Als technologie keuzes maakt, moeten wij de vragen stellen
- NoorDumont
- EmmaVan Camp
We’re trapped by technology
So don’t tell us that
Sustainable decisions can fix things
Because at the end of the day
Individuals have no say in tech's future
and we refuse to believe
we need to demand a liveable future
Because we don't have a choice
(Now please, read this bottom side up)
Technologie is overal, maar zien we ook de gevolgen?
We swipen, klikken en scrollen alsof het vanzelf spreekt. Met één druk op de knop bestellen we eten, boeken we een reis of streamen we onze favoriete serie. Technologie voelt vaak als magie die ons leven vergemakkelijkt. Maar achter dat gemak schuilt een onzichtbare tol: verslaving, energieverbruik, verlies van banen, of sociale bubbels die ons steeds verder uit elkaar drijven.
Die tol zien we meestal pas achteraf. Tegen dan is de technologie al massaal ingeburgerd en lijkt terugdraaien onmogelijk. De vraag is dus niet of technologie ons leven verandert, maar hoe we zelf de juiste vragen kunnen stellen vóórdat het te laat is.
Het probleem: korte termijn wint altijd
Bedrijven, beleidsmakers en ontwerpers van technologie kijken vaak naar de directe voordelen: winst, efficiëntie, gebruiksgemak. Want daar is ons hele systeem nu eenmaal op gebouwd. Maar wat op korte termijn een succes lijkt, kan op lange termijn schadelijk blijken. Denk aan sociale media die ons verbinden maar tegelijk onze aandacht opslokken, of slimme apparaten die comfort bieden maar bergen data verbruiken.
Een geïnterviewde expert verwoordde het scherp: “We bouwen oplossingen voor morgen, maar denken zelden aan overmorgen.” Die blik op de lange termijn ontbreekt nog te vaak.
Onze bijdrage: Sustainable Tech Behaviour
Met die vaststelling gaven we ons onderzoek een duidelijke missie: een manier vinden om de gevolgen van technologie zichtbaar en bespreekbaar te maken, zonder meteen oplossingen voor te schrijven. Zo ontstond ons Sustainable Tech Behaviour-framework.
Het framework ziet eruit als een cirkel met verschillende lagen. In het midden staat de technologie zelf. Daaromheen tekenen we de directe voordelen die vaak als eerste worden benadrukt: snelheid, winst, gemak. Maar verder naar buiten toe ontvouwt zich het bredere plaatje: de impact op vier niveaus – individu, samenleving, economie en ecologie.
Aan de buitenste ring tonen we de zogenaamde ripple effects: kettingreacties die technologie kan veroorzaken. Een nieuwe app kan bijvoorbeeld meer verbinding brengen (sociaal voordeel), maar tegelijk stress en verslaving veroorzaken (individueel nadeel), meer dataverkeer genereren (ecologisch nadeel) en banen verdringen (economisch nadeel).
Het vernieuwende aan dit kader is dat het geen voorschriften geeft, maar een bewustmakende bril biedt. Het nodigt beslissers uit om breder en verder te kijken dan de korte termijn.
Hoe we dit onderzochten
Om het STB-framework vorm te geven, combineerden we literatuurstudie met diepte-interviews en een eigen workshopmethodiek. We wilden niet alleen analyseren hoe technologie impact heeft, maar ook ervaren hoe beslissers zelf omgaan met dat bewustzijn.
Tijdens de interviews viel meteen de toon op: opvallend pessimistisch. Experts gaven aan dat de huidige technologische koers niet duurzaam is. We kunnen dit tempo van groei en uitrol onmogelijk volhouden zonder onszelf en onze omgeving in gevaar te brengen. Maar tegelijk klonk er gelatenheid: tegen de grote spelers opboksen voelt als een quasi onmogelijke opdracht. Zij hebben de macht in een systeem dat enkel draait om meten, weten en verdienen.
Een van de meest treffende uitspraken kwam van Johan Claes, die ons eraan herinnerde dat technologie op zich niet het probleem is:
“Het probleem is niet de technologie, maar het menselijk gedrag. Dit is geen technisch probleem, dit is een antropologisch probleem.”
