Waarom je woonplaats mee bepaalt of je langdurig uitvalt op de arbeidsmarkt
In Vlaanderen lopen de cijfers rond langdurige arbeidsongeschiktheid sterk uiteen tussen gemeenten. In sommige gemeenten is meer dan 11 procent van de bevolking langdurig ziek, terwijl andere onder de 4 procent blijven. Die kloof blijkt niet alleen te maken te hebben met gezondheid of individuele kenmerken, maar ook met de gemeente waarin mensen wonen. Mijn onderzoek toont aan dat de lokale context mee bepaalt hoe groot de kans is dat tijdelijke klachten uitgroeien tot langdurige uitval.
Langdurige arbeidsongeschiktheid betekent dat iemand langer dan een jaar niet kan werken door ziekte of een beperking. Dat kan gaan van fysieke klachten zoals rugproblemen of chronische pijn tot psychische problemen zoals burn-out of depressie. In Vlaanderen is het aantal langdurig arbeidsongeschikten tussen 2005 en 2024 meer dan verdubbeld. Dit treft niet alleen de betrokken mensen, maar zet ook de gezondheidszorg, de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid onder druk. Dit benadrukt de nood aan een diepgaander inzicht in de mechanismen achter langdurige arbeidsongeschiktheid.
Meer dan een individueel probleem
Vaak wordt langdurige arbeidsongeschiktheid verklaard door individuele factoren zoals gezondheid, leeftijd of beroep, of door beleid op nationaal of regionaal niveau. Maar daarmee blijft een belangrijk deel van het verhaal onderbelicht: de plek waar mensen wonen. Gemeenten zijn meer dan administratieve grenzen. Het zijn plekken waar mensen werken, naar school gaan en zorg krijgen. Het is de dagelijkse leefwereld die mee bepaalt welke kansen iemand met gezondheidsproblemen heeft om te herstellen, of net hoe iemand minder kansen krijgt om te herstellen en terug te keren naar werk.
Om de rol van de lokale omgeving te begrijpen, gebruikte ik een kwalitatieve vergelijkende analyse. Daarbij vergeleek ik veertig Vlaamse gemeenten, niet op basis van één mogelijke oorzaak, maar op een combinatie van sociaaleconomische, demografische en arbeidsmarktkenmerken. De methode vertrekt vanuit het idee dat maatschappelijke fenomenen zelden door één factor worden verklaard. In plaats daarvan zoekt een kwalitatieve vergelijkende analyse naar terugkerende patronen in combinaties van omstandigheden. Je kan het vergelijken met een recept: niet één ingrediënt bepaalt het resultaat, maar de manier waarop verschillende ingrediënten samen een geheel vormen. Op die manier kon ik nagaan welke combinaties van lokale omstandigheden typisch zijn voor gemeenten met veel langdurig arbeidsongeschikten, en welke net voorkomen in gemeenten waar langdurige uitval minder vaak voorkomt.
Waarom sommige gemeenten kwetsbaarder zijn dan andere
Wanneer je de gemeenten naast elkaar legt, zie je geen eenduidige verklaring. Wel komen enkele duidelijke patronen steeds terug. Een eerste patroon zie je in gemeenten met een zwakke arbeidsmarkt en een laag aandeel hoogopgeleiden. In dit type gemeenten liggen de langdurige arbeidsongeschiktheidscijfers systematisch hoger. Er zijn veel werkzoekenden, minder mensen aan het werk en minder zelfstandigen in deze gemeenten. In zo’n context is de concurrentie om jobs groter. Werkgevers hebben meer keuze en kiezen vaker voor kandidaten zonder gezondheidsproblemen. Wie uitvalt, heeft daardoor minder kansen om opnieuw aan de slag te gaan. Ook het opleidingsniveau speelt mee, lager opgeleiden komen vaker terecht in fysiek zware of weinig flexibele jobs, waar aangepast werk moeilijk te organiseren is. Daardoor kunnen klachten die eerst tijdelijk lijken, sneller uitgroeien tot langdurige uitval.
Een tweede patroon draait rond de aard van het werk in combinatie met sociaaleconomische kwetsbaarheid. Gemeenten met veel jobs in fysiek zware sectoren zoals bouw, industrie en transport, gecombineerd met hoge armoederisicocijfers en een laag aandeel hoogopgeleiden, leiden tot hogere langdurige arbeidsongeschiktheidscijfers. Het opleidingsniveau speelt daarbij een vergelijkbare rol als in het eerste patroon, lager geschoolden werken vaker in fysiek zware of weinig flexibele jobs en hebben minder mogelijkheden om door te stromen naar minder belastend werk wanneer gezondheidsproblemen ontstaan. Wanneer in een gemeente dan ook nog eens voornamelijk fysiek belastende jobs beschikbaar zijn wordt het nog moeilijker om aangepast werk te vinden.
