Wanneer gewicht niet het hele verhaal vertelt
- EmielDe Moerloose
De rol van bovenarmomtrek bij het opsporen van ondervoeding bij kankerpatiënten
“Ze verhongeren voor onze ogen.” Het zijn harde woorden, maar de cijfers liegen niet: één op de vijf kankerpatiënten sterft niet aan de ziekte zelf, maar aan de gevolgen van ondervoeding[1]. Kan een eenvoudig meetlint ons helpen dit probleem vroeger op te sporen? Wij denken van wel.
Een onderschat probleem
Kanker roept vaak beelden op van zware behandelingen en sterk verzwakte patiënten, maar in de schaduw van de ziekte schuilt nog een ander probleem: ondervoeding.
Enerzijds zorgen bijwerkingen van de behandeling, zoals misselijkheid, smaakverlies en slikproblemen, ervoor dat patiënten minder eten. Anderzijds verbruikt de tumor zelf enorm veel energie. Hierdoor breekt het lichaam niet alleen vetreserves af, maar ook kostbare spiermassa om deze snelgroeiende tumor van energie te voorzien.
Dat spierverlies vormt een belangrijk bijkomend probleem, want patiënten bij wie spiermassa wegsmelt, verdragen behandelingen vaak minder goed. Geneesmiddelen kunnen in een verzwakt lichaam meer nevenwerkingen veroorzaken. Behandelingen moeten soms worden uitgesteld of aangepast, wonden genezen trager en infecties komen vaker voor. Ook de levenskwaliteit daalt vaak sterk, hetgeen zeker niet verwaarloosd mag worden.
Goede voeding is daarom geen ‘extraatje’, maar een essentieel onderdeel van de behandeling van patiënten met kanker. De grote uitdaging is echter dat we ondervoeding vaak pas opmerken wanneer ze al ver gevorderd is.
Waarom de weegschaal ons misleidt
Om die ondervoeding tijdig op te sporen, hebben we betrouwbare meetmethoden nodig. Helaas wringt daar het schoentje: de vertrouwde BMI (body mass index), die het gewicht met de lichaamslengte in verband brengt, schiet vaak tekort. Een weegschaal toont ons wel een getal, maar vertelt niet waaruit het gewicht precies bestaat.
Zo kunnen patiënten tijdens een chemobehandeling tijdelijk een aantal kilo’s bijkomen door vocht dat via infusen wordt toegediend. Daardoor lijkt het gewicht stabiel of zelfs verhoogd, terwijl spiermassa ondertussen afneemt. Dit geeft een vertekend beeld en vals veiligheidsgevoel.
Ook zien we bij kankerpatiënten regelmatig dat spiermassa verloren gaat terwijl de vetmassa gelijk blijft of zelfs toeneemt. Iemand kan er daardoor nog gezond uitzien, terwijl er in werkelijkheid al sprake kan zijn van ondervoeding. Gewicht en BMI slaan in deze situaties vaak te laat alarm.
Snel, goedkoop en eenvoudig
Een mogelijke oplossing vinden we bij de bovenarmomtrek. Deze eenvoudige meting werd oorspronkelijk ontwikkeld om snel en zonder dure apparatuur ondervoeding bij kinderen in ontwikkelingslanden op te sporen. Vandaag wint deze techniek ook aan belang binnen de kankerzorg.
Hoewel ziekenhuizen beschikken over nauwkeurige scans om de lichaamssamenstelling te meten, zijn die minder geschikt voor regelmatige opvolging. Ze zijn duur, tijdrovend en de stralingsbelasting maakt het onverantwoord om ze frequent te herhalen.
Een meetlint daarentegen is goedkoop, vlot beschikbaar en eenvoudig in gebruik. Na een korte instructie kunnen zowel zorgverleners als patiënten zelf de meting uitvoeren. Patiënten hoeven er niet voor recht te staan of zich uit te kleden. Het volstaat al om de bovenarm te ontbloten. Bovendien wordt de bovenarmomtrek veel minder beïnvloed door schommelingen in lichaamsvocht dan gewicht of BMI.
