Van ballon d’essai naar koninginnenstuk: Waarom de beperking in de tijd onder Michel strandde en onder Arizona in zes maanden wet werd
De beperking van de werkloosheidsuitkeringen in de tijd is het zelfverklaarde koninginnenstuk van de regering-De Wever. Of je er nu voor of tegen bent, ze maakt een einde aan een tijdperk waarin België als enige land geen einddatum kende op de werkloosheidsverzekering. Voor een land dat bekendstaat om politieke immobiliteit en het “betonnen beleid”, gebeurde die hervorming opvallend snel. Amper zes maanden na haar aantreden was de beperking een feit.
Maar waarom lukte plots wat jarenlang politiek onhaalbaar leek? Een voor de hand liggende verklaring klinkt snel. “Natuurlijk wordt er nu hervormd, de PS zit niet in de regering.” Alleen trad tien jaar eerder óók een regering aan zonder de PS. Michel I was bovendien homogener centrumrechts. N-VA en Open Vld, beide voorstander van een tijdslimiet, bezetten samen 47 van de 85 coalitiezetels. Toch was het voorstel al dood en begraven vóór de echte coalitieonderhandelingen begonnen.
Hoe kon een bredere coalitie, mét socialisten aan boord, de hervorming dan amper zes maanden na haar aantreden realiseren?
Om die vraag te beantwoorden trok ik naar Brussel voor twaalf elite-interviews met kabinetsmedewerkers, parlementariërs, experten en sociale partners. Uit mijn reconstructie bleek dat coalitiepolitiek geen simpele optelsom is van hoe links of rechts partijen zijn. Het telt ook welke relatieve positie ze tegenover elkaar innemen en wie op het juiste moment aan de politieke knoppen zit.
De communautaire olifant in de kamer
Een puur ideologische lezing van Michel I mist de communautaire olifant in de kamer. MR was de enige Franstalige regeringspartij, terwijl CD&V zich profileerde als het “sociale geweten” van de centrumrechtse coalitie. Als centrumpartij kon CD&V zich net van haar rechtse coalitiepartners onderscheiden door de sociale flank te bezetten. Een tijdslimiet botste met die rol.
MR zat evenzeer in een ongemakkelijke positie. Als enige Franstalige partij stond ze geïsoleerd op haar regionale flank, terwijl net Wallonië harder door de hervorming zou worden getroffen. Een maatregel steunen die vooral de eigen regio raakte, dreigde daardoor op electorale zelfmoord uit te draaien, ondanks het liberale profiel van de partij.
Net die twee politiek kwetsbare partijen zaten tijdens de formatie op cruciale posities. Charles Michel en Kris Peeters leidden de onderhandelingen als co-formateurs. CD&V hield het principe tegen vóór echte coalitieonderhandelingen begonnen, terwijl MR weinig initiatief nam om het vooruit te duwen. Peeters kreeg daarna bovendien de portefeuille Werk en kon andere hervormingspaden naar voren schuiven. Een numerieke meerderheid van voorstanders betekende dus nog geen controle over de hervormingsagenda.
Vijf stokpaardjes voor dezelfde kar
Tien jaar later waren niet alleen de partijen veranderd, ook de omstandigheden maakten een tijdslimiet politiek bruikbaarder. De werkloosheid lag lager, vacatures waren wijdverspreid, de begrotingsdruk was groter en verdere degressiviteit gold steeds meer als een uitgeput hervormingsspoor.
Toch hoefden de vijf Arizona-partijen niet hetzelfde in de hervorming te zien. Iedereen kon er zijn eigen politieke verhaal aan vasthangen. MR en N-VA vertelden een gelijkaardig verhaal. MR sprak over l’assistanat, terwijl N-VA profitariaat tegenover de “hardwerkende Vlaming” plaatste. Bij N-VA kreeg dat bovendien een communautaire laag en werd de hervorming zelfs als een “mini-staatshervorming” gepresenteerd. CD&V, Les Engagés en Vooruit legden andere accenten, met meer nadruk op wederkerigheid, activering en het beschermen van de sociale zekerheid.
Toch kwamen die verhalen samen. Werken moet lonen, sociale rechten brengen verantwoordelijkheden mee en de sociale zekerheid moet houdbaar blijven. Zo ontstond wat onder Michel ontbrak, namelijk gedeeld politiek eigenaarschap.
