Één gezin vertrekt, zes kinderen met ontelbare banden
Sta eens even bij het volgende stil: waar voel jij je thuis? Misschien is dit je familie, de plek waar je woont, eerder je vrienden, of een netwerk van mensen met dezelfde interesses. En hoe komt het dat je je daar of met die mensen verbonden voelt? Een moeilijke vraag misschien, en een waar je mogelijks ook niet één antwoord op hebt. En als we diezelfde vragen nu ook zouden stellen aan een dicht familielid, zou die hetzelfde antwoorden? En wat met iemand met een migratieachtergrond? Waarschijnlijk niet. Ook in het verleden waren dit vragen waar mensen meerdere antwoorden op konden formuleren.
De familie Walraet verhuisde in 1920 van België naar Frankrijk. Als jongste van zes kinderen werd mijn overgrootvader Roger er geboren; zijn oudste broers werden Fransman; zijn ene zus verhuisde terug naar België; de andere zus bleef Belg, maar verhuisde nooit terug. De zes kinderen van het gezin blijken elk een ander antwoord te hebben gegeven op dezelfde vraag: waar hoor je thuis? Drie generaties later probeer ik te begrijpen hoe dat ene vertrek zes verschillende manieren van verbondenheid kon voortbrengen. Mijn eigen familiegeschiedenis maakt duidelijk dat er geen eenduidig antwoord bestaat op die vraag. Gevoelens van verbondenheid, zoals ik ze in mijn onderzoek noem, ondergaan geen lineaire evolutie en zijn ook zeker niet enkel geënt op nationaliteit.
Waarom verhuizen richting Frankrijk? Terug naar 1920.
Na de Eerste Wereldoorlog lagen delen van België en Frankrijk in puin. Vooral op het platteland was de nood hoog: boerderijen waren verwoest, landbouwgrond moest opnieuw worden ontgonnen en door het enorme aantal oorlogsslachtoffers waren arbeidskrachten schaars. Frankrijk keek daarom nadrukkelijk naar buitenlandse landbouwersgezinnen om de productie opnieuw op gang te brengen. Belgen waren daarbij graag geziene migranten. In die context maakte ook mijn betovergrootvader Alfons Walraet een ingrijpende keuze.
Na zijn terugkeer uit Duits krijgsgevangenschap lonkte Frankrijk. In het najaar van 1920 verhuisde hij samen met zijn vrouw Alix en hun gezin naar Vaires-sur-Marne, ten oosten van Parijs. Het was een weloverwogen economische en familiale strategie en dankzij familieleden konden Alfons en Alix samen een boerderij met maar liefst 134 hectare landbouwgrond bemachtigen. De ligging bood bovendien toegang tot de enorme Parijse afzetmarkt, waar melk, boter, eieren en later witloof konden worden verkocht. De familie bouwde er een succesvol landbouwbedrijf uit. Migratie na de Eerste Wereldoorlog was voor velen niet alleen een verhaal van verlies en ontheemding, maar ook van kansen en de zoektocht naar een nieuwe toekomst.
Één gezin, zes antwoorden
Maar dan terug naar de centrale vraag: Hoe ontwikkelden gevoelens van verbondenheid zich precies in deze context bij de volgende generaties? Waarom voelde de ene zich sterker verbonden met België, terwijl de andere juist meer aansluiting vond bij Frankrijk? Welke factoren bepaalden de verschillen in waar zij zich thuis voelden? Om dat te onderzoeken, keek ik naar de levensverhalen van de zes kinderen van Alfons en Alix. Aan de hand van interviews met hun kinderen, aangevuld met brieven, foto’s, familiearchieven en Franse naturalisatiedossiers, onderzocht ik drie momenten waarop verbondenheid zichtbaar wordt: opvoeding, huwelijk en sociale relaties, en vestiging en nationaliteit.
België mee in de boekentas?
