Vraag een andere vraag: wat vrijwillige kinderloosheid ons leert over wetenschap
Saar De Coster
Wetenschap vertelt niet altijd het hele verhaal. In mijn onderzoek naar vrijwillige kinderloosheid ontdekte ik dat bepaalde ervaringen steeds opnieuw gehoord worden, terwijl andere systematisch verdwijnen. Door te kijken wie wél wordt meegenomen en wie niet, wordt duidelijk hoe vanzelfsprekendheden in onderzoek bepalen welk verhaal we te zien krijgen, en welk verhaal we bijna nooit horen.
Het beeld van de “typische kinderloze vrouw”
Wie googelt op “childfree” of “vrijwillig kinderloos” krijgt vaak hetzelfde plaatje te zien: een witte, hoogopgeleide vrouw van rond de dertig. Dat beeld zie je niet alleen op het internet, maar ook in de wetenschappelijke literatuur. Uit mijn analyse van 23 artikels bleek dat in bijna 70% van die studies onderzoekers vertrekken vanuit dezelfde groep: middenklasse vrouwen, vaak heteroseksueel en westers.
Maar wat met anderen? LGBTQ+ personen, vrouwen met een migratieachtergrond, mensen met een beperking, of mensen in precaire sociaaleconomische situaties? Hun ervaringen blijven grotendeels onzichtbaar. Omdat ze niet bestaan? Omdat ze niet bevraagd worden? Of omdat ze niet beantwoorden aan de nauwe definitie van ‘vrijwillige kinderloosheid’, die verondersteld wordt los te staan van sociale factoren?
Via een forum ontdekken dat kinderloosheid kan
In één studie vertelden vrouwen dat ze pas via een internetforum ontdekten dat kinderloosheid een optie was. Denk daar even over na: de gedachte dat je géén moeder hoeft te worden, bleek voor hen niet vanzelfsprekend, maar iets wat ze alleen online leerden kennen.
Dat soort verhalen ondergraaft de idee dat “vrijwillige kinderloosheid” altijd een bewuste, vrije keuze is, los van sociale factoren. Soms is het een ontdekking, soms een noodzakelijke beslissing (bijvoorbeeld om gezondheidsredenen), en vaak een resultaat van sociale omstandigheden.
Toch presenteren wetenschappers de keuze meestal als een puur individuele beslissing, los van context.
Tussen keuze en noodzaak
De scheiding tussen “vrijwillig” en “onvrijwillig” kinderloos is veel te zwart-wit. In de praktijk bevindt kinderloosheid zich op een continuüm: van uitstelgedrag tot bewuste keuzes, van medische omstandigheden tot maatschappelijke druk.
Neem bijvoorbeeld klimaatzorgen: sommige mensen kiezen tegen ouderschap omdat ze bang zijn voor de toekomst van de planeet. Of denk aan vrouwen die herhaaldelijk te horen krijgen: “Je zal later spijt hebben.” Dat stigma beïnvloedt hoe vrij een beslissing werkelijk is. Soms is het ook een kwestie van gezondheid, financiële situatie of het ontbreken van een stabiele partner. Al deze factoren laten zien dat een keuze nooit volledig losstaat van de omstandigheden waarin iemand leeft.
Door kinderloosheid op deze manier te bekijken, wordt duidelijk dat het niet gaat om een simpele keuze tegen of voor kinderen, maar om een complex samenspel van persoonlijke voorkeuren, sociale druk en externe omstandigheden. Het laat zien dat we moeten kijken naar het verhaal achter de beslissing, en niet alleen naar het label dat eraan wordt gegeven.
Macht en wetenschap
Wat mij vooral opviel: ook de wetenschap zelf draagt bij aan dit eenzijdige beeld. Definities, criteria en onderzoeksvragen zijn nooit neutraal. Wie bepaalt wie als “vrijwillig kinderloos” telt, en wie buiten beeld valt? Vaak zijn dat academici die vertrekken vanuit vanzelfsprekende aannames over keuzevrijheid. De criteria om iemand als “vrijwillig kinderloos” te beschouwen, worden in de meeste artikels nauwelijks uitgelegd of onderbouwd met theorie. Ze lijken vanzelfsprekend, maar verschillen sterk van studie tot studie, en liggen dus in grote mate in handen van de onderzoeker zelf.
