Het haast onbekende oeuvre van Lieven Cruyl: een blik op de 17e-eeuwse stad door de ogen van een Gentse priester-architect
Wie in de 17e -eeuw door de straten van Rome, Venetië of Parijs wandelde, kon zomaar een Gentse priester tegenkomen die geconcentreerd de veranderende stad op papier stond vast te leggen. Ondanks de fragiele aard van zijn werk, dat voornamelijk bestaat uit tekeningen op papier en perkament, ligt zijn oeuvre vandaag verspreid over een veertigtal musea, archieven en privécollecties.
In 1992 bracht de Italiaanse kunsthistorica Barbara Jatta de eerste monografie uit over Lieven Cruyl (1634–ca. 1720). Intussen, meer dan dertig jaar later, zijn er een kleine veertigtal ‘nieuwe’ exemplaren van de tekenaar opgedoken. Daarom maakte de klassieke hypothese in het geval van mijn masterproef plaats voor een geüpdatete oeuvrecatalogus. Deze is opgevat als een 'draagbare tentoonstelling': een grote map waarin bijna tweehonderd tekeningen op hun oorspronkelijke formaat (schaal 1:1) zijn samengebracht. Zo wordt het oeuvre van Cruyl niet alleen wetenschappelijk geregistreerd, maar ook fysiek en visueel toegankelijk gemaakt.
Gent – Rome – Parijs
Als gewijd priester, architect, reizend miniatuurtekenaar en ondernemend verkoper van zijn eigen werk laat Cruyl zich niet in één hokje stoppen. Ook zijn werk neemt doorheen zijn levensloop verschillende vormen aan.
In Rome vormen zijn eerste stadszichten (vedute) de basis voor een prentenboek opgedragen aan paus Alexander VII dat de moderne barokke stadsvernieuwing van de Eeuwige Stad viert. Andere tekeningen dienden als hoogwaardige, verfijnde souvenirs voor rijke aristocraten die op hun Grand Tour door Italië reisden.
Toen Cruyl naar Frankrijk trok om te werken in dienst van de prins van Condé en koning Louis XIV, legde hij in Parijs de bouw van de stenen Pont Royal vast. Zijn zes grote werftekeningen van dit project zijn uniek in de 17e -eeuwse kunstgeschiedenis. Met de nauwgezetheid van een ingenieur documenteerde hij de eikenhouten heipalen, de pompinstallaties en de houten kofferdammen waarin de brugpijlers verrezen. Deze bladen fungeren niet enkel als autonome kunstwerken, maar als haarscherpe visuele rapporten van een grensverleggend bouwproject.
Op zoek naar Cruyl
Naast de artistieke inventarisatie levert het onderzoek ook opvallende biografische nieuwigheden op. Zeldzame archiefstukken – zoals het enige bekende reisdagboek waarin Cruyl persoonlijk voorkomt, bijgehouden door de Nederlandse verzamelaar Coenraad Ruysch in 1675, en Parijse politierapporten van de Parijse politieluitenant La Reynie – werpen een verrassend menselijk licht op de kunstenaar. Ze ontrafelen zijn intellectuele netwerk, zijn contacten met verzamelaars én het soms onstuimige karakter van zijn reizende bestaan.
Een zeldzaam oeuvre als pleidooi voor trage bewondering
Het werk van Lieven Cruyl vormt een essentieel scharnierpunt op de grens tussen architectuur, tekenkunst, Vlaamse miniatuurkunst en de Italiaanse vedute-traditie. Hij was een van de allereerste die de noordelijke precisie van de miniatuurkunst combineerde met de monumentale ruimtelijkheid van de Italiaanse stadsarchitectuur.
De minutieuze precisie van de bijna tweehonderd tekeningen komt op hun werkelijke formaat verassend goed tot haar recht. In een hedendaagse cultuur die dagelijks overspoeld wordt door duizenden vluchtige, digitale beelden en AI-generaties, vormt deze bundeling van het oeuvre van Cruyl een zacht maar krachtig pleidooi voor trage, aandachtige bewondering, één op één met de Gentse meester.
-
Barbara Jatta, Lievin Cruyl e la sua opera grafica: un artista fiammingo nell'Italia del Seicento (Brussel: Institut historique belge de Rome, 1992).
Bibliografie
Archives nationales, Paris. G/7. Contrôle général des finances. Correspondance des intendants avec le Contrôleur général.
