Hoe visualiseer je de psychologische lagen van een consumerende obsessie?
Wat zou er gebeuren als je een bekende film niet zomaar bekijkt, maar juist uit elkaar haalt? Dit onderzoek ontleedt het welbekende horror-drama Black Swan in drie deelverhalen, die elk een andere kijk bieden op het gehele verhaal door in te zoomen op de verschillende onderdelen van obsessie. Het resultaat: een vormgegeven boek waarin het lichaam en het zichtbare beeld opnieuw aan elkaar verbonden worden.
Figuur 1: Cover van ‘REFRACTED: A Black Swan Retelling’
Een ontlede film, een bewegend verhaal
Het project ondersteunend aan dit onderzoek toont een bestaand werk dat volledig ontrafeld is, op verhalend en filmisch vlak, en herschikt is tot een montage van ‘lenzen’. Dit zijn perspectieven die vanuit een eigen gevormde context het verhaal elk op een unieke manier hervertellen. In combinatie met het vormgegeven boek blijft de beweging van de dans behouden en krijgt de conceptuele herinterpretatie van het verhaal van Black Swan een fysieke vorm.
Een obsessie vermomd als een droom
Black Swan volgt de gedreven ballerina Nina. Haar diepe verlangen naar perfectie escaleert langzaamaan tot een meedogenloze obsessie, waarin zij haar illusie en werkelijkheid niet meer van elkaar weet te onderscheiden. Het verhaal achter de film vormt zich zo om tot een studie van spanning die lichaam en geest overneemt.
Het lichaam dat geen voldoening kent
Het begint allemaal in de wereld van dans. Het lichaam vult hier de rol van zowel instrument als grens: doordat het continu tot het uiterste gedreven wordt, wordt het lichaam als gevolg geconfronteerd met lichamelijke én mentale spanning. Maar de manier waarop dans wordt gerepresenteerd via beelden geeft een tegenstrijdig beeld met de pijnlijke werkelijkheid. Mijn vraag hierbij was vervolgens hoe zulke ervaringen vertaald kunnen worden naar iets visueel, in het bijzonder binnen grafische vormgeving.
De onverbrekelijke connectie tussen beeld en lichaam
Mijn vermoeden vormen mijn vertrekpunt van dit onderzoek: een beeld staat, tenminste hier, altijd in verbinding met het lichaam. En het lichaam zelf zit gevangen in een eindeloze lus van representatie via beelden. Dit verband tussen lichaam en beeld vormt een fundamentele schakel in zowel dans als grafische vormgeving. De centrale onderzoeksvraag stelt: Hoe kunnen narratieve patronen uit de film Black Swan visueel ontleed worden en geherinterpreteerd via diverse grafische ‘lenzen’, met de lijn als leidend beeldend medium?
Eén verhaal, drie lenzen
Het verhaal van de film is losgetrokken in drie aparte verhaallijnen, die elk op hun beurt geanalyseerd werden. Uit elke verhaallijn werd een eigen visuele structuur opgebouwd, die de basis vormde voor een eigen beeldtaal. Deze beeldtaal wordt per verhaallijn een ‘lens’ genoemd, omdat elke beeldtaal het verhaal van de film via een uniek standpunt hervertelt. Dit onderzoek telt drie van deze lenzen: de psychologische horror, de tol van artistieke discipline en ten slotte dualiteit en identiteit. Vanuit de eerste lens wordt Nina’s mentale toestand onderzocht, maar er wordt ook gekeken naar hoe ze geleidelijk aan haar grip op de realiteit verliest. In de tweede lens staat de manipulatie die het lichaam ondergaat, binnen een wereld die absolute perfectie eist, centraal. En tot slot richt de derde lens zich op de spanning tussen twee identiteiten die elkaar afstoten, spiegelen en aantrekken.
Figuur 2: Voorbeeld van lens 1 uit ‘REFRACTED: A Black Swan Retelling’
Figuur 3: Voorbeeld van lens 2 uit ‘REFRACTED: A Black Swan Retelling’
Figuur 4: Voorbeeld van lens 3 uit ‘REFRACTED: A Black Swan Retelling’
Een uitnodiging tot vraagstelling
De film bevat diepgang via haar vele lagen en laat bewust grote vragen onbeantwoord, zoals Nina’s lot aan het einde van haar slotdans. Hierdoor wordt de kijker uitgedaagd om zelf te gaan nadenken over hoe het verhaal volgens eigen standpunt zich verderzet. En het is precies die dubbelzinnigheid die film verbindt aan de kern van dit onderzoek: het ontleden dat leidt tot de herinterpretatie van een verhaal.