Van denken naar doen
Om verder te onderzoeken hoe dat bewustzijn kan groeien, ontwikkelden we een workshopmethodiek rond ons framework. Daarbij nodigen we deelnemers uit in groep technologieën te analyseren aan de hand van het canvas met verschillende lagen. Ze kregen de opdracht om verder te kijken dan de eerste voordelen, en ook de maatschappelijke, ecologische en economische effecten te benoemen.
De oefening moet confronteren: deelnemers merken hoe snel de neiging ontstaat om enkel naar korte-termijnvoordelen te kijken. Maar tegelijk toont het dat een eenvoudig visueel hulpmiddel en begeleidende oefeningen al volstaan om een ander gesprek op gang te brengen.
Wat dit kan betekenen
Ons framework is bedoeld als gesprekstool. Voor bedrijven kan het helpen risico’s te zien die anders onzichtbaar blijven. Voor beleidsmakers kan het richting geven aan regelgeving. Voor burgers kan het een spiegel zijn: technologie is geen neutraal instrument, maar een kracht die onze wereld vormgeeft.
Belangrijk is dat het niet om schuld of verbod gaat, maar om bewustwording. Zodra de effecten duidelijker worden, kunnen beslissers én gebruikers betere keuzes maken.
Een blik vooruit
Technologie zal ons leven blijven veranderen, daar is geen twijfel over. Maar of dat ons dichter bij een leefbare toekomst brengt, hangt af van de vragen die wij durven stellen.
Ons project Sustainable Tech Behaviour is een uitnodiging om die vragen te stellen. Welke voordelen zien we? Welke gevolgen negeren we? Wat gebeurt er niet morgen, maar overmorgen?
Als technologie keuzes maakt, is het onze taak om de juiste vragen te formuleren. Alleen zo kunnen we vermijden dat we achteraf zeggen: “Had iemand dit maar eerder bedacht.”
Slot
Technologie bepaalt niet alleen onze toekomst, het bepaalt ook wie die toekomst vormgeeft. Ons framework wil geen antwoorden opleggen, maar een nieuw gesprek openen. Want de echte macht ligt niet bij de knop die we indrukken, maar bij de vragen die we durven stellen.
Tibo Torrekens
Noor Dumont
Emma Van Camp
Bibliografie
Bibliografie
2025 Edelman Trust Barometer. (z.d.). Edelman. https://www.edelman.com/trust/2025/trust-barometer
Ahituv, N., & Hasgall, A. (2019). Applying the Early Adopters Model to Organizations Undergoing Technological Innovation Process. Psychology And Behavioral Sciences, 8(6), 158. https://doi.org/10.11648/j.pbs.20190806.13
Antonissen, J. (2024, 18 december). Als we hen niet stoppen is onze democratie om zeep’: wetenschapper Martin Andree over het gevaar van big tech. De Morgen.
Aristo. (2023). Geef je training een boost met deze 4 professionele rollenspellen.
Arnett/Mittr, S. (2022, 22 november). Chinese Social Credit Law. The Time. https://wp.technologyreview.com/wp-content/uploads/2022/11/social-score2b.jpeg?fit=808,454
Belgian Institute for Sustainable IT asbl/vzw. (2024a, oktober 7). Sustainable IT Roadmap -.
Belgian Institute for Sustainable IT asbl/vzw. (2024b, december 7). WeNR -. Belgian Institute For Sustainable IT Asbl/Vzw. https://isit-be.org/wenr-en
Belgian Institute for Sustainable IT asbl/vzw. (2025, 28 januari). Resources -. Belgian Institute For Sustainable IT Asbl/Vzw. https://isit-be.org/resources
Belgian Institute For Sustainable IT Asbl/Vzw. https://isit-be.org/sustainable-it-roadmap
Belgian Institute for Sustainable IT asbl-vzw. (z.d.). YouTube. https://www.youtube.com/@belgianinstituteforsustain8419
Benqassem, S., Bordage, F., De Montenay, L., Delmas-Orgelet, J., Domon, F., Lees Perasso, E., Prunel, D., Vateau, C., European Parliamentary group of the Greens/EFA, GreenIT.fr, NegaOctet, DDemain, LCIE CODDE Bureau Veritas, APL data center, & Bureau Veritas. (2021a). Digital Technologies in Europe: an environmental life cycle approach. https://klimaatweb.nl/wp-content/uploads/po-assets/609925.pdf
BNNVARA. (2024, 7 maart). Biden waarschuwt voor tech-industrieel complex en oligarchen: Trump neemt 13 miljardairs op in kabinet. Joop.