Hier komt mijn kernboodschap: neem een stap terug, weg van die vanzelfsprekendheden. Stel eens een andere vraag. Vertrek bijvoorbeeld niet van een strikte scheiding tussen “vrijwillig” en “onvrijwillig”, maar denk in termen van een continuüm. Of onderzoek niet enkel waarom sommige vrouwen géén kinderen willen, maar vraag: wie kan er eigenlijk kiezen? Welke stemmen ontbreken? En wat zegt dat over ongelijkheid in onze samenleving?
Waarom dit belangrijk is
Vrijwillige kinderloosheid lijkt misschien een nicheonderwerp, maar het raakt aan een veel bredere kwestie: hoe wij kennis maken. Wetenschap is niet zomaar een neutrale zoektocht naar feiten. Door bepaalde groepen telkens opnieuw te negeren, reproduceert onderzoek dezelfde blinde vlekken.
Mijn studie laat zien dat we méér nodig hebben dan het herhalen van oude vragen. We hebben een inclusief perspectief nodig waarin ook de stemmen van gemarginaliseerde groepen meetellen. Alleen zo krijgen we een eerlijker en vollediger beeld van wat vrijwillige kinderloosheid, en vele andere concepten, écht betekent.
Wat wetenschap ons kan laten zien, en verbergen
De boodschap van mijn masterproef is eenvoudig maar belangrijk: wetenschap wordt gevormd door de aannames en vanzelfsprekendheden die we hebben, maar die zijn niet per se correct. Vrijwillige kinderloosheid laat zien dat keuzes nooit losstaan van macht, ongelijkheid en normen. Tegelijkertijd toont het dat wetenschap altijd de mogelijkheid heeft om andere verhalen zichtbaar te maken, als we ons bewust zijn van onze eigen uitgangspunten en kritisch nadenken over wie wordt gehoord en wie onzichtbaar blijft.
De kernboodschap is daarom dubbel: reflecteer voortdurend op kennisproductie en op de manier waarop je denkt als onderzoeker, en wees je bewust van welke vanzelfsprekendheden je accepteert. Vraag je af welke ervaringen standaard buiten beeld vallen en waarom dat zo is. Welke stemmen worden gehoord, en welke verdwijnen in de marge? Door deze blinde vlekken zichtbaar te maken, kunnen we ruimte creëren voor verhalen die anders onverteld blijven, en krijgen we een completer en eerlijker beeld van menselijke ervaringen, niet alleen van vrijwillige kinderloosheid, maar van elk onderwerp dat we onderzoeken.
Bibliografie
Arksey, H., & O'Malley, L. (2005). Scoping studies: Towards a methodological framework. International Journal of Social Research Methodology, 8(1), 19–32. https://doi.org/10.1080/1364557032000119616
Ayers, G. (2012). "I could be a father, but I could never be a mother": Values and meanings of women's voluntary childlessness in Southern Alberta [Doctoral dissertation, University of Lethbridge]. University of Lethbridge Institutional Repository. https://hdl.handle.net/10133/3226
Blackstone, A., & Stewart, M. D. (2012). Choosing to be Childfree: Research on the Decision Not to Parent. Sociology Compass, 6(9), 718–727. https://doi.org/10.1111/j.1751-9020.2012.00496.x
Blackstone, A., & Stewart, M. D. (2016). There’s More Thinking to Decide: How the Childfree Decide Not to Parent. The Family Journal (Alexandria, Va.), 24(3), 296–303. https://doi.org/10.1177/1066480716648676
Butler, J. (1990). Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. Routledge.
Collins, P. H. (2000). Black feminist thought: Knowledge, consciousness, and the politics of empowerment (2nd ed.). Routledge.
Crenshaw, K. (1989). Demarginalizing the intersection of race and sex: A Black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory, and antiracist politics. University of Chicago Legal Forum, 1989(1), 139–167.