Genuanceerder dan links versus rechts
Paradoxaal genoeg hielp de bredere coalitie daarbij. MR stond niet langer alleen aan Franstalige kant en CD&V was niet langer het enige sociale tegengewicht. Vooruit kon de linkse flank innemen zonder het principe te blokkeren en zich profileren via sociale correcties.
Vooruit kreeg onder meer extra middelen voor de sociale economie en zocht bijkomende bescherming voor mensen met zware gezondheids-, sociale of arbeidsmarktproblemen. CD&V en Les Engagés steunden eveneens verzachtende maatregelen. Meer partijen links van N-VA en MR betekende dus ook meer ruimte voor sociale correcties en meer verbindingen met het middenveld.
Ook de bredere hervormingsagenda speelde mee. In de supernota werden arbeidsmarkt- en pensioenhervormingen afgewogen tegen kapitaalbelastingen en bijdragen van de “sterkste schouders”. Elke partij moest, zoals een respondent het verwoordde, “over haar eigen schaduw stappen”.
De enthousiastelingen in de institutionele cockpit
Daarmee was de hervorming politiek mogelijk. Maar waarom ging ze zo snel?
Ook hier was De Wever I bijna het spiegelbeeld van Michel I. Als formateur hield Bart De Wever de pen vast en stond de tijdslimiet volgens betrokkenen in elke versie van zijn nota. Daarna claimde MR bewust de portefeuille Werk om ervoor te zorgen dat niemand op de rem kon gaan staan.
Na het akkoord volgde een soort ontlading. Het principe was beslist en de onderhandelingen gingen vooral nog over uitwerking, compensatie en uitvoering. Juridische expertise lag klaar, de begroting rekende op een vroege invoering en het zomerreces vormde een harde deadline. Ook snelheid droeg een politieke boodschap uit. Vooral N-VA en MR konden tonen dat deze regering wél een jarenlang onaantastbaar dossier kon hervormen. Minder dan zes maanden na de regeringsvorming was de tijdslimiet wet.
Van politieke abominatie tot koninginnenstuk
In amper tien jaar ging de beperking in de tijd van politieke abominatie naar koninginnenstuk. Niet omdat vijf partijen plots op één ideologische lijn zaten. Ze konden de hervorming elk vanuit hun eigen verhaal aan hun achterban verkopen, terwijl er voldoende overeenstemming bestond over wat eerlijk is tegenover wie werkt en bijdraagt.
Precies daar wordt het interessant voor de hervormingstrein van Arizona. Wat bij de werkloosheidsuitkering werkte, herhaalt zich niet automatisch bij pensioenen, langdurige ziekte of een volgend begrotingsconflict. Elk dossier brengt andere belangen, risico’s en breuklijnen mee.
De echte test is daarom niet of de hervormingstrein vertrokken is, maar of voor elke volgende wagon opnieuw een coalition of the willing kan ontstaan. Deze hervorming toont alvast hoe snel een politieke abominatie een koninginnenstuk kan worden wanneer partijen er elk iets anders in zien, maar toch dezelfde richting uit willen.
Bibliografie
Altermark, N., & Plesner, Å. (2025). How Do Social Democrats Legitimize Cutbacks?
Welfare Retrenchment to Save the Welfare State. Government and Opposition, 60(3),
664-681. https://doi.org/10.1017/gov.2025.1
Armingeon, K., Guthmann, K., & Weisstanner, D. (2016). Choosing the path of austerity:
How parties and policy coalitions influence welfare state retrenchment in periods of
fiscal consolidation. West European Politics, 39(4), 628-647.
https://doi.org/10.1080/01402382.2015.1111072
Beach, D., & Pedersen, R. B. (2016). Causal Case Study Methods: Foundations and
Guidelines for Comparing, Matching, and Tracing. University of Michigan Press.
https://doi.org/10.3998/mpub.6576809
Béland, D., & Cox, R. H. (2016). Ideas as coalition magnets: Coalition building, policy
entrepreneurs, and power relations. Journal of European Public Policy, 23(3), 428-
445. https://doi.org/10.1080/13501763.2015.1115533
Belga. (2023, April 26). Vooruit wil “basisbaan” voor langdurig werkzoekenden, wie weigert
verliest uitkering. VRT NWS. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/04/26/basisbaan-
vooruit/
Bremer, B., & Bürgisser, R. (2023). Public opinion on welfare state recalibration in times of
austerity: Evidence from survey experiments. Political Science Research and
Methods, 11(1), 34-52. https://doi.org/10.1017/psrm.2021.78
CD&V. (2024, March 27). Werk, arbeidsmarkt en sociale zaken.
