Overleven of sneuvelen: de succesformule van regionale integratieakkoorden
In een tijdperk van geopolitieke spanningen, groeiend nationalisme en druk op multilaterale kaders, lijkt het soms alsof onze internationale instituties wankelen. Sommige regionale integratieakkoorden (RIA’s) bloeien, terwijl andere verworden tot wat politicologe Julia Gray treffend omschreef als "zombies": organisaties die officieel nog bestaan, maar in de praktijk geen teken van leven meer vertonen. Ze houden vergaderingen zonder resultaat, volbrengen niet alle taken van hun mandaat, en genereren geen meerhandel. Ze zijn niet dood, maar ook zeker niet levend.
Deze 'zombificatie' van internationale samenwerking roept een fundamentele vraag op: welke factoren bepalen of een handelsakkoord daadwerkelijk 'fit' is om te overleven en zijn doelen te bereiken? Mijn masterproef, “Survival of the Fit-Agreements”, duikt in de kern van dit vraagstuk. Door een innovatieve en methodologisch scherpere lens te gebruiken dan voorheen, ontrafelt dit onderzoek de anatomie van een succesvol akkoord. De resultaten zijn niet alleen verrassend, ze bieden ook concrete handvatten voor de praktijk.
Een scherpere blik op de vitaliteit van regionale integratieakkoorden
Om te bepalen of een akkoord een succes is, volstaat het niet om simpelweg te kijken of het nog bestaat. De ware test is of het zijn kerntaak vervult: het bevorderen van handel tussen de lidstaten. Economen gebruiken hiervoor een ‘graviteitsmodel’, dat de handel voorspelt op basis van economische omvang en afstand, net als de zwaartekracht tussen planeten. Om dit model zo realistisch mogelijk te maken, wordt het vervolgens verrijkt met een reeks cruciale factoren. Vanzelfsprekend speelt niet alleen de geografische afstand een rol, maar ook of landen een grens delen, dezelfde taal spreken of een gezamenlijke koloniale geschiedenis hebben.
Maar de ware innovatie schuilt in de manier waarop we afrekenen met twee hardnekkige, methodologische spoken die oudere analyses teisterden. Ten eerste negeerden veel traditionele analyses de veelzeggende stilte van de landen die niet met elkaar handelden, een cruciale blinde vlek. Ten tweede werd de volledige wereldwijde context vaak over het hoofd gezien. Dit onderzoek pakt het daarom anders aan en gebruikt een PPML-analyse, de gouden standaard in het veld, die ook deze ‘handelsnullen’ meeneemt in de berekening voor een completer beeld. Tegelijkertijd worden de handelsstromen geanalyseerd via ‘multilaterale weerstandstermen’. Dit is een cruciale correctie die rekening houdt met de volledige wereldwijde context: handelt een land veel met zijn buur omdat het akkoord zo goed is, of simpelweg omdat handel met alle andere landen te duur en omslachtig is? Dankzij deze toevoegingen bekomen we een veel accurater beeld van de toegevoegde waarde van een integratieakkoord.
Gewapend met dit uiterst robuuste model passen we de counterfactual-analyse toe. Om de impact van de onderzochte akkoorden loepzuiver af te zonderen, werd in het model een speciale schakelaar (een dummy-variabele) ingebouwd. We creëren de meest realistische 'wat als'-situatie door te berekenen hoe de handel eruitziet als deze schakelaar op 'uit' staat. Een RIA wordt als ‘Levend’ geclassificeerd als de daadwerkelijke handel deze voorspelling overschrijdt. Zo niet, is ze ‘Niet-Levend’ – in een zombie-toestand of volledig inactief.
Deze methodologisch zorgvuldige aanpak leidt tot een opmerkelijke en hoopgevende conclusie. Waar eerdere, minder verfijnde metingen suggereerden dat bijna de helft van de internationale organisaties gericht op handelsintegratie disfunctioneel was, toont deze analyse dat ‘slechts’ 19% als ‘Niet-Levend’ kan worden bestempeld. Het beeld van een wijdverspreid institutioneel kerkhof moet dus grondig worden genuanceerd.
Het recept voor een succesvolle regionale integratie
Nu we de echt vitale akkoorden nauwkeurig kunnen onderscheiden van de papieren tijgers, kunnen we de ultieme vraag beantwoorden: wat zijn de ingrediënten voor succes? Een diepgaande statistische analyse van 50 RIA-organisaties met een specifiek economisch mandaat over een periode van meer dan 60 jaar onthult een aantal doorslaggevende factoren.