Armoede versterkt dat risico nog verder. Mensen in armoederisico ervaren gemiddeld vaker slechtere algemene gezondheid en meer drempels om tijdig zorg te zoeken. Dat kan ervoor zorgen dat klachten later worden opgepikt en dus langer aanslepen. In combinatie met fysiek zwaar werk vergroot dat de kans dat gezondheidsproblemen uitgroeien tot langdurige uitval.
Combinaties van factoren maken het verschil
Niet alle sociaaleconomische, demografische of arbeidsmarktkenmerken hebben overal hetzelfde effect. Hun invloed op het risico op langdurige arbeidsongeschiktheid hangt af van de combinatie waarin ze voorkomen. Eerder onderzoek toont bijvoorbeeld aan dat mensen in minder gunstige werkomstandigheden een hoger risico lopen op langdurige uitval. Mijn analyse nuanceert dat beeld: het risico is niet overal even groot, maar wordt mee bepaald door de lokale context waarin mensen wonen. Niet iedere gemeente met een hoog aandeel inwoners tewerkgesteld in fysiek belastende arbeid kent ook hoge langdurige arbeidsongeschiktheidscijfers. Het risico blijkt vooral hoger in gemeenten waar een hoog aandeel fysiek zware jobs samen voorkomt met een laag aandeel hoogopgeleiden en hoge armoederisicocijfers.
Langdurige arbeidsongeschiktheid is dus niet louter een individueel gezondheidsprobleem, maar is ingebed in een bredere sociaaleconomische en arbeidsmarktgebonden context. Beleidsmaatregelen die zich enkel richten op medische opvolging of individuele re‑integratie lijken daarom onvoldoende. Ook met structurele factoren waarin mensen leven en werken, zoals de kwaliteit van jobs, de kansen op de lokale arbeidsmarkt en de mate van sociaaleconomische kwetsbaarheid, dient best rekening gehouden te worden.
Bibliografie
Aneshensel, C. S., Phelan, J. C., & Bierman, A. (Eds.). (2013). Handbook of the sociology of mental health. Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-007-4276-5 Andries, S. (2026, 11 mei). Kwart van langdurig zieken kreeg onterecht uitkering, bewijzen twee nieuwe steekproeven. De Standaard. https://www.standaard.be/politiek/kwart-van-langdurig zieken-kreeg-onterecht-uitkering-bewijzen-twee-nieuwe-steekproeven/151219572.html Blomgren, J., Laaksonen, M., & Perhoniemi, R. (2021). Changes in Unemployment Affect Sickness Absence and Disability Retirement Rates: A Municipality-Level Panel Study. International journal of environmental research and public health, 18(12), 6359. https://doi.org/10.3390/ijerph18126359 Cronqvist, L. (2019). TOSMANA (Version 1.61) [Computer software]. University of Trier. https://www.tosmana.net De Brouwer, O., Leduc, E., & Tojerow, I. (2019). The unexpected consequences of job search monitoring: Disability instead of employment? (IZA Discussion Paper No. 12304). https://docs.iza.org/dp12304.pdf De Cooman, L. (2025, 29 december). Wat verandert er vanaf 1 januari voor de 585.000 langdurig zieken in ons land? VRT NWS. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/12/10/wat-verandert-er voor-wie-langdurig-ziek-is/ De Maesschalck, F., & Van Hecke, E. (2018). Uitrustingsgraad van de Vlaamse gemeenten: Een typologie. Data en Analyse Vlaams-Brabant; KU Leuven, Afdeling Geografie en Toerisme. https://www.kenniswest.be/file/publication/74495/74494/Uitrustingsgraad… gemeenten-typologie-210181126_tcm5-133240.pdf?v=3 Duveau, C., Smith, P., & Lorant, V. (2023). Mental health among people with a migration background in Belgium over the past 20 years: how has the situation evolved?. Archives of public health = Archives belges de sante publique, 81(1), 176. https://doi.org/10.1186/s13690 023-01187-z Ervasti, J., Pietiläinen, O., Rahkonen, O., Lahelma, E., & Lallukka, T. (2019). Long-term exposure to heavy physical work, disability pension due to musculoskeletal disorders and all-cause mortality: 20-year follow-up—introducing Helsinki Health Study job exposure matrix. International Archives of Occupational and Environmental Health, 92(3), 337–345. https://doi.org/10.1007/s00420-018-1393-5 Fasani, F. (2024). New approaches to labour market integration of migrants and refugees (PE 754.232). European Parliament, Policy Department for Economic, Scientific and Quality of Life