https://www.cdenv.be/werk_arbeidsmarkt_en_sociale_zaken
Cohen, M. D., March, J. G., & Olsen, J. P. (1972). A Garbage Can Model of Organizational
Choice. Administrative Science Quarterly, 17(1), 1-25.
https://doi.org/10.2307/2392088
40Collier, D. (2011). Understanding Process Tracing. PS: Political Science & Politics, 44(4),
823-830. https://doi.org/10.1017/S1049096511001429
Dekock, L. (2026, May 13). Tiende vakbondsactie tegen regering van De Wever lokt nog
40.000 betogers. De Tijd. https://www.tijd.be/politiek-
economie/belgie/algemeen/tiende-vakbondsactie-tegen-regering-de-wever-lokt-nog-
40-000-betogers/10660091.html
DeLeo, R. A., Zohlnhöfer, R., & Zahariadis, N. (2024). Multiple Streams and Policy
Ambiguity. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009397926
D’Hoore, J. (2015, February 12). Water tussen ACV en CD&V steeds dieper. De Tijd, p. 6.
https://share.belga.press/news/85d5631c-9deb-4fef-9ec3-1cc24b1545ac
Dobbelaere, B., & Struys, J. (2026, May 22). Prévot blijft pal achter hervormingen staan:
“Les Engagés beloofde verandering, dat zijn niet alleen bloemblaadjes en
teddyberen”. De Standaard. https://www.standaard.be/politiek/prevot-blijft-pal-
achter-hervormingen-staan-les-engages-beloofde-verandering-dat-zijn-niet-alleen-
bloemblaadjes-en-teddyberen/152580089.html
Esping-Andersen, G. (1990). The Three Political Economies of the Welfare State.
International Journal of Sociology, 20(3), 92-123.
https://www.jstor.org/stable/20630041
Esping-Andersen, G. (1996). Welfare States without Work: The Impasse of Labour Shedding
and Familialism in Continental European Social Policy. In G. Esping-Andersen (Ed.),
Welfare States in Transition: National Adaptations in Global Economies (pp. 66-87).
SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781446216941.n3
Eurostat. (2026a). Government deficit/surplus, debt and associated data [Data set]. Eurostat
Data Browser. Retrieved July 27, 2026,
4 from https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/gov_10dd_edpt1__custom_2…
044/default/table
Eurostat. (2026b). Labour force participation rates by citizenship [Data set]. Eurostat Data
Browser. Retrieved July 27, 2026,
from https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/lfsa_argan__custom_22382…
efault/table
Eurostat. (2026c). Unemployment by sex and age – annual data [Data set]. Eurostat Data
Browser. Retrieved July 27, 2026,
from https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/une_rt_a__custom_2238206…
ault/table
Federale Overheidsdienst Binnenlandse Zaken, Directie van de verkiezingen.
(2014). Verkiezingen van 25 mei 2014 – Tabellen met de
uitslagen. https://verkiezingen.fgov.be/node/111393
Federale Overheidsdienst Binnenlandse Zaken, Directie van de verkiezingen.
(2024). Verkiezingen van 9 juni 2024 – Tabellen met de
uitslagen. https://verkiezingen.fgov.be/verkiezingen-van-9-juni-2024-tabellen-met-…-
uitslagen
Federale Regering. (2014). Regeerakkoord – Accord de
gouvernement. https://cerap.be/IMG/pdf/Accord_de_Gouvernement-final-
09102014.pdf
Federale Regering. (2025). Federaal regeerakkoord 2025–2029.
Belgium.be. https://www.belgium.be/nl/publicaties/regeerakkoord_van_de_federale_reg…
_bart_de_wever
Ferragina, E. (2022). Welfare state change as a double movement: Four decades of
retrenchment and expansion in compensatory and employment‐oriented policies
42across 21 high‐income countries. Social Policy & Administration, 56(5), 705-725.
https://doi.org/10.1111/spol.12789
Gonzalez-Ocantos, E., & Masullo, J. (2026). Aligning Interviewing with Process Tracing.