De verhuis naar Frankrijk maakte België niet plots onbelangrijk. Integendeel: Alfons en Alix bleven de Belgische, katholieke opvoeding als een belangrijke waarde zien. Verschillende van hun kinderen werden daarom voor enige tijd naar familieleden en katholieke internaten in België gestuurd. Voor Suzanne betekende haar verblijf in België echter vooral dat ze haar ouders en broers in Frankrijk miste. Ze besliste uiteindelijk zelf om terug te keren. Voor Simonne en Roger werd België door hun verblijf juist een belangrijk onderdeel van hun identiteit. De jongste kinderen onderhielden wel hun familiale band met het gezin in Frankrijk via postkaarten. Waar iemand zich thuis voelde, werd dus niet alleen bepaald door de keuzes van de ouders, maar ook door persoonlijke ervaringen, gemis en de relaties die onderweg werden opgebouwd.
Liefde toont nieuwe óf oude grenzen
Als kinderen volwassen worden, komen er nieuwe mensen in hun leven die hun gevoel van thuis kunnen veranderen. De huwelijken van de Walraet-kinderen brachten hen soms dichter bij België, soms dieper Frankrijk in. Suzanne trouwde met een Belg uit het Belgische netwerk van de familie en verhuisde later terug naar België. Ook Simonne vond haar echtgenoot binnen een Belgisch-katholiek migrantennetwerk in Frankrijk en bleef daardoor sterk verbonden met de Vlaamse gemeenschap. Julien sloeg een andere weg in en trouwde, als enige, met een Française. Dat huwelijk botste aanvankelijk met zijn vaders wantrouwen tegenover de Franse cultuur en zijn sterke katholieke en Vlaamse overtuigingen. Toch werd Henriette uiteindelijk door de familie aanvaard en bouwde Julien met haar een leven op in Frankrijk. Sociale relaties konden bestaande verbondenheden dus zowel bevestigen als uitdagen. Een huwelijk betekende niet simpelweg kiezen tussen twee landen, maar kon nieuwe lagen aan iemands gevoel van thuis toevoegen.
Tussen paspoort en thuis
Misschien wordt de complexiteit nog het duidelijkst wanneer we naar nationaliteit en vestiging kijken. Ook wie waar woonde en welke nationaliteit hij of zij bevat, vertelt niet het volledige verhaal. Gilbert, die volgens familieleden het sterkst in de Franse samenleving opging, liet zich in 1947 naturaliseren. Julien deed hetzelfde, maar vooral om praktische en economische zekerheid te verkrijgen. Gaston woonde en werkte decennialang in Frankrijk en schreef dat het land hem had “gevormd en getekend”, maar bleef zichzelf tegelijk als Belg beschouwen, zo uitgesproken zelfs dat sommige familieleden niet wisten dat hij zich had laten naturaliseren. Simonne woonde haar hele volwassen leven in Frankrijk, maar zag geen reden om haar Belgische nationaliteit op te geven. En Roger? Hij werd in Frankrijk geboren, groeide er gedeeltelijk op, maar koos ervoor Belg te blijven. Later vestigde hij zich opnieuw in België, echter zonder zijn band met Frankrijk te verliezen. Nationaliteit, geboorteplaats en woonplaats vertellen dus elk slechts een deel van het verhaal.
De zes levensverhalen maken uiteindelijk één ding duidelijk: gevoelens van verbondenheid bewegen niet in een rechte lijn van België naar Frankrijk. Waar iemand zich thuis voelt, wordt telkens opnieuw gevormd door familie, opvoeding, liefde, werk, taal, herinneringen en de kleine alledaagse keuzes. Misschien is thuis dan ook geen plaats, maar eerder een verzameling van mensen, ervaringen en herinneringen die je onderweg met je meedraagt.
Bibliografie
Bronnen
Interviews
Lenaerts Etienne, Interview door Kaat Vanderstukken op 08/03/2026, 2026.
Walraet Alice en Françoise Walraet, Interview door Kaat Vanderstukken op 13/12/2025, 2025.
Walraet Alphonse, Cécile Walraet en Marc Crepel, Interview door Kaat Vanderstukken op 08/03/2026, 2026.
Walraet Alphonse, Luc Walraet en Marie-Paule Walraet, Interview door Kaat Vanderstukken op 15/01/2026, 2026.
Walraet Birgit, Interview door Kaat Vanderstukken 11/11/2025, 2025.