Bergmans, Paul. "Liévin Cruyl et sa vue panoramique de Gand en 1678". In Bulletin de La Société d'histoire et d'archéologie de Gand. Gent: Siffer, 1914.
Connors, Joseph. "Giovanni Battista Falda and Lievin Cruyl: Rivalry between Printmakers and Publishers in the Mapping of Rome." In Piante di Roma dal Rinascimento ai Catasti. Onder redactie van Mario Bevilacqua en Marcello Fagiolo, 218–231. Rome: Artemide, 2012.
De Potter, Frans. Gent, van den oudsten tijd tot heden: geschiedkundige beschrijving der stad. Vol. 7. Gent: Annoot-Braeckman, 1882–1901. Herdr., Brussel: Kultuur en Beschaving, 1975.
Devriese, Luc. "Graficus - Bouwkundige Lieven Cruyl. Deel 1. Leven, betekenis en Gentse projecten (1662-1684)." Ghendtsche Tydinghen 49, nr. 4-5 (2020): 256-262.
Devriese, Luc en Adrien Brysse. "Graficus-Architect Lieven Cruyl en zijn Gents werk (1662-1684) Deel 2. Gezicht op oostelijk Gent in 1678: tussen twee Muidepoorten." Ghendtsche Tydinghen 50, nr. 1 (2021): 2–9.
Devriese, Luc en Adrien Brysse. "Graficus-Architect Lieven Cruyl en zijn Gents werk (1662-1684) Deel 3. Gezicht op oostelijk Gent in 1678: tussen Vijfwindgaten, Keizer- en Sint-Lievenspoort." Ghendtsche Tydinghen 50, nr. 2 (2021): 82-93.
Dhanens, Elisabeth. "Het ontwerp van Lieven Cruyl voor het hoogaltaar van Sint-Baafskathedraal te Gent." De Gulden Passer 52 (1974): 79-94.
Egger, Hermann. Römische Veduten: Handzeichnungen aus dem XV.–XVIII. Jahrhundert zur Topographie der Stadt Rom. Wenen: Wolfrum, 1911; 2e herziene uitgave, Wenen: Anton Schroll & Co., 1931.
Egger, Hermann. "Lieven Cruyls Römische Veduten." Mededeelingen van het Nederlandsch Historisch Instituut te Rome 7 (1927): 183–196.
Eisler, Colin. "Power to Europe's Chosen Peoples. A New Maccabean Page for Louis XIV by Liévin Cruyl." In Artibus et Historiae 9, nr. 17 (1988): 31-38.
Francis, Henry S. "Drawings by Lievin Cruyl of Rome." The Bulletin of the Cleveland Museum of Art 30, nr. 10 (1943): 152–59.
Hye-Schouteer, François Jean Pierre. "Aantekeningen over Gentse schilders, beeldhouwers, graveurs en architecten." Manuscript, eerste helft 19e eeuw. 58 bl.; 2°. Universiteitsbibliotheek Gent, BIB.G.011507.
Jatta, Barbara, en Joseph Connors. Vedute Romane Di Lievin Cruyl: Paesaggio Urbano Sotto Alessandro VII. Rome: Accademia americana in Roma, 1989.
Jatta, Barbara en Lieven Cruyl. Lievin Cruyl e la sua opera grafica: un artista fiammingo nell'Italia del Seicento. Brussel: Institut historique belge de Rome, 1992.
Jatta, Barbara. "Gaspar van Wittel e Lievin Cruyl." In Gaspar van Wittel: i disegni: la collezione della Biblioteca nazionale di Roma, onder redactie van Margherita Maria Breccia Fratadocchi en Paola Puglisi, 82–88. Rome: Biblioteca nazionale centrale di Roma, 2013.
Landsman, Rozemarijn. "Caspar van Wittel: Bridge Between Dutch and Italian Traditions." In Maestro Van Wittel: Dutch Master of the Italian Cityscape, onder redactie van Jettie Rozemond, 24–49. Amersfoort: Bekking & Blitz, 2019.
Langedijk, Karla. "Eine unbekannte Zeichnungsfolge von Lieven Cruyl in Florenz." Mitteilungen des Kunsthistorischen Institutes in Florenz 10, nr. 2 (1961): 67–94.
Mareuse, Edgar. "Trois Vues de Paris de Liévin Cruyl en 1686". In Bulletin de La Société de l'histoire de Paris et de l'Ile-de-France, 64–71, 1919.