Juist die eenvoud maakt de meting interessant: ze kan zowel in het ziekenhuis als thuis worden uitgevoerd, waardoor patiënten hun voedingstoestand zelf kunnen opvolgen en opnieuw een actievere rol krijgen in hun behandeling. Een kankerdiagnose dwingt patiënten namelijk om de regie grotendeels uit handen te geven.
Hoe onderzocht we dit?
Voor ons onderzoek volgden we zes sarcoompatiënten in het UZ Gent. Sarcomen zijn zeldzame kankers van steun- en bindweefsels zoals spieren, vetweefsel of bot die eerder het gevolg zijn van ‘brute pech’ dan van een ongezonde levensstijl. Ze kunnen op elke leeftijd voorkomen en vereisen vaak een intensieve behandeling. Bovendien gaat het vaak om grote tumoren met een hoog energieverbruik, terwijl het maagdarmstelsel meestal onaangetast blijft. Dat maakt sarcoompatiënten bijzonder interessant om veranderingen in voedingstoestand bij op te volgen.
Elk van onze patiënten werd op drie tijdstippen onderzocht: vóór de start van de behandeling, halverwege chemo- of radiotherapie en vlak voor de operatie. Daarbij voerden we verschillende lichaamsmetingen uit, met bijzondere aandacht voor de bovenarmomtrek. Tussen deze ziekenhuisbezoeken voerden patiënten thuis wekelijks dezelfde metingen uit. Daarnaast bevroegen we hen ook over veranderingen in hun eetgewoonten sinds de diagnose en doorheen hun behandeling.
Wat leerden we?
Gemiddeld zagen we een lichte daling van zowel het gewicht als de bovenarmomtrek, al waren de verschillen tussen patiënten groot. Dat is niet verrassend, aangezien sarcomen een zeer diverse groep van tumoren vormen. Eén patiënt voldeed aan de internationale criteria voor ondervoeding. Daarnaast bleek de bovenarmomtrek sterk samen te hangen met gewicht en BMI, wat het gebruik van deze eenvoudige meting ondersteunt als indicator van voedingstoestand.
Ook kwamen de metingen thuis en in het ziekenhuis sterk overeen. Patiënten bleken de meting dus zelf betrouwbaar te kunnen uitvoeren. Dit wijst erop dat de bovenarmomtrek een bruikbaar hulpmiddel kan zijn voor zowel opvolging in het ziekenhuis als monitoring thuis, zonder ingewikkelde of belastende onderzoeken.
Hoewel de veranderingen in eetgewoonten sterk verschilden tussen patiënten, paste iedereen zijn voeding op een of andere manier aan tijdens de behandeling. Dat benadrukt het belang van tijdige en persoonlijke voedingsbegeleiding.
Een meetlint met potentieel
De strijd tegen kanker wordt vaak geassocieerd met geavanceerde technologie en innovatieve behandelingen. Toch blijft een goede voedingstoestand een belangrijke pijler van goede kankerzorg.
Ons onderzoek toont dat de bovenarmomtrek een eenvoudige, betaalbare en betrouwbare maat kan zijn om veranderingen in de voedingstoestand op te volgen, zowel in het ziekenhuis als thuis.
In de toekomst willen we dit onderzoek uitbreiden en nagaan hoe deze meting een plaats kan krijgen binnen de dagelijkse zorg voor kankerpatiënten. Ondervoeding hoeft geen verborgen probleem te blijven. Een eenvoudig meetlint kan niet alleen bijdragen aan een vroegere opsporing van ondervoeding, maar ook patiënten meer inzicht geven in hun eigen gezondheid. Zo kan een kleine meting een groot verschil maken.
[1] Rappé, M. (2025, 9 december). 1 op de 5 kankerpatiënten sterft aan ondervoeding, stelt onderzoek UZ Brussel: "Ze verhongeren voor onze ogen" | VRT NWS: nieuws. VRTNWS. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/12/08/ondervoeding-kanker-patienten/
Bibliografie
References
1. Bliss J, Lelijveld N, Briend A, Kerac M, Manary M, McGrath M, et al. Use of Mid-Upper Arm Circumference by Novel Community Platforms to Detect, Diagnose, and Treat Severe Acute Malnutrition in Children: A Systematic Review. Glob Health Sci Pract. 2018;6(3):552–64.