Sociological Methods & Research, 55(1), 219-267.
https://doi.org/10.1177/00491241241258229
Häusermann, S., Kurer, T., & Traber, D. (2019). The Politics of Trade-Offs: Studying the
Dynamics of Welfare State Reform With Conjoint Experiments. Comparative
Political Studies, 52(7), 1059-1095. https://doi.org/10.1177/0010414018797943
Helgetun, J. B., & Coppe, T. (2026). Interviewing Elite-Experts: When the Few Matter More
Than the Many. The Qualitative Report, 31(7), 6308-6327.
https://doi.org/10.46743/1052-0147.8372
Hemerijck, A., & Van Kersbergen, K. (2019). Transformative Welfare Reform in Consensus
Democracies. Politics of the Low Countries, 1(1), 44-62.
https://doi.org/10.5553/PLC/258999292019001001004
Herweg, N., Huß, C., & Zohlnhöfer, R. (2015). Straightening the three streams: Theorising
extensions of the multiple streams framework. European Journal of Political
Research, 54(3), 435-449. https://doi.org/10.1111/1475-6765.12089
Hinterleitner, M., & Sager, F. (2020). Governing elites under pressure: Blame avoidance
strategies and welfare state retrenchment. In R. Careja, P. Emmenegger, & N. Giger
(Eds.), The European social model under pressure: Liber amicorum in honour of
Klaus Armingeon (pp. 109–122). Springer Fachmedien Wiesbaden.
https://doi.org/10.1007/978-3-658-27043-8_7
Hooghe, M. (2015, September). Waar staan we na 1 jaar Michel I? Samenleving &
Politiek. https://sampol.be/2015/09/waar-staan-we-na-1-jaar-michel-i
Jacobs, Q. (2025). Het betonnen beleid: Waarom politici onze problemen niet kunnen
oplossen. Ertsberg.
Kingdon, J. W. (2003). Agendas, alternatives, and public policies (2nd ed.). Longman.
Leemans, M. (2015, January 17). Hebben “ze” (werkgevers en regering) het begrepen? VRT
NWS.
https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2015/01/17/hebben_ze_werkgeversenregeringh…
n-marcleemans-1-2210686/
Luigjes, C., & Vandenbroucke, F. (2021). Unemployment benefits and activation in federal
welfare states: An institutional moral hazard perspective. Regional & Federal Studies,
31(5), 647-669. https://doi.org/10.1080/13597566.2020.1751127
Mahdi, S. (2025, July 23). Tot 1.200 euro meer netto op je loon dankzij cd&v.
CD&V. https://www.cdenv.be/tot_1_200_euro_meer_netto_op_je_loon_dankzij_cd_v
Nuyts, N. (2023). Spotlight: De langetermijnevolutie van de werkloosheidsduur voor de
periode 1945–2022. Rijksdienst voor
Arbeidsvoorziening. https://www.rva.be/file/cc73d96153bbd5448a56f19d925d05b137
9c7f21/9bc768ea3feddc1deb2dafdea7e8a92ec29f0abc/25-05-
2023_spotlight_werkloosheidsduur_nl.pdf
Parti Socialiste. (n.d.). Un travail pour toutes et tous.
https://www.ps.be/4_travail_toutes_tous_full
Pierson, P. (1996). The New Politics of the Welfare State. World Politics, 48(2), 143-179.
https://doi.org/10.1353/wp.1996.0004
Pierson, P. (2001a). Coping With Permanent Austerity Welfare State Restructuring in
Affluent Democracies. In P. Pierson (Ed.), The new politics of the welfare state (pp.
410-456). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/0198297564.003.0014
44Pierson, P. (2001b). Post-industrial pressures on the mature welfare states. In P. Pierson (Ed.),
The new politics of the welfare state (pp. 80-104). Oxford University Press.
https://doi.org/10.1093/0198297564.003.0004
Powell, M., Yörük, E., & Bargu, A. (2020). Thirty years of the Three Worlds of Welfare
Capitalism: A review of reviews. Social Policy & Administration, 54(1), 60-87.
https://doi.org/10.1111/spol.12510
Programmawet van 18 juli 2025. (2025). Belgisch Staatsblad, 29 juli 2025,
63555. http://www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/2025/07/18/2025005578/justel
Rehm, P., Hacker, J. S., & Schlesinger, M. (2012). Insecure Alliances: Risk, Inequality, and
Support for the Welfare State. American Political Science Review, 106(2), 386-406.