Miller, M, en Jatta Barbara. Specchio di Roma Barocca: una guida inedita del XVII secolo. Roma: Ed. dell'Elefante, 1991.
Verschaffel, Bart. "Unknown drawings by Giovanni Battista Piranesi, Charles-Louis Clérisseau and Lieven Cruyl in the 'Album Goetghebuer'". In Aspects of Piranesi: Essays on History, Criticism and Invention. A&S/books, 2015.
Vossnack, L. "Zwei 'Römische Veduten' von Lieven Cruyl, 1674." Jahrbuch der Technischen Hochschule Hannover (1960–1962): 126–131.
Catalogi
Aruz, Joan, en Ronald Wallenfels, red. Art of the First Cities: The Third Millennium B.C. from the Mediterranean to the Indus. New York: The Metropolitan Museum of Art; New Haven: Yale University Press, 2003.
Bryan, Michael. A Biographical and Critical Dictionary of Painters and Engravers. From the Revival of the Art under Cimabue, and the Alledged Discovery of Engraving by Finiguerra, to the Present Time: With the Ciphers, Monograms, and Marks, Used by Each Engraver, and an Ample List of Their Principal Works, Together with Two Indexes, Alphabetical and Chronological, to Which Is Prefixed, an Introduction, Containing a Brief Account of the Painters of Antiquity. Vol. 1. London: Printed for Carpenter and Son; J. Booker; and Whittingham and Arliss, 1816. (325)
Christie, Manson & Woods. A Catalogue of the Very Important Collection of the Late William Esdaile, Esq. Part III, Comprising Drawings, by Italian, German, Flemish, and Dutch Masters. Londen: Christie, Manson & Woods, 1840. (81)
De Busscher, Edm. "Cruyl (Lieven)." In Biographie nationale, vol. 4, 583–86. Bruxelles: H. Thiry-Van Buggenhoudt, 1866.
Derolez, Albert, en Jérôme Machiels, red. Gent, duizend jaar kunst en cultuur. 3 vol. Gent: Stadsbestuur, 1975.
Dessins, Aquarelles, Pastels, Tableaux Anciens. Vente aux enchères, Parijs, Drouot, 7 december 1990. Étude Couturier Nicolay. Cat. nr. 7.
Galerie Charpentier, en Etienne Ader. Aquarelles, dessins, gouaches, pastels par Hubert Robert, tableaux anciens... très belles gravures de l'école française du XVIIIe siècle. Paris: Galerie Charpentier, 1937. (Nr. 38, 19)
Haverkamp-Begemann, Egbert, Mary Tavener Holmes, Fritz Koreny, Donald Posner, en Duncan Robinson. Fifteenth- to Eighteenth-Century European Drawings: Central Europe, the Netherlands, France, England. Robert Lehman Collection, 7. New York: Metropolitan Museum of Art / Princeton University Press, 1999. (Nr. 98–99, 280-282)
Henkel, M. D. "Overzicht Der Litteratuur Betreffende Nederlandsche Kunst: Nederland En België." Oud Holland 47 (1930): 281–88. http://www.jstor.org/stable/42722424.
Huber, Michael, en C. G. Martini. Manuel des curieux et des amateurs de l'art: contenant une notice abrégée des principaux graveurs, et un catalogue raisonné de leurs meilleurs ouvrages, depuis le commencement de la gravure jusques à nos jours: les artistes rangés par ordre chronologique et divisés par ecoles. Vol. 6. Zürich: Orell, Fuesli et Compagnie, 1803. (221-222)
Jatta, Barbara. "Veduta di piazza del Popolo (recto e verso), 1664." In Le meraviglie di Roma antica e moderna: vedute, ricostruzioni, progetti nelle raccolte della Biblioteca di Archeologia e Storia dell'Arte: catalogo della mostra, onder redactie van Maria Cristina Misiti en Simonetta Prosperi Valenti Rodinò, 42–43. Torino: Daniela Piazza Editore, 2010.
Le Blanc, Charles. Manuel de l'amateur d'estampes: contenant le dictionnaire des graveurs de toutes les nations, dans lequel sont décrites les estampes rares, précieuses et intéressantes, avec l'indication de leurs différents états et des prix auxquels ces estampes ont été portées dans les ventes publiques, en France et à l'étranger, depuis un siècle. Vol. 2. Paris: E. Bouillon, 1854. (72)
Maestro Van Wittel: Dutch Master of the Italian Cityscape. Exh. cat. Amersfoort: Kunsthal KAdE, 2019.