2. WHO. Guideline: Updates on the management of severe acute malnutrition in infants and children. Geneva: World Health Organization; 2013.
3. Custodio E, Mwirigi L, Tefera N, Perez Hoyos A, Baille B, Nyawo M, et al. Assessing the use of acute malnutrition indicators for nutrition surveillance - Results from 682 283 child observations in 27 low- and middle-income countries. 2022.
4. Arends J. Malnutrition in cancer patients: Causes, consequences and treatment options. Eur J Surg Oncol. 2024;50(5):107074.
5. Arends J, Baracos V, Bertz H, Bozzetti F, Calder PC, Deutz NEP, et al. ESPEN expert group recommendations for action against cancer-related malnutrition. Clin Nutr. 2017;36(5):1187–96.
6. Bossi P, Delrio P, Mascheroni A, Zanetti M. The Spectrum of Malnutrition/Cachexia/Sarcopenia in Oncology According to Different Cancer Types and Settings: A Narrative Review. Nutrients. 2021;13(6).
7. Rasschaert M, Vandecandelaere P, Marechal S, D'Hondt R, Vulsteke C, Mailleux M, et al. Malnutrition prevalence in cancer patients in Belgium: The ONCOCARE study. Support Care Cancer. 2024;32(2):135.
8. Matsui R, Rifu K, Watanabe J, Inaki N, Fukunaga T. Impact of malnutrition as defined by the GLIM criteria on treatment outcomes in patients with cancer: A systematic review and meta-analysis. Clin Nutr. 2023;42(5):615–24.
9. Xu J, Jie Y, Sun Y, Gong D, Fan Y. Association of Global Leadership Initiative on Malnutrition with survival outcomes in patients with cancer: A systematic review and meta-analysis. Clin Nutr. 2022;41(9):1874–80.
10. Surgery GCaNGHUoG. Impact of malnutrition on early outcomes after cancer surgery: an international, multicentre, prospective cohort study. Lancet Glob Health. 2023;11(3):e341–e9.
11. Muresan BT, Núñez-Abad M, Artero A, Rios Rios J, Cunquero-Tomás AJ, Iranzo V, et al. Relation of Malnutrition and Nosocomical Infections in Cancer Patients in Hospital: An Observational Study. J Nutr Metab. 2022;2022:5232480.
12. Zhang X, Edwards BJ. Malnutrition in Older Adults with Cancer. Curr Oncol Rep. 2019;21(9):80.
13. Widaman AM, Day AG, Kuhn MA, Dhaliwal R, Baracos V, Findlay M, et al. Poor nutrition status associated with low patient satisfaction six months into treatment for head and neck/esophageal cancer treatment: A prospective multicenter cohort study. Nutr Clin Pract. 2025;40(2):405–19.
14. Cederholm T, Jensen GL, Correia M, Gonzalez MC, Fukushima R, Higashiguchi T, et al. GLIM criteria for the diagnosis of malnutrition - A consensus report from the global clinical nutrition community. Clin Nutr. 2019;38(1):1–9.
15. Barazzoni R, Jensen GL, Correia M, Gonzalez MC, Higashiguchi T, Shi HP, et al. Guidance for assessment of the muscle mass phenotypic criterion for the Global Leadership Initiative on Malnutrition (GLIM) diagnosis of malnutrition. Clin Nutr. 2022;41(6):1425–33.
16. Costa-Pereira JP, Prado CM, Heymsfield SB, Fayh APT, Menezes-Júnior LAA, Cabral PC, et al. Arm circumference as a marker of muscle mass: cutoff values from NHANES 1999–2006. The American Journal of Clinical Nutrition. 2025.
17. Simarmata MP, Rosdiana N, Wahyuni AS. Differences in induction phase outcomes of acute lymphoblastic leukemia between well-nourished and malnourished pediatric patients. Paediatrica Indonesiana. 2023;63(3):146–51.
18. Zhuang CL, Zhang FM, Xu HX, Weng M, Yao Y, Zhou FX, et al. Reference values of low body mass index, mid-upper arm circumference, and calf circumference in cancer patients: A nationwide multicenter observational study. Nutrition. 2022;99-100.