Crenshaw, K. (1991). Mapping the margins: Intersectionality, identity politics, and violence against women of color. Stanford Law Review, 43(6), 1241–1299. https://doi.org/10.2307/1229039
Cronin, J. (2019). Chosen childlessness in Ireland: A qualitative study of women's decision making, biography making and identity management [Doctoral dissertation, University College Cork]. https://hdl.handle.net/10468/7966
Daudt, H. M., van Mossel, C., & Scott, S. D. (2013). Enhancing the scoping study methodology: A large, interprofessional team’s experience with a review of patient safety in long-term care. BMC Medical Research Methodology, 13, 48. https://doi.org/10.1186/1471-2288-13-48
De Beauvoir, S. (1949). Le deuxième sexe. Gallimard.
Decorte, T. (2011). Methoden van onderzoek: Ontwerp en dataverzameling. Academia Press.
De Graeve, K. (2023). Gender en diversiteit: een gids voor onderzoekers. Academica Press.
Demar, O. (2025). Location, contradiction, ambivalence: Feminist methodologies within and beyond the universities. In J. Cooke & L. Nyhagen (Eds.), Intersectional research methodologies: Applications in the social sciences, 205–218. Routledge.
De Meester, E., Esveldt, I., Mulder, C. H., & Beets, G. (2005). De invloed van levensloopkenmerken en waardeoriëntaties op vrijwillige kinderloosheid. Mens en Maatschappij, 80(2), 119–142. https://pure.uva.nl/ws/files/4337177/61792_get_pdf.pdf
Dillarstone, H., Brown, L. J., & Flores, E. C. (2023). Climate change, mental health, and reproductive decision-making: A systematic review. PLOS Climate, 2(11), e0000236. https://doi.org/10.1371/journal.pclm.0000236
Dotson, K. (2011). Tracking epistemic violence, tracking practices of silencing. Hypatia, 26(2), 236- 257. https://doi.org/10.1111/j.1527-2001.2011.01177.x
Folkers, A. (2016). Daring the truth: Foucault, parrhesia and the genealogy of critique. Theory, Culture & Society, 33(1), 3-28. https://doi-org.kuleuven.e-bronnen.be/10.1177/0263276414558
Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). Pantheon Books.
Garland, D. (2014). What is a "history of the present"? On Foucault's genealogies and their critical preconditions. In The history of the present: Essays on contemporary cultural politics (pp. 95–107). Routledge.
Ghavami Moshfegh, M., & Seidi, M. (2024). Factors affecting voluntary childlessness and providing solutions for childbearing among highly educated women: A systematic review. Iranian Biomedical Journal, 28, 169–169. http://ibj.pasteur.ac.ir/article-1-4592-en.html
Gilliam, M. L., Neustadt, A., & Gordon, R. (2009). A call to incorporate a reproductive justice agenda into reproductive health clinical practice and policy. Contraception, 79(4), 243-246. https://doi.org/10.1016/j.contraception.2008.12.004
Graham, M., McKenzie, H., Turnbull, B., & Taket, A. (2019). Them and us: The experience of social exclusion among women without children in their post-reproductive years. Journal of Research in Gender Studies, 9(1), 71–104. Opgehaald op 25 februari van file:///H:/Downloads/9JResGenderStud71%20(5).pdf
Haraway, D. (1988). Situated knowledges: the science question in feminism and the privilege of partial perspective. Feminist studies, 14(3), 575-599. http://www.jstor.org/stable/3178066
Harding, S. (1986). The science question in feminism. Cornell University Press.
Houseknecht, S. K. (1987). Voluntary childlessness. Handbook of marriage and the family, 369-395. https://doi.org/10.1007/978-1-4615-7151-3_14
Inhorn, M. C. (2003). Quest for Conception: Gender, Infertility, and Egyptian Medical Culture. University of Pennsylvania Press.
Kennedy, E., Castanelli, D. J., Molloy, E., & Bearman, M. (2024). Addressing positionality in qualitative research: Significance, challenges and strategies. The Clinical Teacher. https://doi.org/10.1111/tct.13820
Koropeckyj-Cox, T., Romano, V., & Moras, A. (2007). Through the lenses of gender, race, and class: Students’ perceptions of childless/childfree individuals and couples. Sex roles, 56, 415-428. https://doi.org/10.1007/s11199-006-9172-2
Krähenbühl, M. (2022). ‘Environmental childlessness?’: Reproduction and (im)possible futures amidst environmental crises. Graduate Institute Publications. https://doi.org/10.4000/books.iheid.8842
Lemke, T. (2001). Foucault, governmentality, and critique. Rethinking Marxism, 14(3), 49-64. https://doi.org/10.1080/08935690109599198
Leocádio, V. A. (2022). Childlessness: A review of the theoretical frameworks and a proposition of general pathways. International Journal of Population Studies, 7(2), 1-13. DOI: 10.36922/ijps.v7i2.352
Mahmood, S. (2016). Feminist theory, embodiment, and the docile agent: Some reflections on the Egyptian Islamic revival. In Readings in the theory of religion (pp. 206–240).