Walraet Cécile, Interview door Kaat Vanderstukken 24/05/2026, 2026.
Walraet Jan en Birgit Walraet, Interview door Kaat Vanderstukken op 11/11/2025, 2025.
Weer Frans De, Interview door Kaat Vanderstukken op 21/12/2025, 2025.
Weer Martine De, Interview door Kaat Vanderstukken op 08/03/2026, 2026.
Geschreven familiegetuigenissen
Walraet Frank, Geschreven getuigenis, 2025
Naturalisatiedossiers
Archives Nationales de France, Sous-direction des naturalisations (1976-1980), 20010475/78, dossier 3111 X 63, Gaston Walraet, né le 08/06/1912 (à Sotteghem, Belgique).
Archives Nationales de France, Sous-direction des naturalisations (1976-1980), 19770851/298, dossier 148890 DX 45, Roger Walraet, date de naissance: 03/11/1921 (à Vaires-sur-Marne).
Familiearchief Roger Walraet
Postkaart Beveren-Waas, aan Alfons Walraet en Alix Ascoop, Familiearchief Roger Walraet, 07/1934.
Ascoop Alix, Postkaart Vaires-sur-Marne (Seine-et-Marne), Barrage de Noisiel, aan Suzanne Walraet, Familiearchief Roger Walraet.
Ascoop Alix, Postkaart Vaires (S.-et-M.), Bords de la Marne, aan Suzanne Walraet, Familiearchief Roger Walraet.
Walraet Roger, Postkaart Gorges du Tarn, le point sublime, aan Gaston Walraet, Familiearchief Roger Walraet, 05/04/1941.
Walraet Roger, Postkaart Pensionnat de Nederbrakel, eetzaal, aan Suzanne Walraet, Familiearchief Roger Walraet, 06/06/1930.
Walraet Roger en Mathilde Lenaerts, Postkaart Knokke-Zoute, algemeen overzicht van het strand, Familiearchief Roger Walraet, 23/07/1949.
Walraet Simonne, Postkaart Pensionnat de Nederbrakel, badzaal, aan Suzanne Walraet, Familiearchief Roger Walraet.
Walraet Simonne, Postkaart Pensionaat voor Juffrouwen en Knaapjes Nederbrakel, kerk binnenzicht, aan Roger Walraet, Familiearchief Roger Walraet, 17/10/1933.
Walraet Simonne en Irma Ascoop, Postkaart Pensionaat voor Juffrouwen en Knaapjes, binnenkoer, aan Roger Walraet, Familiearchief Roger Walraet, 15/05/1934.
Walraet Simonne en Roger Walraet, Postkaart Pensionnat de Nederbrakel, een muziekplaats, aan Suzanne Walraet, Familiearchief Roger Walraet.
Walraet Simonne en Roger Walraet, Postkaart Pensionnat de Nederbrakel, eetzaal, aan Suzanne Walraet, Familiearchief Roger Walraet.
Walraet Simonne, Roger Walraet en Zoë Ascoop, Postkaart Pensionnat de Nederbrakel, zomerkoer, aan Suzanne Walraet, Familiearchief Roger Walraet.
Walraet Suzanne, Postkaart Pensionnat des benedictines de Hunneghem Grammont, aan Roger Walraet, Familiearchief Roger Walraet.
Familiearchief Luc Walraet
Cession de Bail par monsieur Verdier à M. M. et madame Ascoop Walraet, Familiearchief Luc Walraet, 6/11/1920.
Onuitgegeven familieboekjes
De Waal Yvonne, Emigration des Lenaerts vers la France - deel 1, Parijs, 2001.
De Waal Yvonne, Emigration des lenaerts vers la France - deel 2: integration dans la société française, Parijs, 2002.
Walraet Jean, Livret de famille à cause de la réunion du 16 mars 2003 à Vaires, 2003.
Statistieken
Zimmermann Maurice, "La population de la France en 1921", Annales de géographie, 169, 1922.
Literatuur
"theories of migration", in: Stephen Castles, Hein de Haas en Mark J. Miller (red.), The age of migration: international population movements in the modern world, palgrave 2014.
