Als woorden vervagen, blijft gevoel
Kan de TIMES-route het emotioneel welzijn van mensen met dementie verbeteren?
Voor mijn masterproef volgde ik zes maanden lang 112 bewoners in vier Vlaamse woonzorgcentra. Het antwoord bleek niet zwart-wit: een algemene verbetering bleef uit en ook wat de levenskwaliteit betreft, waren de resultaten gemengd.
Ik neem graag als voorbeeld de situatie van een oudere man met dementie. Hij zit rustig in zijn stoel. Zijn blik dwaalt af terwijl namen en woorden steeds moeilijker te vinden zijn. Wanneer zijn dochter binnenkomt, verandert er iets. Zijn ogen lichten op en een glimlach verschijnt op zijn gezicht. Haar naam kan hij niet meer vinden, maar het vertrouwde gevoel is er nog. Hij neemt haar hand vast en wordt zichtbaar rustiger.
Goede dementiezorg gaat daarom over meer dan lichamelijke zorg alleen. Maar hoe zorg je ervoor dat aandacht voor emoties niet verloren gaat tussen medicatie, verzorging en de drukte van alledag?
Meer dan geheugenverlies
Tegen 2050 zullen in België naar verwachting meer dan 350.000 mensen met dementie leven. Maar dementie gaat over veel meer dan vergeten. De aandoening kan ook invloed hebben op iemands stemming, gedrag en levenskwaliteit. Denk bijvoorbeeld aan somberheid, angst of onrust. Net daarom is het belangrijk om verder te kijken dan het gedrag alleen. Achter elk gedrag zit een persoon met een eigen levensverhaal, behoeften en emoties.
Tijd voor TIMES
Om zorgverleners daarbij te ondersteunen, werd de TIMES-route (Time Insights for MORE Emotional Support) ontwikkeld. Deze toolbox bestaat uit 4 ateliers en 2 intervisiemomenten en is bedoeld voor medewerkers die in contact komen met ouderen met dementie.
Tijdens de ateliers staan zorgverleners stil bij vragen uit de dagelijkse praktijk: Hoe herken je wat een bewoner voelt? Hoe kun je daarop inspelen? En hoe maak je binnen de dagelijkse drukte tijd voor emotionele zorg? Ook de samenwerking binnen het team komt aan bod.
De TIMES-route wil zorgverleners bewuster maken van het belang van emotionele zorg en tegelijk het idee doorbreken dat daar onvoldoende tijd voor is. Tijdens de intervisiemomenten bespreken medewerkers situaties uit hun eigen afdeling en zoeken ze samen naar concrete manieren om emotionele ondersteuning een plaats te geven in de dagelijkse zorg.
Van toolbox naar woonzorgcentra
Maar vertaalt die extra aandacht voor emotionele zorg zich ook naar de praktijk? En leidt dat uiteindelijk tot betere zorg voor bewoners?
Om daar meer inzicht in te krijgen, werd de TIMES-route gedurende 6 maanden onderzocht in 4 Vlaamse woonzorgcentra. Voor, tijdens en na de TIMES-route werd het welzijn van bewoners in kaart gebracht, met aandacht voor depressieve klachten, gedrags- en stemmingsveranderingen en levenskwaliteit.
Maakt TIMES het verschil?
De resultaten schetsen een gemengd beeld. De TIMES-route ging niet gepaard met een duidelijke algemene verbetering van de levenskwaliteit van bewoners. Hoewel er tijdens het traject een significante afname van rusteloos en gespannen gedrag werd vastgesteld, bleven duidelijke veranderingen in depressieve klachten en gedrags- en stemmingsproblemen uit.
Er waren dus enkele positieve signalen, maar van een algemene verbetering in het welzijn van bewoners was geen sprake.
Geen wondermiddel, wel stof tot nadenken
Waarom bleven grote veranderingen uit? Daar bestaat geen eenvoudig antwoord op. Het emotionele welzijn van mensen met dementie hangt van veel factoren af. Ook hun gezondheid, voorgeschiedenis, omgeving en dagelijkse ervaringen spelen mee. Zo zagen we bijvoorbeeld dat bewoners met een psychiatrische voorgeschiedenis vaker depressieve klachten vertoonden.