Ten eerste is de interne samenstelling cruciaal. Akkoorden waarvan de lidstaten gemiddeld democratischer zijn, presteren significant beter. Gedeelde democratische waarden en politieke stabiliteit vormen een vruchtbare bodem voor samenwerking. Ook een hoge mate van sociale en culturele homogeniteit – een gedeelde taal, religie of koloniale geschiedenis – versterkt de interne cohesie en verhoogt de kans op vitaliteit.
Ten tweede is er de onmiskenbare rol van leiderschap en machtsbalans. Een van de sterkste voorspellers voor succes is de aanwezigheid van minstens één grootmacht (een permanent lid van de VN-Veiligheidsraad). Zulke ‘anker-staten’ bieden middelen, legitimiteit en de nodige stuwkracht. Tegelijkertijd moet de macht binnen het akkoord in balans zijn. Een te hoge concentratie van economische macht bij één of enkele leden werkt averechts en verhoogt de kans op verlamming.
Het mandaat zelf is ook een bepalende factor. Organisaties met een focus op het politiek gevoelige domein van veiligheid zijn significant minder vitaal. Akkoorden die zich daarentegen richten op een meer technisch en functioneel domein, zoals het milieu, zijn veerkrachtiger.
Tot slot zijn er twee verrassende uitkomsten. Het absolute aantal lidstaten blijkt, tegen de verwachting in, geen significante factor. De kwaliteit en samenstelling van de leden zijn dus belangrijker dan de kwantiteit. Nog verrassender is dat een hoger gemiddeld ontwikkelingsniveau van de lidstaten geassocieerd is met een (beperkt) lagere vitaliteit. Dit duidt mogelijk op een ‘plafondeffect’: in reeds hoogontwikkelde en geïntegreerde regio’s is de extra handel die een akkoord kan genereren beperkter.
Een onmiskenbare voorbode van verval? Een aanhoudende uitstroom van lidstaten. Dit is een ondubbelzinnig alarmsignaal dat de relevantie van het akkoord afneemt. Onderstaande grafiek toont op basis van de log-odds de relatieve invloed van de onderzochte factoren.
Conclusie: geen noodlot, maar keuze
De vitaliteit van RIA-organisaties is geen willekeurig gegeven. Dit onderzoek toont aan dat het een voorspelbaar resultaat is van een complex samenspel van factoren: de samenstelling van de leden, het institutionele ontwerp, de interne machtsbalans en de steun van machtige spelers.
Deze inzichten hebben directe relevantie. Voor beleidsmakers en diplomaten bieden ze een blauwdruk. Bij het ontwerpen of hervormen van een akkoord moet men actief inzetten op het cultiveren van interne cohesie, het verzekeren van de betrokkenheid van een anker-staat en het bewaken van een evenwichtige machtsstructuur.
In een wereld die snakt naar effectieve internationale oplossingen, laat deze studie zien dat samenwerking wel degelijk kan werken. Door te begrijpen wat onze instituties ‘fit’ maakt om te overleven, kunnen we ze versterken en bouwen aan een meer stabiele en welvarende toekomst.
Bibliografie
African Union. (n.d.). Intergovernmental Authority on Development (IGAD).
Alesina, A., Devleeschauwer, A., Easterly, W., Kurlat, S., & Wacziarg, R.
(2003). Fractionalization (Dataset). Harvard University. https://scholar.harvard.edu/alesina
Anderson, J. E. (1979). A theoretical foundation for the gravity equation. American Economic
Review, 69(1), 106–116.
Anderson, J. E., & van Wincoop, E. (2003). Gravity with Gravitas: A Solution to the Border
Puzzle. The American Economic Review, 93(1), 170–192. http://www.jstor.org/stable/3132167
ASEAN Secretariat. (1992, January 28). Agreement on the Common Effective Preferential Tariff
(CEPT) Scheme for the ASEAN Free Trade Area (AFTA). https://agreement.asean.org
Baier, S. L., & Bergstrand, J. H. (2007). Do free trade agreements actually increase members'
international trade? Journal of International Economics, 71(1), 72–
95. https://doi.org/10.1016/j.jinteco.2006.02.006
Barro, R. J., & McCleary, R. M. (2010). Religion Adherence Data, 1970–2010 (Dataset). Harvard
Dataverse. https://doi.org/10.7910/DVN/9ZLGYH
Becker, S. O., Ferrara, A., Melander, E., & Pascali, L. (2023). Religious fragmentation, colonial
heritage, and civil conflict (Working paper). CAGE-University of Warwick.
Bergé, L. (2018). fixest: Fast Fixed-Effects Estimations. R package version 0.10.3. [Software].
Beschikbaar via CRAN.