Boon, J. (2023, 2 juni). X curve transition. Issuu. https://issuu.com/kiemkracht/docs/x-curve-booklet-drift-eit-climate-kic-2022
Bostrom, N. (2015). Superintelligence: paths, dangers, strategies. Choice Reviews Online, 52(07), 52–3620.
Broens, B. (2024, 30 december). 82 miljoen meer mensen op de wereld dan jaar geleden. De Tijd. Jouw alineatekst.
Brown, J. (2024, 31 oktober). WHAT ORWELL DIDN’T ANTICIPATE. The Atlantic. https://www.theatlantic.com/culture/archive/2024/10/orwell-exception-clear-language-donald-trump/680464/
Business and Sustainable Development Commission. (2017). Better businessbetterworld: The report of the Business & Sustainable Development Commission. In Business And Sustainable Development Commission. https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/2399BetterBusinessBetterWorld.pdf?utm_
business model innovatie. (2025). Business Model Canvas (Nederlands): Hoe gebruik je het canvas Model Business voor jouw bedrijf? https://www.businessmodelinnovatie.nl/business-model-canvas/
Candy, S., & Dunagan, J. (2016). Designing an experiential scenario: The People Who Vanished. Futures, 86, 136–153. https://doi.org/10.1016/j.futures.2016.05.006
ClickInsights. (2024, 10 juni). Beyond Profit: Exploring the Triple Bottom Line Approach to ESG Marketing. ClickInsights Asia.
Corporate Sustainability Reporting Directive - CSRD | VLAIO. (z.d.). VLAIO. https://www.vlaio.be/nl/begeleiding-advies/duurzaam-ondernemen/duurzaamheidsverslag/corporate-sustainability-reporting-directive-csrd
Davies, L. (2022, 2 maart). What Is Systems Thinking? Concepts and Applications | University of Phoenix. University Of Phoenix. https://www.phoenix.edu/blog/what-is-systems-thinking.html
De Correspondent. (2024, 5 maart). De miljardairscoup in de VS laat zien: er moet een grens komen aan ongelijkheid.
De Morgen. (2024). Welke chatbot ik gebruik? Geen enkele – AI-expert Marietje Schaake over hoe Big Tech onze democratie onder druk zet.
De Smet, F. (2025, 24 januari). Now is the Time of Monsters. LinkedIn.
De Smet, F. (z.d.). The Long Term Society | Fredo de Smet | Substack. https://longtermsociety.substack.com/
Deloitte. (2024). 2024 Gen Z and Millennial Survey.
Demos Helsinki. (2024, 9 december). The Imaginary Crisis (and how we might quicken social and public imagination). https://demoshelsinki.fi/publication/the-imaginary-crisis-and-how-we-might-quicken-social-and-public-imagination/
Design kit: The Human-Centered Design Toolkit. (z.d.). IDEO. https://www.ideo.com/journal/design-kit-the-human-centered-design-toolkit
Dhar, V. (2016, 17 mei). When to Trust Robots with Decisions, and When Not To. Harvard Business Review.
DNS Belgium. (z.d.). Waarom de SDG-icoontjes in onze communicatie?
Edelman. (2024). Edelman Trust Barometer (pp. 2–9).