Geen “nieuwe” beelden zonder voorgangers
Beelden worden al eeuwenlang beschouwd door de mens. Hierdoor kan er gezegd worden dat er de dag van vandaag geen nieuwe beelden meer gecreëerd kunnen worden, zonder dat ze in dialoog treden met beelden die voorheen al gemaakt zijn. Daarom onderbouw ik mijn eigen onderzoek door het te plaatsen tegenover de praktijken van verschillende kunstenaars. Deze kunstenaars dienen niet enkel als referentie om mijn onderzoek te kaderen, maar leveren ook elk hun bijdrage aan hoe de drie lenzen op inhoudelijk en vormelijk vlak zijn opgebouwd. Van performancekunstenaars tot beeldhouwers, uit mijn diepgravend onderzoek naar 12 verschillende kunstenaars ben ik tot veel verrassende inzichten gekomen. Door mijn werk tegenover elk van deze kunstenaars hun praktijk te zetten, ontstond er niet enkel een onderlinge dialoog, maar werd mijn eigen werk ook telkens op een andere manier belicht. Op basis hiervan was ik ook in staat elk van deze kunstenaars te plaatsen binnen een van de contextuele kaders van de drie lenzen.
De lijn als leidraad
De lijn had als oorspronkelijk doel om de kijker/lezer te begeleiden doorheen mijn hervertelling van het verhaal van Black Swan, maar naarmate het onderzoek en het gekoppelde artistieke proces vorderden, werd deze functie steeds minder letterlijk genomen. In hoe het onderzoek zijn uiteindelijke vorm heeft gekregen, dient de lijn als een subtielere gids doorheen de delen van het verhaal. Het uit zich hier eerder in een beeldtaal in plaats van een vormtaal. Dit is bijvoorbeeld terug te vinden in het verloop van de tijdsaanduidingen per scène of hoe de tekst in verhouding staat met het filmbeeld. Hoewel er hier dus sprake is van een rolwissel, maakt dat de dialoog die hierbij loskomt niet minder belangrijk: de wisselwerking van film en grafisch beeld zorgt ervoor dat een bekend verhaal opnieuw in vraag wordt gesteld en heruitgevonden wordt.
Figuur 5: Voorbeeld van lijngebruik in ‘REFRACTED: A Black Swan Retelling’
Kijken zonder te kijken
Binnen de beeldcultuur van vandaag, waarbij het oog slechts verbonden is aan de swipe van onze vinger op een scherm, stelt dit onderzoek een kritische vraag over in hoeverre het lichaam en het beeld nog deel uitmaken van elkaar. Door dans en choreografie hier te benaderen als twee verschillende manieren om het lichaam terug te koppelen aan het beeld, stelt dit onderzoek de vraag hoe de wereld van nu in staat is geweest een onderscheid te kunnen maken tussen een oog dat gereduceerd wordt tot zien zonder kijken en werkelijke, oprechte aanwezigheid van het volledige lichaam.
Bibliografie
Referenties
Aperture. (2023, February 3). What Uta Barth’s Images Tell Us about the Limits of Sight. Aperture. https://aperture.org/editorial/what-uta-barths-images-tell-us-about-the…
Aronofsky, D. (Director). (2010). Black Swan [Film]. Fox Searchlight Pictures. Artist Feature: John Stezaker * Tique | publication on contemporary art. (z.d.). Tique | Publication on Contemporary Art. https://tique.art/features/john-stezaker/
Burnett, K. (2025, March 26). David Hockney, Time Lord – National Science and Media Museum blog. National Science and Media Museum Blog. https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/david-hockney-time-lord/
Caroline Denervaud — Info. (z.d.). https://www.carolinedenervaudstudio.com/info
CAROLINE DENERVAUD: Still moving. (z.d.). Whitestone Gallery. https://www.whitestone-gallery.com/blogs/gallery-exhibitions/kr-carolin…
Cindy Sherman’s Work: A Comprehensive Analysis. (2025). https://www.artrewards.net/editorial/cindy-sherman-artistic-practice-an…
Cunningham, J. (2026, April 16). Marina Abramović | Biography, Facts, The Artist Is Present, & Art. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Marina-Abramovic