Center for Systemic Peace. (2018). Polity5 Annual Time-Series, 1800-2018. (Dataset).
CEPII. (2023). GeoDist: Geographical distance and related variables (Dataset). Centre d’Études
Prospectives et d’Informations Internationales. https://www.cepii.fr
CEPII. (n.d.). Gravity database.
Cornell, S. E., & Starr, S. F. (2018). Modernization and Regional Cooperation in Central Asia: A New
Spring? Silk Road Studies Program.
Correlates of War Project. (2017). Colonial/Dependency Contiguity Data, 1816–
2016 (Dataset). https://correlatesofwar.org
Correlates of War Project. (n.d.). COW Intergovernmental Organizations (IGO) Data. (De meest
recente beschrijvende publicatie is Pevehouse et al., 2020).
74Debre, M. J., & Dijkstra, H. (2020). Institutional design for a post-liberal order: why some
international organizations live longer than others. European Journal of International Relations,
27(1), 311-339. https://doi.org/10.1177/1354066120962183 (Original work published 2021)
East African Community. Protocol on the Establishment of the EAC Common Market (entered into
force 1 July 2010).
Eberhard, D. M., Simons, G. F., & Fennig, C. D. (Eds.). (2025). Ethnologue: Languages of the
World (28th ed.). SIL International. https://www.ethnologue.com
Eilstrup-Sangiovanni, M. (2020). Death of international organizations: The organizational ecology
of intergovernmental organizations, 1815–2015. Review of International Organizations, 15(2), 339–
370. DOI:10.1007/s11558-018-9340-5
Eilstrup-Sangiovanni, M. (2021). What Kills International Organizations? When and Why
International Organizations Die. https://doi.org/10.17863/CAM.52769
Fox, J., McCleary, R. M., & Smith, B. (2022). Religious Characteristics of States Dataset, 1990–
2020 (Dataset). Bar-Ilan University.
Global Affairs Canada. Canada-U.S. Free Trade Agreement (web fact sheet, n.d.)
Gray, J. (2018). Life, death, or zombie? The vitality of international organizations. International
Studies Quarterly, 62(1), 1–13. DOI:10.1093/isq/sqx086
Gray, J. (2024). The life cycle of international cooperation: Introduction to the special issue. The
Review of International Organizations, 19, 641–664. https://doi.org/10.1007/s11558-024-09558-
z SpringerLink
GUAM Organization for Democracy and Economic Development. (2001, June 7). Yalta GUUAM
Charter 2001. https://guam-organization.org
Haftel, Y. Z., & Nadel, B. (2024). Economic crises and the survival of international organizations.
Review of International Organizations, 19(4), 665–690. DOI:10.1007/s11558-024-09549-0
Intergovernmental Authority on Development. (1996, March 21). Agreement Establishing the
Intergovernmental Authority on Development (IGAD). https://igad.int
International Monetary Fund. (n.d.). Direction of Trade Statistics (DOTS). (Dataset).
J. M. C. Santos Silva & Silvana Tenreyro, 2006. "The Log of Gravity," The Review of Economics and
Statistics, MIT Press, vol. 88(4), pages 641-658, November.
Johnson, T. M., & Zurlo, G. A. (Eds.). (2023). World Religion Database (2023 ed.) (Dataset). Boston
University, Institute on Culture, Religion & World Affairs.
75Laeven, L., & Valencia, F. (2020). Systemic banking crises database II. IMF Economic Review, 68(2),
307–361. https://doi.org/10.1057/s41308-020-00107-3
Larousse Éditions. (n.d.). Organisation commune africaine et mauricienne (O.C.A.M.). In
Encyclopédie Larousse en ligne.
https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Organisation_commune_africa…
6278
League of Arab States Economic & Social Council. (1997, February 19). Executive Program of the
Agreement to Facilitate and Develop Inter-Arab Trade for Establishing a Pan-Arab Free Trade Area.
WTO RTAIS.
Mansfield, E. D., Milner, H. V., & Rosendorff, B. P. (2002). Why democracies cooperate more: Electoral
control and international trade agreements. International Organization, 56(3), 477–513.
https://doi.org/10.1162/002081802760199863
Mayer, T., & Zignago, S. (2011). Notes on CEPII’s distances measures: The GeoDist database (CEPII
Working Paper No. 2011-25). CEPII.
Miller, J., & Standaert, S. (2023). Towards an exhaustive regional integration agreements database
(UNU-CRIS Working Paper 2023-02). Brugge: United Nations University – CRIS. (Beschikbaar via
RIKS platform)
Olson, M. (1965). The logic of collective action: Public goods and the theory of groups. Harvard
University Press.