Marutlulle, S. (2020). Fighting against erasure: The case of the Black, childfree and professional woman in South Africa (Doctoral dissertation, University of the Witwatersrand). https://wiredspace.wits.ac.za/handle/10539/30670
McIntosh, P. (1988). White privilege and male privilege: A personal account of coming to see correspondences through work in women’s studies. Wellesley College Center for Research on Women.
Merz, E.-M., & Liefbroer, A. C. (2012). The attitude toward voluntary childlessness in Europe: Cultural and institutional explanations. Journal of Marriage and Family, 74(3), 587–600. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2012.00972.x
Miettinen, A., Rotkirch, A., Szalma, I., Donno, A., & Tanturri, M. L. (2015). Increasing childlessness in Europe: Time trends and country differences (Families and Societies Working Paper Series No. 3). https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/83659213/Increasing_childlessness_in_Europe_time_20220410-22617-1sdv7hf.pdf
Mollen Baker, D. (2003). Voluntarily childless women: Choices and challenges (Unpublished doctoral dissertation). Indiana University, Bloomington, IN.
Morison, T., Macleod, C., Lynch, I., Mijas, M., & Shivakumar, S. T. (2015). Stigma resistance in online childfree communities: The limitations of choice rhetoric. Psychology of Women Quarterly, 40(2), 184–198. https://doi.org/10.1177/0361684315603657
Munn, Z., Peters, M. D., Stern, C., Tufanaru, C., McArthur, A., & Aromataris, E. (2018). Systematic review or scoping review? Guidance for authors when choosing between a systematic or scoping review approach. BMC Medical Research Methodology, 18, 1–7. https://doi.org/10.1186/s12874-018-0611-x
Mynarska, M., & Rytel, J. (2019). Fertility desires of childless Poles: Which childbearing motives matter for men and women? Journal of Family Issues, 41(1), 7–32. https://doi-org.kuleuven.e-bronnen.be/10.1177/0192513X19868257
Nardi, H. C., Tittoni, J., Giannechini, L., & Ramminger, T. (2005). Fragmentos de uma genealogia do trabalho em saúde: A genealogia como ferramenta de pesquisa. Cadernos de Saúde Pública, 21, 1045–1054. https://www.scielosp.org/article/ssm/content/raw/?resource_ssm_path=/media/assets/csp/v21n4/07.pdf
O’Driscoll, R. (2016). “I was looking for something different and I found it”: A constructivist grounded theory study with women who choose not to have children (Doctoral dissertation, Cardiff Metropolitan University). https://doi.org/10.25401/cardiffmet.20260479.v1
de Oliveira, N. F. (2012). On the genealogy of modernity: Foucault's social philosophy. Nova Biomedical Books.
Park, K. (2002). Stigma management among the voluntarily childless. Sociological Perspectives, 45(1), 21–45. https://doi.org/10.1525/sop.2002.45.1.21
Patel, D. N. (2021). Childfreedom and Responsibility: An Existential‐Feminist Framework for Counselors. Journal of Humanistic Counseling, 60(3), 163–179. https://doi.org/10.1002/johc.12163
Patel, D. N. (2023). A road without a map: An interpretative phenomenological analysis of intentional childlessness in Indian American women (Doctoral dissertation, The University of Texas at San Antonio). ProQuest Dissertations and Theses. https://www.proquest.com/docview/2853737230
Pesando, L. M. (2019). Childlessness and upward intergenerational support: Cross-national evidence from 11 European countries. Ageing and Society, 39(6), 1219–1254. https://doi.org/10.1017/S0144686X17001519
Peters, M. D., Marnie, C., Colquhoun, H., Garritty, C. M., Hempel, S., Horsley, T., ... & Tricco, A. C. (2021). Scoping reviews: Reinforcing and advancing the methodology and application. Systematic Reviews, 10, 1–6. https://doi.org/10.1186/s13643-021-01821-3
Prado, C. G. (2018). Starting with Foucault: An introduction to genealogy. Routledge. https://doi.org/10.1002/9781118508091.ch7
Price, K. (2020). What is reproductive justice? How women of color activists are redefining the pro-choice paradigm. Meridians: Feminism, Race, Transnationalism, 19(Suppl. 1), 340–362. https://doi.org/10.1215/15366936-8566034
Raffnsøe, S., Gudmand-Høyer, M. T., & Thaning, M. S. (2014). What is a dispositive?: Foucault’s historical mappings of the networks of social reality.