Verandering begint bij anders denken. Maar weten wat anders kan, betekent nog niet dat je het ook anders doet. De TIMES-route biedt zorgverleners handvatten om bewuster stil te staan bij emoties en behoeften van bewoners. De uitdaging is om die bewustwording om te zetten in concreet handelen, zodat emotionele zorg ook tijdens gewone zorgmomenten aandacht krijgt. Hoe consequent de verschillende woonzorgcentra dat deden, werd in dit onderzoek niet opgevolgd. We weten dus niet of een inzicht uit een atelier enkele dagen later ook merkbaar was voor een bewoner.
Bovendien vertelt zes maanden maar een deel van het verhaal. Of veranderingen pas later zichtbaar worden of op langere termijn standhouden, kon dit onderzoek niet aantonen. TIMES is daarmee geen wondermiddel, maar het onderzoek roept wel een belangrijke vraag op: Hoe zorgen we ervoor dat aandacht voor emoties niet in een workshop blijft hangen, maar een vanzelfsprekend onderdeel wordt van de dagelijkse dementiezorg?
Van workshop naar werkvloer
TIMES stopt niet wanneer het laatste atelier is afgelopen. De vraag is vooral wat er daarna gebeurt. Herkennen zorgverleners emoties beter? Voelen ze zich zekerder wanneer een bewoner angstig, somber of onrustig is? En lukt het om de inzichten uit de TIMES-route ook maanden later nog toe te passen?
“De waarde van de toolbox zit niet alleen in wat tijdens een workshop wordt geleerd, maar vooral in wat een bewoner daar op een gewone dinsdagmiddag van merkt.”
Toekomstig onderzoek moet daarom niet alleen kijken naar het welzijn van bewoners, maar ook naar de competenties en het vertrouwen van zorgverleners in hun eigen handelen. Daarvoor zijn grotere studies nodig, met meer bewoners, een langere opvolging en aandacht voor hoe TIMES in de praktijk wordt toegepast.
Want uiteindelijk zit de waarde van de toolbox niet alleen in wat tijdens een workshop wordt geleerd, maar vooral in wat een bewoner daar op een gewone dinsdagmiddag van merkt.
Wat blijft als woorden verdwijnen?
Terwijl zijn dochter naast hem zit, houdt de oudere man haar hand vast. Hij kan haar naam niet meer noemen, maar dat maakt het moment niet minder waardevol.
Een vertrouwde stem, een warme aanraking of iemand die even stilstaat bij wat achter onrust schuilgaat. Soms zit goede zorg juist in die kleine momenten.
Want ook wanneer woorden verdwijnen, blijven gevoelens bestaan.
Bibliografie
1. Bourguignon M. The ageing of populations in Belgium: Current situation and perspectives. Revue Quetelet journal. 2018;5.
2. Statbel. België telde 11.825.551 inwoners op 1 januari 2025 2025 [Available from: https://statbel.fgov.be/nl/nieuws/belgie-telde-11825551-inwoners-op-1-januari-2025-0.
3. Vlaanderen ED. Prevalentiecijfers 2025 [Available from: https://dementie.be/vlaanderen/wat-doen-we/prevalentiecijfers/.
4. Leino HM, Hurmerinta L, Sandberg B, Menzfeld M. No place like home - Or is there? Extended transformational potential of nursing homes during vital conjunctures. J Clin Nurs. 2023;32(11-12):2854–66.
5. Lund SB, Malmedal WK, Mosqueda L, Skolbekken JA. "Just pee in the diaper" - a constructivist grounded theory study of moral distress enabling neglect in nursing homes. BMC Geriatr. 2024;24(1):366.
6. Kalisch BJ, Landstrom GL, Hinshaw AS. Missed nursing care: a concept analysis. J Adv Nurs. 2009;65(7):1509–17.
7. Ogletree AM, Mangrum R, Harris Y, Gifford DR, Barry R, Bergofsky L, et al. Omissions of Care in Nursing Home Settings: A Narrative Review. J Am Med Dir Assoc. 2020;21(5):604–14.e6.
