Kunnen we de regen van vandaag bewaren voor de oogst van morgen?

Door de klimaatverandering wordt waterbeheer in Nederlandse landbouwgebieden steeds lastiger: regen kan de ene maand voor problemen zorgen en de volgende maand broodnodig zijn. In mijn masterproef werk ik een prototype uit dat laat zien hoe water dat nu wordt afgevoerd, kan worden opgevangen en bewaard voor drogere perioden. Zo kunnen de landbouw, het dorpsleven en de kust zich samen aanpassen.

Al eeuwenlang richt Nederland zijn landschap in rond water. Polders zijn gebieden die door dijken worden beschermd en via sloten, sluizen en pompen worden beheerd. Sommige zijn op het water gewonnen, andere liggen onder zeeniveau. Ze maken bewoning en landbouw mogelijk, maar vragen voortdurend waterbeheer.

Dat systeem staat onder nieuwe druk. Aan de Westerschelde, waar de zee en het Zeeuwse landbouwgebied elkaar ontmoeten, zetten de stijgende zeespiegel en het oprukkende zoute water de kust en de bodem onder druk. Landinwaarts hebben boeren zoetwater nodig voor hun gewassen, terwijl de afwatering vooral bedoeld is om overtollig water van de velden af te voeren. Klimaatprojecties wijzen op drogere zomers, nattere winters en hevigere regenbuien. Daardoor wordt het lastiger om water beschikbaar te hebben wanneer het nodig is. Die onzekerheid kan gevolgen hebben voor de oogst, lokale bedrijven en de voedselvoorziening.

Van afvoer naar een gedeelde watervoorraad

Om dit vraagstuk te onderzoeken, bestudeerde ik Ellewoutsdijk, een klein dorp aan de Westerschelde. Ik bracht in kaart hoe de sloten, afwateringsroutes, landbouwpercelen, het dorp en de kust met elkaar samenhangen. Op basis daarvan werkte ik een ontwerp uit voor een netwerk dat zoetwater kan opvangen, filteren, opslaan en verdelen.

Regenwater en drainagewater zouden worden opgevangen van daken, paden en velden. Begroeide sloten en groene stroken remmen de waterafvoer af en helpen het water te filteren voordat het de bekkens bereikt. In droge perioden kan opgeslagen water via sloten en met gerichte pompinstallaties terug naar de velden worden gebracht. Zo kan het landschap meer water bewaren voor later, in plaats van tijdens natte perioden al het overtollige water af te voeren.

Het ontwerp maakt van wateropslag onderdeel van het dagelijks leven. De zeven soorten bekkens zijn afgestemd op hun omgeving en op de behoeften van de kust, het dorp en de landbouw. Een bekken bij de haven kan ruimte bieden aan visserij en het kweken van vis en schelpdieren, en aansluiten op een markt voor lokale producten. Andere bekkens kunnen de landbouw en serres ondersteunen. Sommige combineren wateropslag met zonnepanelen die pompen van energie voorzien en tegelijk schaduw bieden aan het water. Landbouwbekkens kunnen zoetwater vasthouden in gebieden waar de bodem door zout is aangetast.

Sommige bekkens kunnen ook van functie veranderen met de seizoenen. Eén ervan is ontworpen als een verdiept sportterrein: wanneer extra opslagruimte nodig is, kan het tijdelijk regenwater opvangen. In droge perioden is het een plek voor sport en activiteiten in het dorp. Een ander bekken kan ruimte bieden om aan het water te zitten, te zwemmen of samen te komen. Zo wordt wateropslag onderdeel van het dorpsleven en het landschap waarin wordt gewerkt, in plaats van een losstaande technische voorziening.

De kust laten aangroeien

Het netwerk voor zoetwater is één onderdeel van het ontwerp. Aan de kust onderzoekt het project ook de mogelijkheid van een wisselpolder: een laaggelegen gebied tussen dijken dat gecontroleerd kan worden opengesteld voor het getij. Het getij voert sediment aan, dat kan bezinken en de bodem geleidelijk ophogen.

In het langetermijnscenario van het ontwerp kan sediment zich ophopen voordat het gebied stap voor stap wordt afgesloten. Zo kan het zich ontwikkelen van een getijdengebied tot slikken en uiteindelijk tot nieuw, hoger land. Verder landinwaarts kunnen opgeslagen zoetwater en gecontroleerde irrigatie helpen om bodems die door zout zijn aangetast te herstellen en landbouwgrond geleidelijk uit te breiden.

Aan de kust krijgen het getij en sediment de ruimte; landinwaarts slaan de bekkens zoetwater op voor de landbouw en het dorp. Samen bieden ze een andere manier om met veranderingen om te gaan. Dijken blijven belangrijk, maar ook het landschap zelf kan mee veranderen.

Een vertrekpunt voor andere polderlandschappen

Ellewoutsdijk is één dorp, maar de uitdaging speelt ook in andere polderlandschappen: hoe kunnen die water vasthouden tijdens natte perioden en beschikbaar maken tijdens droge periodes, terwijl de kust zich aanpast en landbouw en dorpsleven behouden blijven?

In mijn masterproef werk ik een prototype uit dat deze behoeften met elkaar verbindt. Elk landschap vraagt om een eigen versie, afgestemd op het watersysteem, de bodem en de gemeenschap. Het principe is eenvoudig: houd meer water vast wanneer er veel is, zodat landbouwers en dorpen het kunnen gebruiken wanneer er weinig is. Regen die vandaag wordt afgevoerd, kan zo bijdragen aan de oogst van morgen.