De schoolboeken filosofie in Vlaanderen scheppen te weinig ruimte om zelf na te denken over ethiek

“Maar meneer, wat is ethiek nu eigenlijk?” De vrijpostige leerling vraagt het langs zijn neus weg, na een maand les over ethiek. Zijn klasgenoten vallen hem bij, ook zij worstelen met deze vraag. Ik herhaal nogmaals onze werkdefinitie: “Ethiek zoekt een antwoord op de vraag: Wat moet ik doen om goed te doen?” Maar dat helpt natuurlijk niemand echt vooruit.

Gebrek aan meta-ethiek

De vraag wat ethiek is, is niet eenvoudig te beantwoorden. Het is een meta-ethische vraag en de meta-ethiek staat bekend als één van de moeilijkste onderdelen van de ethiek. Meestal wordt ethiek op school uitgelegd aan de hand van voorbeeldsituaties zoals ethische dilemma’s die in het beste geval aansluiten bij de leefwereld van de leerlingen. Deze dilemma’s aansnijden in een klascontext zonder voldoende stil te staan bij wat ethiek eigenlijk is, houdt altijd het risico in de ethiek te verengen tot het volgen van stappenplannen of procedures.

Mijn masterproef onderzoekt hoe ethiek benaderd wordt in de drie Vlaamse schoolboeken filosofie voor de derde graad. Dit onderzoek toont een grote verscheidenheid in aanpak, maar laat ook een aantal terugkerende patronen zien. Wat meta-ethiek is, wordt bijvoorbeeld niet uiteengezet in deze schoolboeken, waardoor ethiek en meta-ethiek niet onderscheiden (kunnen) worden. Ook de meta-ethische positie van de inhoud wordt niet verduidelijkt: morele oordelen komen aan bod zonder dat de schoolboeken uitleggen of ze als een overtuiging, een emotie of een feitelijke uitspraak gebruikt worden. Hierdoor worden leerlingen ondergedompeld in uiteenlopende impliciete opvattingen over ethiek en het goede zonder dat deze opvattingen geëxpliciteerd worden. Bijvoorbeeld de overtuiging dat het goede vooral tot stand komt in ons dagelijks handelen en dat zorg en de kleine goedheid centraal (moeten) staan. Of de visie dat ethiek vooral actuele en maatschappelijke moet behandelen. Hierbij worden deze opvattingen niet als opvattingen benoemd dus kunnen door de leerlingen niet in vraag gesteld worden.

Ethiek is geen wiskunde

Nochtans voelen leerlingen intuïtief aan dat uitleg krijgen over wat het goede is en hoe we kunnen omgaan met ethische dilemma’s iets helemaal anders is dan wiskundeles krijgen over de stelling van Pythagoras. De inhoud is van een andere orde en de rol van de leerkracht verandert fundamenteel. Je kan niet poneren dat een bepaalde opvatting over het goede waar is en een andere niet, zoals je wel kan bewijzen dat een wiskundige uitspraak waar is. Dat is het verschil tussen descriptief (beschrijvend) en normatief (voorschrijvend) spreken. Normatief spreken alsof het descriptief is, kan leiden tot indoctrinatie. Normatief spreken heeft nood aan een explicitering van het kader van waaruit dit normatief spreken vertrekt. Tegelijk wil ethiek zelf ook altijd normatief zijn: ze wil voorschrijven hoe iets moet zijn. Dit maakt lesgeven over ethiek sowieso anders dan lesgeven over een ander onderwerp. Daarom verdient ethiek een bijzondere benadering binnen het onderwijs in het algemeen en het filosofieonderwijs in het bijzonder. 

Ruimte scheppen om te denken

Dit filosofieonderwijs denkt al lang na over de pedagogische taak van de filosofieleraar. De leraar moet de ruimte scheppen waarbinnen nagedacht kan worden en moet vermijden directief te sturen wat moet worden gedacht. Tegelijk mag de leerling ook niet aan zijn lot worden overgelaten. Het is een klassieke pedagogische paradox: hoe kun je vormen zonder te indoctrineren? Onderwijs is nooit neutraal, zelfs niet tijdens wiskunde. Dat maakt het scheppen van de ruimte om zelf te denken zo belangrijk. En omdat de leerkracht vanuit zijn rol als leraar in zekere mate altijd normatief spreekt (wat de leraar zegt is waar), heeft ethiekonderwijs extra nood aan het expliciteren van zijn uitgangspunten. Dat betekent dat niet alleen gekaderd moet worden wat ethiek is, maar ook vanuit welke overtuiging over ethiek en het goede dit ethiekonderwijs wordt gegeven. 

Methodologie

Vanuit dit spanningsveld zocht ik een antwoord op de vraag hoe ethiek benaderd wordt in de Vlaamse schoolboeken filosofie voor de derde graad. Hiervoor ontwikkelde ik een eigen methodologie. De inhoudelijke analyse baseerde zich op de meta-ethiek en bracht daardoor inzicht in de impliciete meta-ethische uitgangspunten. 

De vaardigheden werden geanalyseerd vanuit het onderscheid tussen filosofisch-ethische vorming en morele vorming. Dit is het onderscheid tussen leren over ethiek en leren een goed mens te worden.

Met deze tweeledige methodologie analyseerde ik de Vlaamse minimumdoelen over ethiek en vervolgens de drie bestaande schoolboeken: Filosofie, Agora en Antropia. 

Ethiek in de Vlaamse schoolboeken filosofie

De inhoudelijke analyse toonde aan dat deze schoolboeken te weinig zuiver descriptief en te vaak impliciet normatief zijn. Deze impliciete visies op ethiek leidde ik zowel af uit de selectie en ordening van de ethische theorieën alsook uit de concrete uitwerking van voorbeelden en opdrachten. Deze visies worden niet expliciet gemaakt, dus er zijn geen mogelijkheden om deze filosofisch ter discussie te stellen.

Vanuit de analyse van de vaardigheden concludeerde ik dat de drie schoolboeken in meer of mindere mate inzetten op dialogisch spreken. Dit sluit aan bij de doelstelling van het filosofieonderwijs: ruimte scheppen voor zelfstandig denken. Tegelijk worden de gekozen werkvormen niet altijd voldoende didactisch ondersteund. Vooral over het filosofisch reflecteren blijft te vaak onduidelijk wat het betekent en hoe deze vaardigheid systematisch kan worden opgebouwd.

Meer nood aan explicitering

De Vlaamse minimumdoelen leggen de nadruk op filosofisch-ethische vorming met focus op reflecterend denken. Maar dat accent wordt in de drie schoolboeken niet zuiver nagestreefd. Het reflecterend denken wordt te veel vermengd met morele vorming: leerlingen worden via opdrachten aangezet tot moreel oordelen en soms zelfs tot moreel handelen. Deze opdrachten worden in de handleidingen niet expliciet geduid als morele vorming. Hierdoor ontstaat onduidelijkheid over het doel en de aanpak van deze opdrachten en vervaagt de grens tussen filosofisch-ethische vorming en morele vorming. 

Ethiekonderwijs in de Vlaamse schoolboeken filosofie heeft nood aan meer toelichting bij zowel het statuut van de gebruikte morele uitspraken, de vooronderstelde meta-ethische uitgangspunten alsook de doelstellingen van de werkvormen. Een betere explicitering kan bijdragen tot beter filosofieonderwijs waarin leerlingen meer ruimte krijgen om zelf te reflecteren over wat het betekent om over morele oordelen na te denken.