Policies. https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2024/754232/IPOL_STU…% 29754232_EN.pdf 56 Federaal Planbureau. (2024, 10 juli). De stijging van de sociale uitgaven zal hoog zijn tot 2050. https://www.plan.be/nl/publicaties/de-stijging-van-de-sociale-uitgaven-… Federaal Planbureau. (2025, 31 oktober). Langdurige arbeidsongeschiktheid (i41). Indicators.be. https://www.indicators.be/nl/i/G08_WIN/Langdurige_arbeidsongeschiktheid… Fonseca, R., & Zheng, Y. (2011). The effect of education on health: Cross-country evidence. SSRN Electronic Journal. https://doi.org/10.2139/ssrn.1924005 Hasager, L., & Jørgensen, M. (2026). Sick of your poor neighborhood? Quasi-experimental evidence on neighborhood effects on health. Journal of Public Economics, 256, 105599. https://doi.org/10.1016/j.jpubeco.2026.105599 Helgesson, M., Johansson, B., Nordqvist, T., Lundberg, I., & Vingård, E. (2015). Sickness absence at a young age and later sickness absence, disability pension, death, unemployment and income in native Swedes and immigrants. European Journal of Public Health, 25(4), 688 692. https://doi.org/10.1093/eurpub/cku250 Hermans, M. (2025, 25 februari). Work as a barrier to healthcare: One in five Belgian employees struggle to access medical treatment. Vrije Universiteit Brussel. https://www.vub.be/en/news/work-barrier-healthcare-one-in-five-belgian-… access-medical-treatment Hesters, D., Devillé, A., & Swyngedouw, M. (2007). Qualitative comparative analysis (QCA). [Reader]. KU Leuven. Hoge Raad voor de Werkgelegenheid. (2024, maart). Arbeidsongeschiktheid en de re-integratie van werknemers op de arbeidsmarkt. https://hrw.belgie.be/sites/default/files/content/download/files/2024_h… id_verslag.pdf Hoge Raad voor de Werkgelegenheid. (2025). Stand van zaken op de arbeidsmarkt in België en in de gewesten. https://hrw.belgie.be/sites/default/files/content/download/files/hrw_ju… IDEA Consult. (2022). Uitvallen, opstaan en opnieuw aan de slag gaan: Activering van langdurig arbeidsongeschikten in cijfers. Federgon. https://federgon.be/fileadmin/media/pdf/nl/Studie_ _Arbeidsongeschiktheid_in_cijfers_17-03-2022.pdf Kajaria-Montag, H., Freeman, M., & Scholtes, S. (2023). Continuity of care increases physician productivity in primary care (INSEAD Working Paper No. 2023/23/TOM). INSEAD. https://doi.org/10.2139/ssrn.3868231 Kareem, O. M., Oduoye, M. O., Bhattacharjee, P., Kumar, D., Zuhair, V., Dave, T., Irfan, H., Taraphdar, S., Ali, S., & Orbih, O. M. (2024). Single parenthood and depression: A thorough review of current understanding. Health https://doi.org/10.1002/hsr2.2235 science reports, 7(7), e2235. 57 in Neirynck, P. (2025, 8 november). Ons land is “Europees kampioen” in langdurige ziekte: zo veel mensen jouw gemeente zijn arbeidsongeschikt. Nieuwsblad. https://www.nieuwsblad.be/binnenland/ons-land-is-europees-kampioen-in-l… zo-veel-mensen-in-jouw-gemeente-zijn-arbeidsongeschikt/102992798.html Nicoletti, L., Sirenko, M., & Verma, T. (2022). Disadvantaged communities have lower access to urban infrastructure. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2203.13784 Nivorozhkin, A., & Poeschel, F. (2022). Working conditions in essential occupations and the role of migrants. Economic analysis https://doi.org/10.1016/j.eap.2022.02.002 and policy, 74, 250–261. Nordenmark, M., Hagqvist, E., & Vinberg, S. (2019). Sickness Presenteeism among the Self employed and Employed in Northwestern Europe-The Importance of Time Demands. Safety and health at work, 10(2), 224–228. https://doi.org/10.1016/j.shaw.2019.01.003 Olakivi, A., Kouvonen, A., Koskinen, A., Kemppainen, L., Kokkinen, L., & Väänänen, A. (2024). Sickness absence among migrant and non-migrant care workers in Finland: A register-based follow-up study. Scandinavian journal https://doi.org/10.1177/14034948231168434 Organisation for Economic Co-operation of and public health, 52(5), 539–546. Development (OECD). (2008). Sickness, disability and work: Breaking the barriers (Vol. 3: Denmark, Finland, Ireland and the Netherlands). OECD Publishing. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2008/11/s… and-work-breaking-the-barriers-vol-3_g1gh9734/9789264049826-en.pdf Oude Hengel, K., Robroek, S. J. W., Eekhout, I., van der Beek, A. J., & Burdorf, A. (2019). Educational inequalities in the impact of chronic diseases on exit from paid employment among older workers: a 7-year prospective study in the Netherlands. Occupational and environmental medicine, 76(10), 718–725. https://doi.org/10.1136/oemed-2019-105788 Pinilla-Roncancio, M. (2015). Disability and poverty: Two related conditions. A review of the literature. Revista de la Facultad de Medicina, 63(Suppl. 1), S113–S123. https://doi.org/10.15446/revfacmed.v63n3sup.50132 Provincies in Cijfers. (2021). Databank Provincies in Cijfers. Geraadpleegd op 6 april 2026, van https://provincies.incijfers.be/databank RIZIV. (2024). Statistieken over arbeidsuitkeringen. Geraadpleegd op 29 november 2025, van https://www.riziv.fgov.be/nl/statistieken/statistieken-uitkeringen RIZIV. (2023). Analyse langdurig zieken [Dataset]. RIZIV. (2026). Aantal werknemers en werklozen in invaliditeit - Evolutie 2020-2024. Dienst uitkeringen, Directie financiën en https://www.riziv.fgov.be/SiteCollectionDocuments/stat_du2024_1_invalid… statistieken. 58 RIZIV. (2026). Aantal zelfstandigen in invaliditeit - Evolutie 2020-2024. Dienst uitkeringen, Directie financiën en statistieken. https://www.riziv.fgov.be/SiteCollectionDocuments/stat_du2024_1_invalid…. pdf Roelants, E., Bruyneel, L., Rygaert, X., Oslejova, J., Avalosse, H., Fabri, V., Noirhomme, C., Willaert, D., Vrancken, J., Meeus, A., Leclercq, A., Karakaya, G., Brunois, T., & Di Zinno, T. (2024). Langdurige arbeidsonge-schiktheid en invaliditeit omwille van psychosociale aandoeningen: Sociaal-demografisch, medisch en zorgconsumptieprofiel. InterMutualistisch Agentschap (IMA) & Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV). https://www.riziv.fgov.be/SiteCollectionDocuments/PSYA_studie_april_202… Sabariego, C., Coenen, M., Ito, E., Fheodoroff, K., Scaratti, C., Leonardi, M., Vlachou, A., Stavroussi, P., Brecelj, V., Kovačič, D. S., & Esteban, E. (2018). Effectiveness of Integration and Re-Integration into Work Strategies for Persons with Chronic Conditions: A Systematic Review of European Strategies. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15(3), 552. https://doi.org/10.3390/ijerph15030552 Sciensano. (2023). Belgische gezondheids- en welzijnscohorte (BELHEALTH): Bulletin nr. 1. Sciensano. https://www.sciensano.be/sites/default/files/first_results_belhealth_ _nl_v92_3_0.pdf Statbel (Belgium). (2021). Census 2021 – Werkende bevolking naar: statistische sector van de verblijfplaats, geslacht en economische sector (H) [Data set]. https://statbel.fgov.be/nl/open data/census-2021-werkende-bevolking-naar-statistische-sector-van-de-verblijfplaats geslacht-0 Statbel. (2018, 15 oktober). Gezondheid lijdt onder armoede. Huishoudens. https://statbel.fgov.be/nl/nieuws/gezondheid-lijdt-onder-armoede Statbel. (2020, 1 december). Personen met een handicap of langdurig gezondheidsprobleem hebben minder autonomie in job. https://statbel.fgov.be/nl/nieuws/personen-met-een handicap-langdurig-gezondheidsprobleem-hebben-minder-autonomie-job Statbel. (2021, 20 september). Het onderwijsniveau in kaart gebracht. Statbel DataLab. https://statbel.fgov.be/nl/themas/datalab/datalab-census-onderwijs#news Statbel. (2024, 23 mei). Gemeentelijke armoedecijfers https://statbel.fgov.be/nl/nieuws/gemeentelijke-armoedecijfers-van-2021 van 2021. Voka. (2025, 25 september). Voka: Reset het systeem rond ziekte-uitval en zet arbeidsarts centraal. https://pers.voka.be/voka-reset-het-systeem-rond-ziekte-uitval-en-zet-a… centraal van Werkbaar Werk. (2023). Cijfers werkbaarheidsmeting werknemers. Geraadpleegd op 4 april 2026, https://www.werkbaarwerk.be/werkbaarwerk/cijfers-werkbaarheidsmeting werknemers 59 Werkbaar Werk. (z.d.). Wat is werkbaar werk. Geraadpleegd op 27 april 2026, van https://www.werkbaarwerk.be/werkbaarwerk/wat-werkbaar-werk Zajacova, A., & Lawrence, E. M. (2018). The Relationship Between Education and Health: Reducing Disparities Through a Contextual Approach. Annual review of public health, 39, 273 289. https://doi.org/10.1146/annurev-publhealth-031816-044628