Rantakari, A. (2016). Strategy as ‘dispositive’: Essays on productive power and resistance in strategy-making (Doctoral dissertation, University of Oulu). https://urn.fi/URN:ISBN:9789526213989
Rich, S., Haintz, G. L., McKenzie, H., & Graham, M. (2021). Factors that shape women's reproductive decision-making: A scoping review. Journal of Research in Gender Studies, 11(2), 9–31. https://doi.org/10.22381/JRGS11220211
Ross, L. J., Brownlee, S. L., Diallo, D. D., Rodriguez, L., & SisterSong Collective. (2001). The SisterSong Collective: Women of color, reproductive health, and human rights. American Journal of Health Studies, 17(2), 79–88. https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=5d92ac4b4b9edc62a238dda854a62c713f8a02b1
Ross, L. J. (2017). Reproductive justice as intersectional feminist activism. Souls, 19(3), 286-314. https://doi.org/10.1080/10999949.2017.1389634
Roy, R., Schumm, W., & Britt, S. (2014). Voluntary versus involuntary childlessness. In S. C. H. Coyne, L. A. Downey, & E. S. Gerstein (Eds.), Transition to parenthood (pp. 49–68). Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4614-7768-6_3
Runkles-Pearson, P. K. (2002). The changing relations of family and the workplace: Extending antidiscrimination laws to parents and nonparents alike. New York University Law Review, 77(3), 833–866. file:///H:/Downloads/77NYULRev833%20(3).pdf
Sappleton, N. (2018). Voluntary and Involuntary Childlessness. https://doi.org/10.1108/9781787543614.
Scott, J. W. (1986). Gender: A Useful Category of Historical Analysis. The American Historical Review, 91(5), 1053-1075.
Shapiro, G., (2014). Voluntary childlessness: A critical review of the literature. Studies in the Maternal 6(1), 1-15. https://doi.org/10.16995/sim.9
Símonardóttir, S. (2024). Unless I could be like the typical dad: Exploring parenthood through the perspective of the voluntarily childfree. Acta Sociologica, 67(4), 463–477. https://doi.org/10.1177/00016993241260608
Tricco, A. C., Lillie, E., Zarin, W., O’Brien, K. K., Colquhoun, H., Levac, D., Moher, D., Peters, M. D., Horsley, T., Weeks, L., Hempel, S., Akl, E. A., Chang, C., McGowan, J., Stewart, L., Hartling, L., Aldcroft, A., Wilson, M. G., Garritty, C., … Straus, S. E. (2018). PRISMA extension for scoping reviews (PRISMA-ScR): Checklist and explanation. Annals of Internal Medicine, 169(7), 467–473. https://doi.org/10.7326/m18-0850
Veenhoven, R. (1979). Hoe wordt over vrijwillige kinderloosheid gedacht? In Vrijwillige kinderloosheid (pp. 100–129). Geraadpleegd op 20 februari 2025, van https://personal.eur.nl/veenhoven/Pub1970s/79c-fulln.pdf
Veevers, J. E. (1973). The social meanings of parenthood. Psychiatry, 36(3), 291–310. https://doi.org/10.1080/00332747.1973.11023764
Villadsen, K. (2021). ‘The dispositive’: Foucault’s concept for organizational analysis? Organization Studies, 42(3), 473–494. https://doi.org/10.1177/0170840619883664
Wekker, G. (2020). Witte onschuld: Paradoxen van kolonialisme en ras (herziene editie). Amsterdam University Press.