https://doi.org/10.1017/S0003055412000147
Röper, N. (2026). Mixed Framing: Blame Avoidance and Credit-Claiming in Retrenchment
Politics. Social Policy & Administration, 60(1), 124-137.
https://doi.org/10.1111/spol.13145
RTL Info. (2023, August 23). “On maintient les gens dans l’assistanat”: Les CPAS donnent-
ils trop vite un revenu d’intégration sociale en
Wallonie? https://www.rtl.be/actu/belgique/politique/maintient-les-gens-dans-
lassistanat-les-cpas-donnent-ils-trop-vite-un-revenu/2023-08-23/article/580750
RTL Info. (2024, May 19). Des travaux d’intérêt général pour les chômeurs “capables de
travailler”: Voici la mesure du MR pour “la remise à
l’emploi”. https://www.rtl.be/actu/belgique/politique/des-travaux-dinteret-general-
pour-les-chomeurs-capables-de-travailler-voici-la/2024-05-19/article/670597
Schillewaert, N. (2022, December 4). CD&V wil werkloosheidsuitkering beperken tot drie
jaar “voor mensen die zeggen dat ze niet willen werken”. VRT
NWS. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2022/12/04/sammy-mahdi-
werkloosheidsuitkeringen/
Schillewaert, N., & Huyghebaert, P. (2025, February 1). Toekomstig premier De Wever:
“Hervormingen in arbeidsmarkt en pensioenen zijn communautaire hervormingen”.
VRT NWS. https://www.vrt.be/vrtnws/p.OvLQD1MkJ
Seawright, J., & Gerring, J. (2008). Case Selection Techniques in Case Study Research: A
Menu of Qualitative and Quantitative Options. Political Research Quarterly, 61(2),
294-308. https://doi.org/10.1177/1065912907313077
Shapiro, F. R. (Ed.). (2021). The new Yale book of quotations. Yale University Press.
Statbel. (2021, October 13). Actieve (werkende en werkloze) en inactieve bevolking op basis
van de Enquête naar de Arbeidskrachten, per jaar, gewest, leeftijdsklasse en
onderwijsniveau, 1999–2016 [Data set]. be.STAT. Retrieved July 27, 2026,
from https://bestat.statbel.fgov.be/bestat/crosstable.xhtml?view=8b82b79e-46…-
a082-254756db6be6
Statbel. (2026, March 24). Actieve (werkende en werkloze) bevolking vanaf 2017 op basis van
de Enquête naar de Arbeidskrachten, per jaar, gewest, leeftijdsklasse en
onderwijsniveau [Data set]. be.STAT. Retrieved July 27, 2026,
from https://bestat.statbel.fgov.be/bestat/crosstable.xhtml?view=16151038-f5…-
96bd-85add60a006d
Struys, J. (2024, April 29). Het is wij of de PS, dat is dé boodschap van de N-VA. De
Standaard. https://www.standaard.be/politiek/het-is-wij-of-de-ps-dat-is-de-boodsch…-
van-de-n-va/40793643.html
Swank, D. (2001). Political Institutions and Welfare State Restructuring: The Impact of
Institutions on Social Policy Change in Developed Democracies. In P. Pierson (Ed.),
46The New Politics of the Welfare State (pp. 197-237). Oxford University Press.
https://doi.org/10.1093/0198297564.003.0008
Tuncel, O. (2026). Elite Interviewing in Political Science: A Meta-Analysis of Reporting
Practices. Perspectives on Politics, 1-17. https://doi.org/10.1017/S1537592725104040
Van Kersbergen, K., Vis, B., & Hemerijck, A. (2014). The Great Recession and Welfare State
Reform: Is Retrenchment Really the Only Game Left in Town? Social Policy &
Administration, 48(7), 883-904. https://doi.org/10.1111/spol.12063
Varjonen, S., Kangas, O., & Niemelä, M. (2020). Partisanship, continuity, and change:
Politics in Finnish unemployment benefit reforms 1985–2016. Social Policy &
Administration, 54(1), 119-133. https://doi.org/10.1111/spol.12526
Vis, B., & Van Kersbergen, K. (2007). Why and how do Political Actors Pursue Risky
Reforms? Journal of Theoretical Politics, 19(2), 153-172.
https://doi.org/10.1177/0951629807074268
Weaver, R. K. (1986). The Politics of Blame Avoidance. Journal of Public Policy, 6(4), 371-
398. https://www.jstor.org/stable/4007281