Editorial. (2026, April 6). Sol LeWitt: The Line, The Cube, and Expanded Consciousness - Art Miami Magazine. Art Miami Magazine - Art News. https://artmiamimagazine.com/sol-lewitt/
Etgar, Y. (2017). Imagine that! Yuval Etgar in conversation with John Stezaker. Aesthetic Investigations https://aestheticinvestigations.eu/article/download/11979/13538/24563
Final Girl Digital. (2023, December 28). The Madness of Feminine Perfection | Explored through Black Swan [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=xpprgESDYg0
Fiore, J. (2018, September 27). Reevaluating Francesca Woodman, whose early death haunts her groundbreaking images. Artsy. https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-reevaluating-francesca-wo…
Fontaine, E. (2024, March 27). Remembering Richard Serra: Master of Steel and Shadows. Composition.Gallery | Buy Original Contemporary Artworks & Prints Online. https://www.composition.gallery/journal/remembering-richard-serra-maste…
Great Art Explained. (2022, March 24). Yayoi Kusama: Great art Explained [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=wgSBtXNJjhs
Infinity Mirror Rooms – Yayoi Kusama: Infinity Mirrors | Hirshhorn Museum | Smithsonian. (n.d.). Hirshhorn Museum and Sculpture Garden | Smithsonian. https://hirshhorn.si.edu/kusama/infinity-rooms/
Jacob, E. (2025, September 29). Marina Abramović: Body as canvas, Self as art. Aesthetica Magazine. https://aestheticamagazine.com/marina-abramovic-body-as-canvas-self-as-…
John Stezaker | Artnet. (n.d.). https://www.artnet.com/artists/john-stezaker/
King, E. (2026, April 29). Exploring David Hockney’s joiners. MyArtBroker. https://www.myartbroker.com/artist-david-hockney/articles/exploring-dav…
King, E. (2026, January 9). 10 facts about David Hockney’s photo collages. MyArtBroker. https://www.myartbroker.com/artist-david-hockney/10-facts/10-facts-abou…
Köln, M. L. (2026). Yayoi Kusama at Museum Ludwig. Museum Ludwig Köln. https://www.museum-ludwig.de/en/home/exhibitions/yayoi-kusama
Lancelin, H. (2025, August 1). Cindy Sherman: De kunst van identiteitsnabootsing. ArtCritic. https://www.artcritic.com/nl/cindy-sherman-de-kunst-van-identiteitsnabo…
Lancelin, H. (2025, December 30). Marina Abramović tegenover de tijd. ArtCritic. https://www.artcritic.com/nl/marina-abramovic-tegenover-de-tijd/
LeWitt, S. (2023, September 26). Paragraphs on Conceptual Art. Artforum. https://www.artforum.com/features/paragraphs-on-conceptual-art-211354/
Louisiana Channel. (2018, February 8). Berlinde De Bruyckere Interview: Surfaces are Containers of the Souls [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=CVwhaf3xknQ
Lumluxart. (2024, October 23). John Stezaker. Lumlux Art. https://lumlux-art.com/en/john-stezaker/
Mattei, S. (2025, January 8). Berlinde De Bruyckere: kwetsbaarheid, mythologie en de menselijke conditie onderzoeken door middel van beeldhouwkunst. ArtMajeur Online Kunstgalerie. https://www.artmajeur.com/nl/magazine/8-ontmoeten-en-ontdekken/berlinde…
New York, 2024 - Cindy Sherman Exhibition - Hauser & Wirth. (2024). Hauser & Wirth. https://www.hauserwirth.com/hauser-wirth-exhibitions/cindy-sherman/
Romaine, J. (2023, October 25). Gravity and Grace: the Art of Richard Serra - Image Journal. Image Journal. https://imagejournal.org/article/gravity-and-grace/
Rotstein J. (2026, March 19). “The House with the Ocean View”: Isolation as a Means of Resistance in the Work of Marina Abramović — Canvas Journal. Canvas Journal. https://www.canvasjournal.ca/read/the-house-with-the-ocean-view-isolati…
Saatchi Gallery London. (2023, February 3). John Stezaker » Saatchi Gallery. Saatchi Gallery ». https://www.saatchigallery.com/artist/john_stezaker
Schulze, M. (2025, April 16). These are Richard Serra’s Torqued Ellipses. https://publicdelivery.org/richard-serra-torqued-ellipses/