8. Yousefi Afrashteh M, Majzoobi MR, Janjani P, Forstmeier S. The relationship between the meaning of life, psychological well-being, self-care, and social capital, with depression and death anxiety in the elderly living in nursing homes: The mediating role of loneliness. Heliyon. 2024;10(9):e30124.
9. Helvik AS, Selbæk G, Šaltytė Benth J, Røen I, Bergh S. The course of neuropsychiatric symptoms in nursing home residents from admission to 30-month follow-up. PLoS One. 2018;13(10):e0206147.
10. Sullivan LM. Repeated measures. Circulation. 2008;117(9):1238–43.
11. Teresi JA, Yu X, Stewart AL, Hays RD. Guidelines for Designing and Evaluating Feasibility Pilot Studies. Med Care. 2022;60(1):95–103.
12. Gillis K, van Diermen L, Lahaye H, De Witte M, De Wit Y, Roelant E, et al. Effect of need-based care on behavioural and psychological symptoms in residents with dementia and formal caregivers' distress in nursing homes: a three-arm cluster randomized controlled trial. Eur Geriatr Med. 2023;14(5):1083–96.
13. Poupin P, Ansoborlo M, Caille A, Dibao-Dina C, Fougère B, Giraudeau B. Management of death-related noncompleters in cluster randomized trials carried out in nursing homes: a methodological review. J Clin Epidemiol. 2022;151:132–42.
14. association Ap. DSM-V2013.
15. informatie Bcvf. Repertorium 2025 [Available from: https://www.bcfi.be/nl/chapters.
16. Cummings JL. The Neuropsychiatric Inventory: assessing psychopathology in dementia patients. Neurology. 1997;48(5 Suppl 6):S10–6.
17. Kat MG. The neuropsychiatry of dementia : psychometrics, clinical implications and outcome [PhD thesis]: University of Amsterdam; 2009.
18. Ettema TP, Dröes RM, de Lange J, Mellenbergh GJ, Ribbe MW. QUALIDEM: development and evaluation of a dementia specific quality of life instrument. Scalability, reliability and internal structure. Int J Geriatr Psychiatry. 2007;22(6):549–56.
19. Bouman AI, Ettema TP, Wetzels RB, van Beek AP, de Lange J, Dröes RM. Evaluation of Qualidem: a dementia-specific quality of life instrument for persons with dementia in residential settings; scalability and reliability of subscales in four Dutch field surveys. Int J Geriatr Psychiatry. 2011;26(7):711–22.
20. Alexopoulos GS, Abrams RC, Young RC, Shamoian CA. Cornell Scale for Depression in Dementia. Biol Psychiatry. 1988;23(3):271–84.
21. Park SH, Cho YS. Predictive validity of the Cornell Scale for depression in dementia among older adults with and without dementia: A systematic review and meta-analysis. Psychiatry Res. 2022;310:114445.
22. M. VB. Essentiele voorwaarden voor een ondersteunende omgeving voor emotionele zorg. Project Odette; 2025.
23. World Medical Association Declaration of Helsinki: ethical principles for medical research involving human subjects. Jama. 2013;310(20):2191–4.
24. Parums DV. Editorial: The 2024 Revision of the Declaration of Helsinki and its Continued Role as a Code of Ethics to Guide Medical Research. Med Sci Monit. 2024;30:e947428.
25. Bauer M, Fetherstonhaugh D, Haesler E, Beattie E, Hill KD, Poulos CJ. The impact of nurse and care staff education on the functional ability and quality of life of people living with dementia in aged care: A systematic review. Nurse Educ Today. 2018;67:27–45.
26. Ballard C, Corbett A, Orrell M, Williams G, Moniz-Cook E, Romeo R, et al. Impact of person-centred care training and person-centred activities on quality of life, agitation, and antipsychotic use in people with dementia living in nursing homes: A cluster-randomised controlled trial. PLoS Med. 2018;15(2):e1002500.