Manufacture nationale des Gobelins. Exposition Antoine-François Van Der Meulen (1634-1690). Paris: Ducros et Colas imprimeurs, 1949. (Nr. 133)
Marciari, John, en Jane Shoaf Turner. Far and Away: Drawings from the Clement C. Moore Collection. Holberton, 2024. (Nr. 67, 206–208)
Menil Foundation. Reading Prints: A Selection of 16th- to Early 19th-Century Prints from the Menil Collection: Catalogue. Houston, TX: Menil Foundation, 1985. Nr. 105, 102.
Nagler, Georg Kaspar. Die Monogrammisten. Vol. 2, CF–GI. München: Georg Franz, 1860. (p. 121)
National Gallery of Art (U.S.). The McCrindle Gift: A Distinguished Collection of Drawings and Watercolors. Washington: National Gallery of Art, 2012. (72)
Nissman, Abromson & Co. Master Drawings, 1500–1900: An Exhibition... January 10–25, 1992. Brookline, MA: Nissman, Abromson & Co., 1992.
Ongpin, Stephen. Master Drawings 2015. Tentoonstellingscatalogus, Dickinson Roundell Inc., New York, 21–31 januari 2015. (Nr. 9)
Salmon, Xavier. Trésors cachés: chefs-d'œuvre du cabinet d'Arts graphiques du château de Versailles. Parijs: Somogy éditions d'art, 2001. (Nr. 1–2, 12-13)
Victoria and Albert Museum, Department of Engraving, Illustration, and Design, en Henry Reitlinger. A Selection of Drawings by Old Masters in the Museum Collections. Londen: H.M. Stationery Office, 1921. (Nr. 83, 33-34)
Worcester Art Museum. Master Drawings from the Worcester Art Museum. New York: Hudson Hills Press, 1998. (Nr. 29, 74-75)
Worcester Art Museum. Master Drawings from the Worcester Art Museum. New York: Hudson Hills Press in association with the Worcester Art Museum, 1998.
Andere
Académie royale d'architecture, Paris, Paris Société de l'histoire de l'art français, en Henry Lemonnier. Procès-verbaux, 1671-1793; publiés pour la Société de l'histoire de l'art français sous le patronage de l'Académie des beaux arts par Henry Lemonnier. Parijs: J. Schemit, 1911.
Bartoni, Laura. Le vie degli artisti: residenze e botteghe nella Roma barocca dai registri di Sant'Andrea delle Fratte (1650-1699). Rome: Edizioni Nuova Cultura, 2012.
Beddington, Charles. Maestro Van Wittel: Dutch Master of the Italian Cityscape. Onder redactie van Jettie Rozemond. Amersfoort: Bekking & Blitz, 2019.
Blumin, Stuart M. The Encompassing City: Streetscapes in Early Modern Art and Culture, 2008.
Dartein, Fernand de. "Le Pont-Royal sur la Seine à Paris. 1685-1687. Par Jules Hardouin Mansard et frère François Romain [1646-1735]." In Études sur les ponts en pierre remarquables par leur décoration antérieurs au XIXe siècle, vol. 2, Ponts français antérieurs au XVIIIe siècle. Centre de la France, 77–86. Parijs: Librairie polytechnique Charles Béranger, 1907.
De Vries, Sjoerd. "Adam-Frans van der Meulen (1632–1690), hofschilder van Lodewijk XIV, in de Republiek: 1672–1673." In Jaarboek Monumentenzorg 1990, 134–147. Zwolle: Waanders Uitgevers; Zeist: Rijksdienst voor de Monumentenzorg, 1990.
Dixon, Susan. Printmakers Of The Baroque. Lulu.com, 2014.
Fletcher, John Edward. A Study of the Life and Works of Athanasius Kircher, 'Germanus Incredibilis': With a Selection of his Unpublished Correspondence and an Annotated Translation of his Autobiography. Onder redactie van Elizabeth Fletcher. Leiden/Boston: Brill, 2011.
Franquinet, G. D. "Francis Romain, bouwmeester uit de 17de eeuw." In Bouwkundige bijdragen, uitgegeven door de Maatschappij tot bevordering der bouwkunst, deel 8, 1-20. Amsterdam: L. Van Bakkenes & Co, 1851.
Gautier, Hubert. Traité des Ponts, où il est parlé de ceux des Romains et de ceux des modernes; de leurs manières, tant de ceux de maçonnerie, que de charpente, etc. Parijs: André-Charles Cailleau, 1728.
