Van ouderwetse wandkast tot hedendaags design: dankzij Fabiola krijgen afgedankte meubelen een tweede leven

Wat als de zware eiken wandkast die vandaag niemand meer wil, geen afval is maar net de grondstof voor een nieuw meubel? Met Fabiola ontwikkelde student meubelontwerp Milo Van Aelst een ontwerpsysteem dat afgedankte wandkasten transformeert tot hedendaagse meubelen, zonder hun geschiedenis uit te wissen.

Wie vandaag een klassieke eiken wandkast van de hand wil doen, krijgt er niet zelden geen geld meer voor. Op tweedehandsplatformen worden ze vaak gratis aangeboden, zolang de koper ze zelf komt demonteren en ophalen. Nochtans zijn deze meubelen vaak stevig gebouwd, functioneel en gemaakt uit waardevolle materialen.

Dat contrast vormde het vertrekpunt voor het afstudeerproject van Milo Van Aelst, die aan Thomas More de Voortgezette Opleiding Meubelontwerp (VOMO) volgde. Hij onderzocht hoe een afgedankte wandkast opnieuw relevant kan worden in een hedendaags interieur, zonder haar materiaal en geschiedenis te verliezen.

Wie regelmatig een tweedehandszaak afschuimt, stoot steevast op logge, oude houten mastodonten van kasten. 

Foto: kringwinkel Heist-op-den-Berg

Van pronkstuk naar probleemmeubel

De wandkast was jarenlang een vaste waarde in Vlaamse woonkamers. Ze bood plaats aan servies, boeken, glazen en foto's, maar later ook aan de televisie en stereo-installatie. Voor veel gezinnen was het meubel veel meer dan een kast: het was een houten wand waarin het dagelijkse leven werd opgeborgen en tentoongesteld. 

Vandaag past die zware en vaak donkere vormentaal minder goed in hedendaagse interieurs. Daardoor verdwijnen veel van deze kasten uit woningen. Volgens Van Aelst ligt het probleem echter niet bij hun kwaliteit, maar bij hun uitstraling.

“De wandkast wordt vandaag vaak gezien als iets ouderwets, terwijl er nog enorm veel materiaal en vakmanschap in zit. Ik wilde onderzoeken wat er gebeurt als je de kast niet probeert te restaureren, maar haar opnieuw uitvindt.” 

In de jaren 80 kende de wandkast haar hoogdagen.

Foto: archief Meubelfabrikant Mintjens 

‘Meer dan een nuttig opbergmiddel, vormde de wandkast een unieke etalage van het leven.’

Foto: archief Meubelfabrikant Mintjens 

Reïncarnatie in plaats van recyclage

Zo geschiedde: Fabiola. Het is geen klassiek meubel, maar een ontwerpsysteem waarmee verschillende nieuwe meubelen uit oude wandkasten kunnen ontstaan.

De naam Fabiola verwijst naar de eerste kast waarmee Van Aelst aan de slag ging. Het project is daarmee tegelijk een onderzoek naar materiaal, productie en herinnering. 

Na de kast volledig te hebben ontleed en elk onderdeel zorgvuldig te hebben onderzocht, kwam Van Aelst tot de volgende conclusie: de eiken deuren zouden de kern van zijn systeem vormen. 

Elk vierkant deurpaneel wordt volgens een vast patroon opgedeeld in zeven stukken, die vervolgens gedraaid en opnieuw samengesteld worden tot unieke panelen met een grafisch patroon. 

Een voorbeeld van hoe de kastonderdelen kunnen gerangschikt worden volgens het Fabiola-systeem.

Het idee werd geïnspireerd door een puzzel van de Russische ontwerper Vladimir Krasnoukhov, meer bepaald de vierkante variant van het packing problem. Net als bij een tangram blijft de set aan onderdelen dezelfde, maar kunnen ze telkens opnieuw worden gerangschikt. 