Eyerman, J. R., & Martin Ramin, F. (2016, 4 maart). Audience with headsets. Wall Street Journal. https://www.wsj.com/articles/virtual-reality-movies-get-ready-for-the-vr-revolution-1457030357?epik=dj0yJnU9WWtQTzR5UnBsX0hxVVQzelJPb0paNFg4SHNJRl80cWsmcD0wJm49d1hLcnQ1dFNQOVZEY0FwQk5mV0VjZyZ0PUFBQUFBR2ZaZlJn1457030357epik=dj0yJnU9WWtQTzR5UnBsX0hxVVQzelJPb0paNFg4SHNJRl80cWsmcD0wJm49d1hLcnQ1dFNQOVZEY0FwQk5mV0VjZyZ0PUFBQUFBR2ZaZlJn
Fisher, M. (2009). Capitalist realism: Is there no alternative? https://en.wikipedia.org/wiki/Capitalist_Realism
Flourishing Business. (2023, 5 september). Flourishing Business Canvas | Flourishing business. https://flourishingbusiness.org/flourishing-business-canvas/
FOD Economie. (z.d.). Green deal voor Europa. https://economie.fgov.be/nl/themas/intellectuele-eigendom/innovatie-en-intellectuele/green-deal-voor-europa
G. Eccles, R., Serafeim, G., & Ioannou, I. (2014). The Impact of Corporate Sustainability on Organizational Processes and Performance. Management Science. https://www.hbs.edu/ris/Publication%20Files/SSRN-id1964011_6791edac-7daa-4603-a220-4a0c6c7a3f7a.pdf
Gerlach, R. (2015, 5 februari). The Sustainability Impact Canvas - A foundation for Sustainable Innovation. Threebility. https://www.threebility.com/post/the-sustainability-impact-canvas-a-foundation-for-sustainable-innovation
GR491, le guide de référence de conception responsable de services numériques | INR. (z.d.). https://gr491.isit-europe.org/
Grose, J. (2024, 10 april). Get Tech Out of the Classroom Before It’s Too Late. The New York Times. Geraadpleegd op 17 februari 2025, van
Het business model canvas van Osterwalder | VLAIO. (z.d.). VLAIO. https://www.vlaio.be/nl/begeleiding-advies/groei-innovatie/je-bedrijf-onder-de-loep/het-business-model-canvas-van-osterwalder
Holding Redlich. (2022, 15 juni). Environmental, Social and Governance (ESG) explained: Five important considerations for companies and their lawyers. https://www.holdingredlich.com/environmental-social-and-governance-esg-explained-five-important-considerations-for-companies-and-their-lawyers
Horts Construction. (2023, 21 september). Construction Life-Cycle Cost Analysis | Horst Construction. Horst Construction. https://www.horstconstruction.com/news-and-blog/life-cycle-cost-anaylsis/
https://hbr.org/2016/05/when-to-trust-robots-with-decisions-and-when-not-to
ISIT | Assessment of my individual / professional digital environmental footprint. (z.d.). https://myimpact.isit-europe.org/
Japan Times. (2024). Japan's Zebra Firms and Regional Revitalization.
Joosten, P. (2025, 20 februari). Invloed technologie op samenleving: ontwikkelingen, Nederland & nadelen. Peter Joosten MSc.
Kessels & Smit. (2019). De communicatiepiramide: Drie lagen in de communicatie. In Kessels & Smit. https://www.kessels-smit.com/files/Communicatiepiramide-111962690687.pdf
Klein Barnum. (z.d.). Solo-acteur training.
KlimaatContact – Welkom bij KlimaatContact. (z.d.).
Klomp, K. (2024, 3 september). Duurzame troonrede 2024.
Klomp, K. (2024, 3 september). Duurzame troonrede 2024. https://www.duurzamedinsdag.nl/Duurzame-Troonrede
Krantz, T., & Jonker, A. (2024, 24 januari). What is Sustainable Technology? IBM.
Medium. (2023). Zebra Companies Become Key Component of Japan's Economic Policy.
Menghwar, M., & Daood, A. (2021). Creating shared value: A systematic review, synthesis and integrative perspective. International Journal of Management Reviews, 23(4), 462–485. https://doi.org/10.1111/ijmr.12251
Miller, N. (2024, 11 juli). ESG Score. Corporate Finance Institute. https://corporatefinanceinstitute.com/resources/esg/esg-score/#:~:text=An%20ESG%20score%20is%20an,and%20Governance%20(ESG)%20issues.
Miller, R. (2019). Transforming the future: Anticipation in the 21st century (1ste editie). Routledge.
MIT Sloan. (2024, 1 augustus). ‘Doughnut economics’: 4 questions for industry leaders | MIT Sloan.
Morozov, E. V. (2013). To save everything, click here: the folly of technological solutionism. Choice Reviews Online, 51(01), 51–0324.