Sherlock, A. (2013). Multiple expeausures: identity and alterity in the ‘Self-Portraits’ of Francesca Woodman. Paragraph, 36(3), 376–391. https://doi.org/10.3366/para.2013.0100
Simpson, V. (2025, September 1). Berlinde de Bruyckere – interview: ‘My themes are not easy. You can’t look to my work to become happy.’. Studio International. https://www.studiointernational.com/index.php/berlinde-de-bruyckere-int…
Sol LeWitt’s Concepts and Structures | National Gallery of Art. (z.d.). National Gallery of Art. https://www.nga.gov/educational-resources/new-angles-art/sol-lewitts-co…
Swimming free: Wolfgang Tillmans Masters Camera-Less Photography. (2018). Phillips. https://www.phillips.com/article/36819653/wolfgang-tillmans-freischwimm…
Tate. (2012, February 6). Yayoi Kusama – Obsessed with Polka Dots | Tate [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=rRZR3nsiIeA
Tate. (z.d.). Finding Francesca | Tate. https://www.tate.org.uk/art/artists/francesca-woodman-10512/finding-fra…
The Abramović Method | Marina Abramović Institute (MAI). (z.d.). https://www.mai.art/the-abramovic-method
The artist’s practice: Sol LeWitt. (z.d.). Art Gallery NSW. https://www.artgallery.nsw.gov.au/education/exhibition-kits/sol-lewitt/…
The body’s mystery and journey. (2022). https://bordercrossingsmag.com/article/the-bodys-mystery-and-journey
Thomas, C. (2025, October 30). Hoe Wolfgang Tillmans techniek gebruikte om abstractie in fotografie te bereiken. Ideelart. https://ideelart.com/nl/blogs/magazine/how-wolfgang-tillmans-used-techn…
Traces of Movement: Caroline Denervaud on the Fusion of Dance and Painting. (2025, September 3.). Whitestone Gallery. https://www.whitestone-gallery.com/blogs/articles-post/caroline-denerva…
Turner, C. (2012, December 13). Interview: Barth - Newfound. Newfound. https://newfound.org/archives/volume-3/issue-2/interview-barth/
Turner, G. (2012, December 27). Yayoi Kusama by Grady Turner. Artsy. https://www.artsy.net/article/bomb-yayoi-kusama-by-grady-turner
Uta Barth | ArTnet. (z.d.). https://www.artnet.com/artists/uta-barth/
Walton, D. (2025, August 23). Berlinde De Bruyckere: 25 Years of Her Work On Display. Discovering Belgium. https://www.discoveringbelgium.com/berlinde-de-bruyckere/
Woo, K. (2023, April 20). Yayoi Kusama’s Obsessions and Obliterations. M+ Museum. https://www.mplus.org.hk/en/magazine/self-obliteration-yayoi-kusama-art…
Yazdani, S. R. (2021). Wolfgang Tillmans’s Abstract Mediations and Other Ecologies. Afterimage, 48(2), 109–130. https://doi.org/10.1525/aft.2021.48.2.109
Afbeeldingen
Barth, U. (1995). Field #6 [Foto] Geraadpleegd op 26 april 2026, van https://magasin3.com/en/artwork/field-6-2/
Barth, U. (1995). Ground #70 [Foto] Geraadpleegd op 26 april 2026, van https://magasin3.com/en/artwork/ground-70-2/
Barth, U. (1997). Field #20 [Foto] Geraadpleegd op 26 april 2026, van https://www.tate.org.uk/art/artworks/barth-field-20-t07627
Dargant, P . (2022) La Promenade, Caroline Denervaud painting at her studio in Paris [Foto] Geraadpleegd op 12 februari 2026, van https://cultbytes.com/caroline-denervaud-brings-dance-to-canvas-in-seou…
David Zwirner. (1961). Yayoi Kusama with Infinity Net paintings in her New York studio [Foto] Geraadpleegd op 8 april, van https://www.davidzwirner.com/artworks/yayoi-kusama-yayoi-kusama-with-in…
Deblonde, G. (2013). Portrait of Yayoi Kusama [Foto]. Geraadpleegd op 6 april 2026, van https://www.e-flux.com/announcements/186662/yayoi-kusamawhite-infinity-…
Devriendt, M. (2021). Berlinde De Bruyckere. Bonnefanten, zaaloverzicht [Foto]. Geraadpleegd op 27 maart 2026, van https://kunstvensters.com/2021/08/14/kwetsbaarheid-bij-berlinde-de-bruy…
Hirshhorn. (z.d.). Infinity Mirrored Room—Aftermath of Obliteration of Eternity) [Foto]. Geraadpleegd op 6 april 2026, van https://hirshhorn.si.edu/kusama/infinity-rooms/#aftermath