27. Yasuda M, Sakakibara H. Care staff training based on person-centered care and dementia care mapping, and its effects on the quality of life of nursing home residents with dementia. Aging Ment Health. 2017;21(9):991–6.
28. Carrier D, Toulouse É, Rochefort CM. Staff Training Interventions to Prevent or Reduce Behavioural and Psychological Symptoms of Dementia in Nursing Home Residents: A Mixed Methods Systematic Review. Dement Geriatr Cogn Disord. 2023;52(3):117–46.
29. Surr CA, Gates C, Irving D, Oyebode J, Smith SJ, Parveen S, et al. Effective Dementia Education and Training for the Health and Social Care Workforce: A Systematic Review of the Literature. Rev Educ Res. 2017;87(5):966–1002.
30. Parveen S, Smith SJ, Sass C, Oyebode JR, Capstick A, Dennison A, et al. Impact of dementia education and training on health and social care staff knowledge, attitudes and confidence: a cross-sectional study. BMJ Open. 2021;11(1):e039939.
31. Stasiulis E, Naglie G, Sanford S, Belchior P, Crizzle A, Gélinas I, et al. Developing the Driving and Dementia Roadmap: a knowledge-to-action process. Int Psychogeriatr. 2024;36(12):1157–70.
32. Sinclair LI, Lawton MA, Palmer JC, Ballard CG. Characterization of Depressive Symptoms in Dementia and Examination of Possible Risk Factors. J Alzheimers Dis Rep. 2023;7(1):213–25.
33. Knapskog AB, Barca ML, Engedal K. Prevalence of depression among memory clinic patients as measured by the Cornell Scale of Depression in Dementia. Aging Ment Health. 2014;18(5):579–87.
34. Maier A, Riedel-Heller SG, Pabst A, Luppa M. Risk factors and protective factors of depression in older people 65+. A systematic review. PLoS One. 2021;16(5):e0251326.
35. Chau R, Kissane DW, Davison TE. Risk Factors for Depression in Long-term Care: A Prospective Observational Cohort Study. Clin Gerontol. 2021;44(2):112–25.
36. Cnaan A, Laird NM, Slasor P. Using the general linear mixed model to analyse unbalanced repeated measures and longitudinal data. Stat Med. 1997;16(20):2349–80.
37. Andrade C. The Limitations of Quasi-Experimental Studies, and Methods for Data Analysis When a Quasi-Experimental Research Design Is Unavoidable. Indian J Psychol Med. 2021;43(5):451–2.
38. Morrin KH. Value of a Pilot Study. Journal of Nursing Education. 2013;52:547–8.
39. de Leeuw ED, Lugtig P. Dropouts in Longitudinal Surveys. Wiley StatsRef: Statistics Reference Online. p. 1–6.
40. Breitenstein SM, Gross D, Garvey CA, Hill C, Fogg L, Resnick B. Implementation fidelity in community-based interventions. Research in Nursing & Health. 2010;33(2):164–73.
41. Hill KG, Woodward D, Woelfel T, Hawkins JD, Green S. Planning for Long-Term Follow-Up: Strategies Learned from Longitudinal Studies. Prev Sci. 2016;17(7):806–18.
42. Schmidt BJ, McArthur EC. Professional nursing values: A concept analysis. Nurs Forum. 2018;53(1):69–75.
43. Paiva ICS, da Costa Brás CP, Neves M, Rodrigues RMC, Lopes RCC, Moreira I. Fundamental Values in Nursing Care: The Person's Perspective. Inquiry. 2026;63:469580261427656.
44. Gibson C, Goeman D, Pond D. What is the role of the practice nurse in the care of people living with dementia, or cognitive impairment, and their support person(s)?: a systematic review. BMC Fam Pract. 2020;21(1):141.
45. Kaya A, Boz İ. The development of the Professional Values Model in Nursing. Nurs Ethics. 2019;26(3):914–23.
46. Gezonheidsraad H. Het psychosociaal welzijn van ouderen in woonzorgcentra. 2026 [Available from: https://www.hgr-css.be/nl/advies/9861/psychosociaal-welzijn-van-ouderen-in-woonzorgcentra.