Gehring, U., en P. Weibel. "Painted Topographies. A Transdisciplinary Approach to Science and Technology in Seventeenth-Century Landscape Painting." In Mapping Spaces: Networks of Knowledge in 17th Century Landscape Painting (2015), 1-44.
Gillgren, Peter. Performativity And Performance in Baroque Rome. Routledge, 2017.
Godfroy, Frans. "Passage naar Rome: De opzienbarende bekeringsreis van koningin Christina van Zweden 1654–1655. Bijlage: Onderzoeksresultaten." Tilburg: Stichting Historische Routes, december 2022.
Gudelj, Jasenka. "Architettura e diplomazia tra Roma e Dubrovnik: San Girolamo dei Croati e la cattedrale di Dubrovnik nel secondo Seicento." In Römisches Jahrbuch der Bibliotheca Hertziana 40 (2011/12): 185-239.
Habel, Dorothy Metzger. "When All Of Rome Was Under Construction": The Building Process in Baroque Rome. Penn State Press, 2013.
Huerta, Santiago. "Arch Bridge Design in Eighteenth-Century France: The Rule of Perronet." In Building Knowledge, Constructing Histories, 1ste dr., onder redactie van Ine Wouters, Stephanie Van De Voorde, Inge Bertels, Bernard Espion, Krista De Jonge, en Denis Zastavni. CRC Press, 2018.
Levert, S. L. "Étrangers, mais habitués en cette ville de Paris: Les artistes néerlandais à Paris (1550–1700): une prosopographie." Proefschrift, Universiteit Utrecht, 2017.
Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst. Bouwkundige bijdragen. Vol. 4. Amsterdam: L. van Bakkenes, 1862.
Maier, Jessica. Rome Measured And Imagined: Early Modern Maps of the Eternal City. University of Chicago Press, 2015.
McKinnon, Matthew G. "The Palace-City Interface: Shifting Definitions of Movement and Place in Early Modern Rome." Bachelorscriptie, University of Oregon, 2019.
Mesqui, Jean. Le pont en France avant le temps des ingénieurs. Paris: Picard, 1986.
Moss, Alan. "Ten geleide." In Coenraad Ruysch, Journaal van een reis naar Genève, Italië en Frankrijk, 1674–1677. Transcriptie door Alan Moss.
Nuccio, Gaia. "Il fondo dei Greffiers des bâtiments come fonte per gli interventi settecenteschi nella Chiesa dei Teatini di Parigi." In Oltre lo sguardo. Vol. 3, La città stratificata = The Layered city, geredigeerd door Alessandro Ippoliti en Elena Svalduz, 294–305. 2025.
Roberts, William. "Perelle's Veües des plus beaux endroits de Versailles." Cahiers du dix-septième siècle 9 (2004): 49–60.
Roberts, William. "Perelle's Veües des plus beaux endroits de Versailles: How the Engravings Contribute." Cahiers du dix-septième: An Interdisciplinary Journal 9, nr. 1 (2004): 49-60.
Ruysch, Coenraad. Journaal van een reis naar Genève, Italië en Frankrijk, 1674–1677. Den Haag, Nationaal Archief, Archief van de familie Teding van Berkhout, 3.20.59, inv.nr. 1408. Transcriptie door Alan Moss.
Van den Gheyn, G. "De Sint-Michielskerk te Gent." Het Belfort (mei 1891): 91–99.
Van Elslande, Rudy. "De Predella: De verovering van Jeruzalem door Titus." Ghendtsche Tydinghen 19, nr. 4 (1990): 195–205.
Van Elslande, Rudy. "De Van Eyck's te Gent (I)." Ghendtsche Tydinghen 12, nr. 3 (1983): 319–332.
Verhoeven, Gerrit. Anders reizen? Evoluties in vroegmoderne reiservaringen van Hollandse en Brabantse elites (1600–1750). Hilversum: Verloren, 2009.
Webpagina's
"Les collections du département des arts graphiques - Vue à vol d'oiseau du château de Versailles prise du côté de la ville - CRUYL Lievin". https://arts-graphiques.louvre.fr/detail/oeuvres/4/216000-Vue-a-vol-doi….
"Les collections du département des arts graphiques - Vue du pont du Louvre achevé en 1688 - CRUYL Lievin". https://arts-graphiques.louvre.fr/detail/oeuvres/2/110034-Vue-du-pont-d….
