Vrijhandel verplaatst niet alleen goederen, maar ook CO₂
Vrijhandel verandert meer dan alleen handel
Vrijhandelsakkoorden zijn bedoeld om handel gemakkelijker en goedkoper te maken. Maar wanneer landen meer met elkaar gaan handelen, verandert niet alleen de economie. Ook de plaats waar goederen worden geproduceerd en dus waar CO₂ wordt uitgestoten, kan verschuiven. Toch worden de milieugevolgen van handelsakkoorden vaak vooral vooraf ingeschat met simulatiemodellen. In mijn masterproef onderzocht ik wat er na de invoering van het vrijhandelsakkoord tussen de Europese Unie en Mexico daadwerkelijk gebeurde.
Meer handel, maar geen klassieke handelsverschuiving
Het vrijhandelsakkoord tussen de Europese Unie en Mexico trad in 2000 in werking. Om de impact ervan te meten, gebruikte ik internationale gegevens over handel en CO₂ uitstoot en een zogenoemd gravity model. Dat is een veelgebruikte methode om te onderzoeken waarom landen meer of minder met elkaar handelen. Ik vergeleek de ontwikkeling van handelsstromen vóór en na het akkoord en hield daarbij rekening met andere factoren die internationale handel beïnvloeden.
De resultaten zijn duidelijk. Het akkoord zorgde naar schatting voor 26,4 procent extra handel tussen de Europese Unie en Mexico. Opvallend is dat die groei niet ten koste ging van handel met andere landen. Integendeel, ook de handel met derde landen nam met ongeveer 21 procent toe. Er is dus geen bewijs voor klassieke trade diversion, waarbij handel simpelweg wordt verplaatst van landen buiten het akkoord naar de nieuwe handelspartner.
De verborgen CO₂ in internationale handel
Meer handel betekent doorgaans ook meer productie. En meer productie kan tot meer uitstoot leiden. Daarom keek ik niet alleen naar de waarde van de verhandelde goederen, maar ook naar de CO₂ die tijdens hun productie werd uitgestoten. Die embodied CO₂ maakt zichtbaar hoeveel uitstoot als het ware in een product zit voordat het wordt geëxporteerd.
Daaruit kwam een belangrijk verschil naar voren. Terwijl de bilaterale handel door het akkoord met 26,4 procent toenam, steeg de bijbehorende CO₂ uitstoot met 17,8 procent. De uitstoot nam dus wel toe, maar duidelijk minder snel dan de handel.
Dat verschil van 8,6 procentpunt is belangrijk. Het toont dat niet elke extra euro handel dezelfde klimaatimpact heeft. De bijkomende handel concentreerde zich relatief meer in sectoren met een lagere uitstootintensiteit. Tegelijk daalde binnen sectoren de hoeveelheid CO₂ die nodig was om te produceren.
Waarom stijgt of daalt de uitstoot?
Om te begrijpen waar die verandering vandaan komt, splitste ik het effect op in drie onderdelen: schaal, samenstelling en techniek.
Het schaaleffect is het eenvoudigst. Als er meer wordt geproduceerd en verhandeld, stijgt de uitstoot in principe mee. Het samenstellingseffect kijkt naar welke sectoren groeien. Een verschuiving van sterk vervuilende naar relatief schonere sectoren kan de extra uitstoot beperken. Het techniekeffect kijkt naar de CO₂ intensiteit binnen een sector. Dezelfde hoeveelheid kan na verloop van tijd met minder uitstoot worden geproduceerd.
Bij het akkoord tussen de Europese Unie en Mexico bleken samenstelling en techniek een groot deel van de extra uitstoot door de groei van de handel te compenseren. In de meeste jaren na het akkoord neutraliseerden beide effecten samen ongeveer 55 tot 66 procent van de bruto stijging die door het schaaleffect werd veroorzaakt.
Europa en Mexico reageren niet hetzelfde
Een tweede belangrijke bevinding is dat de milieueffecten verschillen naargelang de richting van de handel.
Bij Europese export naar Mexico werd de extra uitstoot vooral afgeremd doordat productie binnen sectoren minder CO₂ intensief werd. Bij Mexicaanse export naar Europa speelde daarentegen vooral een verschuiving richting relatief schonere sectoren een belangrijke rol. Achter één gemiddeld cijfer gaan dus verschillende economische aanpassingen schuil.
Dat is relevant voor beleid. Wie alleen naar de totale uitstoot kijkt, ziet dat de CO₂ uitstoot is gestegen. Maar zonder te onderzoeken waarom ze stijgt, blijft onduidelijk welke maatregelen nodig zijn. Een stijging door meer productie vraagt mogelijk om andere maatregelen dan een stijging doordat handel zich richting koolstofintensieve sectoren verplaatst.
Handelsbeleid is ook klimaatbeleid
Mijn onderzoek toont niet dat vrijhandel automatisch goed of slecht is voor het klimaat. Het laat vooral zien dat economische en ecologische gevolgen niet los van elkaar kunnen worden beoordeeld.