19. Kim YJ, Hiratsuka Y, Suh SY, Won SH, Jung EH, Kang B, et al. Performance of mid-upper arm circumference and other prognostic indices based on inflammation and nutrition in oncology outpatients: a tertiary cancer center study. Ann Palliat Med. 2022;11(10):3171–80.
20. Jung EH, Hiratsuka Y, Suh SY, Won SH, Choi SE, Kang B, et al. Association between mid-upper arm circumference and functional status in patients with advanced cancer. Clinical Nutrition Open Science. 2022;45:72–9.
21. Movahed S, Norouzy A, Ghanbari-Motlagh A, Eslami S, Khadem-Rezaiyan M, Emadzadeh M, et al. Nutritional Status in Patients with Esophageal Cancer Receiving Chemoradiation and Assessing the Efficacy of Usual Care for Nutritional Managements. Asian Pac J Cancer Prev. 2020;21(8):2315–23.
22. Yilmaz M, Atilla FD, Sahin F, Saydam G. The effect of malnutrition on mortality in hospitalized patients with hematologic malignancy. Support Care Cancer. 2020;28(3):1441–8.
23. Hou X, Hu J, Wang E, Guo Q, Zhang X, Yang M, et al. The L-shaped association of mid-upper arm circumference with all-cause and cause-specific mortality in US adults: a population-based prospective cohort study. BMC Public Health. 2023;23(1):2297.
24. Viani K, Barr RD, Filho VO, Ladas EJ. Nutritional status at diagnosis among children with cancer referred to a nutritional service in Brazil. Hematol Transfus Cell Ther. 2021;43(4):389–95.
25. Schoeman J, Kellerman IM, Ndlovu S, Ladas EJ, Rogers PC, Naidu G, et al. Prevalence of Chronic and Acute Malnutrition and Association With Overall Three-Year Survival in Newly Diagnosed Children With Cancer in South Africa. J Hum Nutr Diet. 2025;38(4):e70082.
26. Guzmán-León AE, Gallegos-Castorena S, Romo-Rubio H, Casillas-Toral E, Lopez-Teros V, Stein K. Nutritional status at diagnosis and its relationship with survival and relapse in Mexican children with acute lymphoblastic leukemia: a retrospective study. BMC Cancer. 2025;25(1):325.
27. Draper KS, Hadley GP, Pillay K, Wiles NL. Relationship between nutritional status and treatment-related neutropenia in children with nephroblastoma. South African Journal of Clinical Nutrition. 2018;31(4):74–7.
28. Salifu N, Segbefia CI, Alhassan Y, A Renner LA, Tette EMA. Short-term chemotherapy-related complications and undernutrition in children diagnosed with cancer at Korle Bu Teaching Hospital, Accra, Ghana: A prospective cohort study. PLOS ONE. 2024;19(3 March).
29. Eu CW, Ajit Singh V, Yasin NF. Effective nutritional status screening in orthopaedic oncology patients and post-operative complications. J Orthop Surg (Hong Kong). 2019;27(2):2309499019847232.
30. Leandro-Merhi VA, Braga De Aquino JLB. Relationship between nutritional status and the clinical outcomes of patients with and without neoplasms according to multiple correspondence analysis. Arquivos de Gastroenterologia. 2017;54(2):148–55.
31. Pedro J, Martucci R, Monteiro G, Saraiva D. Mid-upper arm circumference in hospitalized pediatric patients with cancer: Is there an association with malnutrition? Nutr Clin Pract. 2023;38(5):1133–41.
32. Swain DR, Yates AL, Mohamed F, Dayal SP, Tzivanakis A, Cecil TD, et al. Do patients undergoing cytoreductive surgery and HIPEC for peritoneal malignancy need parenteral nutrition? Pleura Peritoneum. 2018;3(4):20180123.
33. Lu Shin KN, Mun CY, Shariff ZM. Nutrition Indicators, Physical Function, and Health-Related Quality of Life in Breast Cancer Patients. Asian Pac J Cancer Prev. 2020;21(7):1939–50.