“Het systeem heeft duidelijke regels”, aldus Van Aelst, “maar binnen die regels is er veel vrijheid. Daardoor kan dezelfde werkwijze telkens een ander resultaat opleveren.”

Een tweede wandkast diende om die bevindingen te vertalen naar een functioneel meubel. Dit was een eiken 123-kast van meubelmaker Mintjens, een bijzonder populair model in de jaren 80 en 90. 

“Ik haalde de wandkast op bij Semra en Bekir, een vriendelijk koppel uit Ruppelmonde. De kast was daar achtergelaten door de vorige eigenaars.”

De 1-2-3 was het populairste wandprogramma van Mintjens. Dankzij verschillende modules, van barmodule en (gebogen) vitrine tot opbergkast en ladenblok, kon je eenvoudig je eigen kast samenstellen.

84 stukken, één nieuwe kast

Voor de eerste kast die volgens het Fabiola-systeem is ontworpen, gebruikte Van Aelst maar liefst 12 deurpanelen. Elk paneel werd in zeven stukken verdeeld, goed voor 84 onderdelen. Op vier stukken na kregen ze allemaal een nieuwe plaats in het meubel.

Ook het plaatmateriaal van de oorspronkelijke kast wordt opnieuw gebruikt voor het corpus. Bestaande scharnieren worden hergebruikt, sleutelplaatjes en een glazen paneel worden ingezet als decoratieve elementen. 

Zo ontstond Fabiola 01: een vrijstaand opbergmeubel van 1,76 meter hoog. De oude wandkast is er niet langer als geheel in herkenbaar, maar haar verdiepte moulures met originele vernis zijn nog duidelijk aanwezig.

Dat was bewust. Van Aelst wilde de geschiedenis van het meubel niet wegwerken.

“Fabiola is geen restauratie. De oude kast krijgt als het ware een nieuw lichaam. Je ziet eerst een hedendaags meubel, maar wanneer je dichterbij komt, ontdek je waar het vandaan komt.”

detailbeeld van Fabiola 01

Foto: Kaatje Verschoren

Ontwerpen met wat er al is

Het project draait daardoor niet alleen om hergebruik, maar ook om een andere manier van ontwerpen. In plaats van eerst een vorm te bedenken en daarvoor materialen te zoeken, vertrekt Fabiola vanuit een bestaande materiaalvoorraad.

Dat maakt het systeem uitdagend. Geen enkele oude wandkast is exact dezelfde. Afmetingen, moulures en opbouw verschillen. Ook het verzagen van de massieve deuren vraagt grote nauwkeurigheid: kleine afwijkingen kunnen ervoor zorgen dat de zeven stukken niet meer perfect op elkaar aansluiten.

Tijdens het maken van het prototype gebruikte Van Aelst onder meer een paneelzaag en lintzaag. De ervaringen uit dat proces worden nu gebruikt om het systeem verder te verfijnen. Zo onderzoekt hij hoe CNC-technologie het zaagwerk nauwkeuriger en efficiënter kan maken.

Een systeem met mogelijkheden

Het eerste meubel is volgens Van Aelst dan ook geen eindpunt. Het systeem kan worden toegepast op andere wandkasten en voor andere functies. Ondertussen werkt hij al aan nieuwe meubelen, waaronder een salontafel en een tv-kast.

“Er zijn nog ontzettend veel van die oude wandkasten. Ik wil vooral onderzoeken hoeveel verschillende meubelen je vanuit hetzelfde principe kunt maken. Elke kast brengt andere materialen en sporen mee, waardoor geen twee Fabiola’s ooit hetzelfde zijn.”

Een meubel dat ooit zijn plaats verloor in de woonkamer, krijgt zo opnieuw een plek. Niet door terug te keren naar wat het was, maar te reïncarneren.

Fabiola 01 langs de overschot van de 123-wandkast.

Foto: Kaatje Verschoren