIZIV, FOD Sociale Zekerheid – maakt het proces zwaar en versnipperd. Mensen moeten zich telkens opnieuw bewijzen en ervaren dat ze als profiteurs worden bekeken.

Gestraft om te werken

Sommigen ervaren werken zelfs als een straf. Een alleenstaande vrouw die ondanks haar recht op vervroegd pensioen blijft werken, verliest tegemoetkomingen omdat haar inkomen te hoog ligt. Haar medische kosten worden daarbij nauwelijks in rekening gebracht. Anderen zien hun uitkering verdwijnen zodra ze aan de slag gaan, waardoor werken hen financieel benadeelt.

Ook relatievormen spelen mee: koppels trouwen of wonen soms bewust niet samen, omdat ze anders een deel van hun uitkeringen verliezen. Het systeem kan dus afhankelijkheid en armoede in de hand werken.

Met de fietstaxi naar het werk

Zelfs bereikbaarheid is een struikelblok. Toen onze diensten verhuisden naar een minder toegankelijke locatie, raakte een medewerker moeilijker op het werk. Uiteindelijk schakelden we de fietstaxi van de Fietsambassade Gent in om de afstand tussen station en werkplek te overbruggen.

Toegankelijkheid is dus geen detail. Slechte bereikbaarheid beperkt de arbeidskeuze en kan bepalen of iemand al dan niet kan werken.

Kloof tussen beleid en realiteit

De Vlaamse Regering mikt op een werkzaamheidsgraad van 80 procent en legt de nadruk op activering. Dat is een mooie ambitie, maar voor mensen met een handicap volstaan activeringsmaatregelen niet. Zolang bovenstaande structurele drempels blijven bestaan, blijft inclusie onhaalbaar.

Het huidige beleid legt te veel verantwoordelijkheid bij de persoon met een handicap en de werkgever, terwijl structurele obstakels onvoldoende aangepakt worden. Activering alleen is maar de helft van het verhaal.

Durven kiezen voor echte inclusie

Als iedereen moet bijdragen aan de sociale zekerheid, moet het systeem ook garanderen dat iedereen kan bijdragen. Dat vraagt investeringen in toegankelijke infrastructuur en openbaar vervoer, ondersteuning van werkgevers en een inclusief onderwijs. Ook het hulpverleningslandschap moet eenvoudiger en minder bureaucratisch.

Kortom: echte inclusie vergt moedige beleidskeuzes en een integrale aanpak die structurele drempels wegneemt. Alleen dan kunnen mensen met een handicap hun recht op arbeid en vrije beroepskeuze echt waarmaken.