Het akkoord tussen de Europese Unie en Mexico stimuleerde de handel sterk en verhoogde ook de ermee verbonden CO₂ uitstoot. Tegelijk bleef die uitstootstoename duidelijk achter bij de groei van de handel, doordat de samenstelling van de handel en de productietechniek veranderden. Bovendien waren de effecten verschillend voor Europa, Mexico en derde landen.
Die nuance is belangrijk nu handelsbeleid en klimaatbeleid steeds sterker met elkaar verweven raken. Nieuwe handelsakkoorden worden vaak beoordeeld op economische groei en export. Mijn masterproef laat zien waarom ook de koolstof die achter die handelsstromen schuilgaat systematisch moet worden meegenomen.
Want goederen steken grenzen over en de uitstoot die nodig was om ze te produceren, reist in economische zin mee.
Bibliografie
Aichele, R., & Felbermayr, G. (2015). Kyoto and carbon leakage: An empirical analysis of the carbon content of bilateral trade. The Review of Economics and Statistics, 97(1), 104–115. doi:10.1162/REST_a_00438
Anderson, J., & van Wincoop, E. (2003). Gravity with gravitas: A solution to the border puzzle. American Economic Review, 93(1), 170–192. doi:10.1257/000282803321455214
Antweiler, W., Copeland, B., & Taylor, M. (2001). Is free trade good for the environment? American Economic Review, 91(4), 877–908.
Armington, P. S. (1969). A Theory of Demand for Products Distinguished by Place of Production. Staff Papers (International Monetary Fund).
Bui, T. T. L. (2023). Environmental impacts of trade agreement: An ex post analysis of the European Union South Korea FTA. Ghent University, EGEI Programme.
Copeland, B., & Taylor, M. (1994). North South trade and the environment. The Quarterly Journal of Economics.
Copeland, B., Shapiro, J., & Taylor, M. (2021). Globalization and the environment. In Handbook of International Economics, Volume V. Elsevier. doi:10.1016/bs.hesint.2021.05.001
Ecorys. (2017). Ex post evaluation of the EU Mexico Free Trade Agreement: Final report. European Commission, Directorate General for Trade.
European Commission. (2015). Impact assessment: Modernisation of the trade pillar of the EU Mexico Global Agreement.
European Commission. (2025). Negotiations and agreements. Retrieved from Trade and Economic Security: https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/negotiations-and-agreements_en
Gladstone, F., Liverman, D., Sanchez Rodríguez, R. A., & Morales Santos, A. E. (2021). NAFTA and environment after 25 years: A retrospective analysis of the US Mexico border. Environmental Science and Policy.
Grossman, G., & Krueger, A. (1991). Environmental impacts of a North American Free Trade Agreement. National Bureau of Economic Research Working Paper No. 3914.
Lamb, W. F. (2021). A review of trends and drivers of greenhouse gas emissions by sector from 1990 to 2018. Environmental Research Letters.
Larch, M., & Yotov, Y. (2024). Estimating the effects of trade agreements: Lessons from 60 years of methods and data. The World Economy, 47(1), 1–39.
Logsdon, J. M., & Husted, B. W. (2000). Mexico’s Environmental Performance Under NAFTA: The First 5 Years. Journal of Environment & Development.
Magee, C. S. (2008). New measures of trade creation and trade diversion. Journal of International Economics, 75.
OECD. (2023). Guide to OECD Trade in Value Added (TiVA) Indicators (2023 edition). OECD.
Peters, G. P., & Hertwich, E. G. (2008). CO₂ embodied in international trade with implications for global climate policy. Environmental Science & Technology, 1401–1407.
Reinert, K. A., & Roland Holst, D. W. (2001). NAFTA and Industrial Pollution: Some General Equilibrium Results. Journal of Economic Integration.
Santos Silva, J., & Tenreyro, S. (2006). The log of gravity. The Review of Economics and Statistics, 88(4), 641–658. doi:10.1162/rest.88.4.641
Shapiro & Walker. (2018). Why is pollution from U.S. manufacturing declining? The roles of environmental regulation, productivity, and trade. American Economic Review, 108(12), 3814–3854.
Shapiro, J.R. (2021). The environmental bias of trade policy. The Quarterly Journal of Economics, 136.
Tinbergen, J. (1962). Shaping the world economy: Suggestions for an international economic policy. The Twentieth Century Fund.
Yamano, N., & Guilhoto, J. (2020). CO₂ emissions embodied in international trade. OECD Science, Technology and Industry Working Papers, No. 2020/05. doi:10.1787/8f282b25-en
Yotov, Y., Piermartini, R., Monteiro, J. A., & Larch, M. (2016). An advanced guide to trade policy analysis: The structural gravity model. Geneva: World Trade Organization & UNCTAD.