Osmańczyk, E. J., & Mango, A. (2003). Encyclopedia of the United Nations and International
Agreements (pp. 34–35). Taylor & Francis.
Panke, D., & Starkmann, S. (2019). Explaining institutional continuity and change: The role of
mandates and procedures in international organizations. European Journal of International
Relations, 25(4), 1092–1117. https://doi.org/10.1177/1354066119838729
Pevehouse, J. C. (2002). Democracy from the outside-in? International organizations and
democratization. International Organization, 56(3), 515–549.
https://doi.org/10.1162/002081802760199872
Pevehouse, J. C., Nordstrom, T., McManus, R. W., & Jamison, A. S. (2020). Tracking organizations in
the world: The Correlates of War IGO Version 3.0 datasets. Journal of Peace Research, 57(3), 492–
503. https://doi.org/10.1177/0022343319882507
Pew Research Center. (2022). Global Religion Data Explorer (Dataset). Pew Research
Center. https://www.pewresearch.org/religion
76R Core Team. (2023). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for
Statistical Computing.
Reinsberg, B. (2024). Institutional overlap and the survival of intergovernmental organisations.
West European Politics, 48(1), 29–57. https://doi.org/10.1080/01402382.2024.2341564
Reinsberg, B., & Siauwijaya, C. (2024). Does earmarked funding affect the performance of
international organisations? Global Policy, 15(1), 23–39. https://doi.org/10.1111/1758-5899.13270
Santos Silva, J. M. C., & Tenreyro, S. (2006). The log of gravity. The Review of Economics and
Statistics, 88(4), 641–658. https://doi.org/10.1162/rest.88.4.641
Shanghai Cooperation Organisation Secretariat. (2017, 9 januari). General information.
https://eng.sectsco.org/20170109/192193.html
Sommerer, T., Squatrito, T., Tallberg, J. & Lundgren, M. (2022). “Decision-making in international
organizations: institutional design and performance.” The Review of International Organizations,
17(4), 815-845. https://doi.org/10.1007/s11558-021-09445-x.
Stone, R. W. (2011). Controlling institutions: International organizations and the global economy.
Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511793943
Stone, R. W. (2013). Informal governance in international organizations: Introduction to the special
issue. The Review of International Organizations, 8(2), 121–136. https://doi.org/10.1007/s11558-
013-9168-y
Tinbergen, J. (1962). Shaping the world economy: Suggestions for an international economic policy.
Twentieth Century Fund.
Treaty establishing the Common Market for Eastern and Southern Africa (adopted 5 Nov 1993; in
force 8 Dec 1994). WIPO-Lex record TRT/COMESA/001.
United Nations Economic Commission for Latin America and the Caribbean (ECLAC). (1970, 16
december). Developments in the process of integration among the CARIFTA countries (ECIA/POS
70/21)
United Nations University Institute on Comparative Regional Integration Studies (UNU-
CRIS). (z.d.). Country / organisation. Regional Integration Knowledge System,
van https://riks.cris.unu.edu/country-organisation
Vaky, V. P. (1981, 1 februari). Hemispheric relations: “Everything is part of everything else.” Foreign
Affairs, 59(3). https://www.foreignaffairs.com/articles/antigua-barbuda/1981-02-01/hemi…-
relations-everything-part-everything-else
77von Borzyskowski, I., & Vabulas, F. (2019). Hello, goodbye: When do states withdraw from
international organizations? The Review of International Organizations, 14(2), 335–
366. https://doi.org/10.1007/s11558-019-09352-2 IDEAS/RePEc
Von Borzyskowski, I., & Vabulas, F. (2022, July 7–9). When is withdrawal from international
organizations deadly? Paper presented at the 14th Annual Conference on the Political Economy of
International Organization, University of Oxford, Oxford, United Kingdom. Retrieved
from https://www.peio.me/wp-content/uploads/PEIO14/PEIO14_paper_18.pdf
von Borzyskowski, I., & Vabulas, F. (2022). On IGO withdrawal by states vs leaders, and exogenous
measures for inference. The Review of International Organizations, 17(1), 217–
222. https://doi.org/10.1007/s11558-021-09419-zSpringerLink
World Bank. (n.d.). World Development Indicators. (Dataset).
World Trade Organization. (n.d.). Regional Trade Agreements Information System (RTA-IS).
(Database).
Yotov, Y. V., Piermartini, R., Monteiro, J.-A., & Larch, M. (2016). An advanced guide to trade policy
analysis: The structural gravity model. World Trade Organization & United
Nations. https://www.wto.org/english/res_e/publications_e/advancedguide2016_e.htm