Nurski, L., Vansteenkiste, S., & Steunpunt Werk, KU Leuven. (z.d.). De impact van technologie op beroepen. Het belang en de bruikbaarheid van impactscores en taakindices voor monitoring, analyses en projecties van de arbeidsmarkt. Steunpunt Werk, KU Leuven. Grose, J. (2024, 10 april). Get Tech Out of the Classroom Before It’s Too Late. The New York Times. Geraadpleegd op 17 februari 2025, van
IPiccadilly Circus Water Lilies — Postcards from the Future. (z.d.). Postcards From The Future. https://www.postcardsfromthefuture.com/work-1/project-two-9mb57
Porter, M. E., & Kramer, M. R. (2006). Strategy & society: The link between competitive advantage and corporate social responsibility. Harvard Business Review, 84(12), 78–92.
Porter, M. E., & Kramer, M. R. (2011). Creating shared value: Redefining capitalism and the role of the corporation in society. Harvard Business Review, 89(1/2), 62–77.
QMPAS. (z.d.). Systems Thinking. https://qmpas.com/articles/systems-thinking.html
Raaijmakers, S. (z.d.). De mythe van de aandachtsspanne. Kennisdossier Universiteit Utrecht.
Raworth, K. (2017). Doughnut Economics: Seven Ways to Think Like a 21st-Century Economist.
Raworth, K. (2017, februari). Doughnut Economics. Google Books.
Re- imaginary. (z.d.). Theory U: 5 phases in the workshop structure - Re-imaginary. Re- Imaginary. https://www.reimaginary.com/resources/theory-u
Re-Story. (2022). 6P Model Zebra: Building a Holistic Approach to Business.
Rockström, J., Steffen, W., Noone, K., Persson, Å., Chapin, F. S., Lambin, E. F., Lenton, T. M., Scheffer, M., Folke, C., Schellnhuber, H. J., Nykvist, B., De Wit, C.
Schillewaert, N. (2025, 28 januari). Nieuwe Chinese AI-chatbot DeepSeek zet techwereld in rep en roer. vrtnws.be.
Six Sigma US. (2024, 13 maart). Applications of Systems Thinking – Systems Thinking Framework. SixSigma.us. https://www.6sigma.us/systems-thinking/systems-thinking-framework/#:~:text=A%20systems%20thinking%20framework%20looks,and%20enabling%20more%20holistic%20solutions
Six Sigma US. (2024, 13 maart). Applications of Systems Thinking – Systems Thinking Framework. SixSigma.us. https://www.6sigma.us/systems-thinking/systems-thinking-framework/#:~:text=A%20systems%20thinking%20framework%20looks,and%20enabling%20more%20holistic%20solutions
Six Sigma US. (2024, 13 maart). Applications of Systems Thinking – Systems Thinking Framework. SixSigma.us. https://www.6sigma.us/systems-thinking/systems-thinking-framework/#:~:text=A%20systems%20thinking%20framework%20looks,and%20enabling%20more%20holistic%20solutions.
Smart tools – Innovation trigger cards • Intuity. (z.d.). https://www.intuity.de/en/projekte/intuity-innovation-framework/
Stockholm Resilience Centre. (z.d.). Planetary boundaries. https://www.stockholmresilience.org/research/planetary-boundaries.html
Storm, L., & Hutchins, G. (2019). Regenerative leadership: The DNA of Life-affirming 21st Century Organizations.
Suleyman, M., & Bhaskar, M. (2024). The coming wave. https://doi.org/10.17104/9783406814143
Surround Systems. (z.d.). Systemische opstelling.
Sustainability in semiconductor industry: SSTS program | imec. (z.d.). Imec.
Sustainable AI. (z.d.). Sustainable AI. https://www.sustainable-ai.be/en/
Tech Policy Press. (2024). Resisting the Tech Coup: A Conversation with Marietje Schaake.