Hirshhorn. (z.d.). Infinity Mirrored Room—The Souls of Millions of Light Years Away) [Foto]. Geraadpleegd op 6 april 2026, van https://hirshhorn.si.edu/kusama/infinity-rooms/#souls
Hockney, D. (1982) Billy Wilder lighting his cigar [Foto] Geraadpleegd op 24 april 2026, van https://www.myartbroker.com/artist-david-hockney/articles/exploring-dav…
Hockney, D. (z.d.) The crossword puzzle, Minneapolis, January 1983 [Foto] Geraadpleegd op 24 april 2026, van https://artfilmsblog.wordpress.com/2017/09/06/david-hockney-joiner-phot…
Lisson Gallery (z.d.) Sol LeWitt - Geometric Shapes [Foto] Geraadpleegd op 13 oktober 2025, van https://www.lissongallery.com/artists/sol-lewitt/artworks/geometric-str…
M HKA Ensembles. (1999). Spreken (To Speak) [Foto]. Geraadpleegd op 27 maart 2026, van https://ensembles.org/items/454
Mandella, J. (2008) Installation view of Sol LeWitt’s Wall Drawing #260 at The Museum of Modern Art [Foto] Geraadpleegd op 13 oktober 2025, van https://www.moma.org/calendar/exhibitions/305
MoMa. (2002) The House with the Ocean View [Foto] Geraadpleegd op 26 maart 2026, van https://www.moma.org/audio/playlist/243/3129
Reinartz, D. (1996) Torqued Ellipse I [Foto] Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.diaart.org/collection/collection/serra-richard-torqued-elli…
Sean Kelly. (2002) The House with the Ocean View [Foto] Geraadpleegd op 26 maart 2026, van https://www.skny.com/exhibitions/marina-abramovic?view=slider
Sherman, C. (1978) Untitled Film Still #21 [Foto] Geraadpleegd op 1 april 2026, van https://www.moma.org/artists/5392-cindy-sherman
Sherman, C. (1979) Untitled Film Still #35 [Foto] Geraadpleegd op 1 april 2026, van https://www.moma.org/collection/works/56722
Stezaker, J. (2006) Marriage I [Foto] Geraadpleegd op 25 april 2026, van https://www.saatchigallery.com/artist/john_stezaker
Stezaker, J. (2007) Marriage (Film Portrait Collage) XLV [Foto] Geraadpleegd op 25 april 2026, van https://www.saatchigallery.com/artist/john_stezaker
Stezaker, J. (2007) Marriage (Film Portrait Collage) XXVII [Foto] Geraadpleegd op 25 april 2026, van https://www.saatchigallery.com/artist/john_stezaker
Tillmans, W. (2003) Freischwimmer 16 [Foto] Geraadpleegd op 25 april 2026, van https://www.tate.org.uk/art/artworks/tillmans-freischwimmer-16-p20284
Tillmans, W. (2004) Freischwimmer 54 [Foto] Geraadpleegd op 25 april 2026, van https://sammlung.staedelmuseum.de/en/work/freischwimmer-54
Tillmans, W. (2012) Freischwimmer 199 [Foto] Geraadpleegd op 25 april 2026, van https://www.moma.org/collection/works/164471
Whitestone. (2025) Still Moving [Foto] Geraadpleegd op 12 februari 2026, van https://www.whitestone-gallery.com/blogs/gallery-exhibitions/kr-carolin…
Woodman, F. (1976) House #3 [Foto] Geraadpleegd op 2 april 2026, van https://www.vogue.com/article/francesca-woodman-photographs
Woodman, F. (1977) Angels series [Foto] Geraadpleegd op 2 april 2026, van https://www.vogue.com/article/francesca-woodman-photographs
Woodman, F. (1977) Self-portrait talking to Vince [Foto] Geraadpleegd op 2 april 2026, van https://www.vogue.com/article/francesca-woodman-photographs
Figuren
Vanbockryck, M. (2025). Figuur 30: Experiment intuïtieve lijnen [Foto]
Vanbockryck, M. (2025). Figuur 31: Experiment rasterverdeling lijntekening [Foto]
Vanbockryck, M. (2026). Figuur 32: Eerste drukexperimenten ‘string painting’ [Foto]
Vanbockryck, M. (2026). Figuur 33: Inverted drukexperiment [Foto]
Vanbockryck, M. (2026). Figuur 34: Kadrages van drukexperimenten, op zoek naar spanningspunten [Foto]
Vanbockryck, M. (2026). Figuur 35: Drukexperiment met positieve en negatieve print [Foto]
Vanbockryck, M. (2026). Figuur 41: Visueel experiment “A Split Mind” [Foto]
Vanbockryck, M. (2026). Figuur 42: Visueel experiment “The Price of Perfection” [Foto]
Vanbockryck, M. (2026). Figuur 43: Visueel experiment “One Divides, Two Converge” [Foto]