The Artificial Intelligence Channel. (2017, 8 september). Kevin Kelly - The Technium: The Superorganism of Technology [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=tuldT55Nj10
The Canvas Revolution. (2020, 7 juli). Ethics Canvas - The Canvas Revolution. https://thecanvasrevolution.com/product/ethics-canvas
The Data Ethics Canvas. (2021, 28 juni). The ODI. https://theodi.org/insights/tools/the-data-ethics-canvas-2021/#:~:text=The%20Data%20Ethics%20Canvas%20is,and%20reflect%20on%20the%20responses
Theory of Change Canvas. (z.d.).
Thinking in systems: a primer. (2009a). Choice Reviews Online, 46(11), 46–6156. https://doi.org/10.5860/choice.46-6156
Tool Box by Institute for a Sustainable IT. (z.d.). https://sustainableit-tools.isit-europe.org/en/
Tool: Data Ethics Canvas. (z.d.). https://data-en-maatschappij.ai/tools/data-ethics-canvas
Transforming the Future: Anticipation in the 21st Century. (z.d.). Routledge & CRC Press. https://www.routledge.com/Transforming-the-Future-Anticipation-in-the-21st-Century/Miller/p/book/9780367855888
Triggers | Creative Collaboration & Teamwork Process Consulting. (z.d.). Triggers. https://www.trytriggers.com/
Understanding the Theory of Change. (2024b, februari 21). Lucidspark.
United Nations Global Compact. (2024). UN GLOBAL COMPACT 2023 ANNUAL REPORT. https://ungc-communications-assets.s3.amazonaws.com/docs/about_the_gc/UN%20GLOBAL%20COMPACT%202023%20ANNUAL%20REPORT.pdf
Van Raak, R., Van Der Have, C., De Pater, M., Van de Lindt, M., & De Geus, T. (z.d.). X-curve monitoring transitie naar een circulaire economie • DRIFT. DRIFT. https://drift.eur.nl/nl/publicaties/x-curve-monitoring-transitie-naar-een-circulaire-economie
Vekeman, J. (2021, 22 november). Klimaatcontact helpt burgers ecologischer te leven: “We willen mensen inspireren, zonder ze een schuldgevoel aan te praten” - Trends Kanaal Z. Trends Kanaal Z. https://trends.knack.be/geld/klimaatcontact-helpt-burgers-ecologischer-te-leven-we-willen-mensen-inspireren-zonder-ze-een-schuldgevoel-aan-te-praten/
Waarom rapporteren over duurzaamheid? | VLAIO. (z.d.). VLAIO. https://www.vlaio.be/nl/begeleiding-advies/duurzaam-ondernemen/duurzaamheidsverslag/waarom-rapporteren-over-duurzaamheid
Wat is een flowchart? Soorten, symbolen en voorbeelden | Miro. (z.d.). https://miro.com/. https://miro.com/nl/flowchart/what-is-a-flowchart/
What is a Flowchart. (z.d.). Lucidchart. https://www.lucidchart.com/pages/what-is-a-flowchart-tutorial
White, L. (2025, 23 januari). Wallis Bird: 'We’ve allowed ourselves to become addicted to technology and convenience with no care for the workforce'. Irish Independent.
Whitebell, C. (2020, 2 juli). What is life cycle assessment (LCA)? Rochester Institute Of Technology.
Why Systems Thinking is Effective in the Workplace | SSDM. (2020, 30 april). SSDM. https://ssdm.co/system-thinking/
Why we need the data ethics canvas. (2017, 13 september). The ODI. https://theodi.org/news-and-events/blog/why-we-need-the-data-ethics-canvas/
Wijs omgaan met slimme technologie. (z.d.). ETION.
Wikipedia. (2025, 6 maart). Cradle-to-cradle design.
Wilson, E. O. (2009, September 9). The real problem of humanity is the following: We have Paleolithic emotions, medieval institutions, and godlike technology. And it is terrifically dangerous, and it is now approaching a point of crisis overall. [Speech]. Harvard Museum of Natural History, Cambridge, MA.
Wright, D., & Meadows, D. H. (2008). Thinking in systems. https://cds.cern.ch/record/1608083
Zenbird. (2023). Japanese Local Zebra Companies to Shape the Future in the Local Communities.
Zuboff, S., Möllers, N., Wood, D. M., & Lyon, D. (2019). Surveillance Capitalism: An Interview with Shoshana Zuboff. Surveillance & Society, 17(1/2), 257–266.