Anthias Floya, "Thinking through the lens of translocational positionality: an intersectionality frame for understanding identity and belonging", Translocations: migration and social change, 4/1, 2008.
Antonsich Marco, "Searching for belonging - an analytical framework", Geography compass, 4/6, 2010.
Apitzsch Ursula en Eran Gündüz, "Ethnicity and belonging as experienced dimensions in mixed marriages", Papers, 97/1, 2012.
Beyen Marnix, "Beyond taboo, worship, and irony: tracing the war in my family history", in: Stéphane GERSON (red.), Scholars and their kin. Historical explorations, literary experiments, Chicago: The university of Chicago press, 2025.
Beyers Leen, Machgeld Venken en Idesbald Goddeeris, "Families, foreigness, migration", The history of the family, 14/2, 2009.
Beyers Leen en Machteld Venken, "Geschiedenis van integratie? Een historische kijk op vestigingsprocessen na migratie", Mededelingenblad van de Belgische Vereniging voor Nieuwste geschiedenis, 2006.
Bont Raf de en Tom Verschaffel, "Het riool van Europa. Inleiding", in: Raf de Bont en Tom Verschaffel (red.), Het verderf van Parijs, Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2004, 16-22.
Borre Saartje Vanden, Vreemden op vertrouwd terrein. Het sociaal-culturele leven en de integratie van Belgische migranten in het Noorden van Frankrijk (1850-1914), Gent: Academia Press, 2012.
Brubaker Rogers en Frederick Cooper, "Beyond "identity"", Theory and Society, 29/1, 2000.
Byls Henk, Rester catholique en France. Une histoire de l'encadrement religieux destiné aux migrants belgo-flamands du Lillois, de Paris et des campagnes françaises (1850-1960), Leuven: Leuven University Press, 2019.
Caestecker Frank, "Saartje Vanden Borre, Vreemden op vertrouwd terrein. Het sociaal-culturele leven en de integratie van Belgische migranten in het Noorden van Frankrijk (1850-1914)", Low Countries historical review, 129/4, 2014.
Camiscioli Elisa, "Producing citizens, reproducing the 'French race': immigration, demography, and pronatalism in early twentieth-century France", Gender&History, 13/3, 2001, 593-621.
Christensen Ann-Dorte, "Belonging and unbelonging from and intersectional perspective", Gender, technology and development, 13/1, 2017.
Claeys Dries, "World War I and the reconstruction of rural landscapes in Belgium and France: a historiographical essay", The agricultural history review, 65/1, 2017.
Cross Gary S., "Organizing immigration after the First World War", in: Immigrant workers in industrial France, Temple University Press, 1983.
Declercq Elien, Marc Depaepe, Lieven D'hulst e.a., "Belgische migratie naar Noord-Frankrijk. (1850-1914): interculturele identiteiten in grensregio's", De Franse Nederlanden-Les Pays Bas Français, /jaarboek/annales, 2009.
Declerq Elien en Saartje Vanden Borre, "cultural integration of Belgian migrants in Northern France (1870-1914): a study of popular songs", French history, 27/1, 2013.
De Gendt Tina, Turkijke aan de Leie. 50 jaar migratie in Gent, Tielt: Uitgeverij Lannoo, 2014.
Delanty Gerard, Ruth Wodak en Paul Jones, Identity, belong and migration, Liverpool: Liverpool University Press, 2008.
Denis Marie-Noële, "Les étrangers dans la population française depuis la première guerre mondiale", Revue des sciences sociales de la France de l'Est, 24, 1997.
Dupâquier Jacques, "La contribution des Belges à la formation de la population française (1851-1940): Étude quantitative", in: Société Belge de Démographie (red.), Historiens et populations. Liber amicorum Étienne Hélin, Louvain-la-Neuve: Academia, 1991.
Gerson Stéphane, "A history from within: when historians write about their own kin", The journal of modern history, 94/4, 2022.
Gerson Stéphane, "Introduction: recoveries, excavations, recastings", in: Stéphane Gerson (red.), Scholars and their kin. Historical explorations, literary experiments, Chicago: The university of Chicago press, 2025.
Gilmartin Mary, "Migration, identity and belonging", Geography Compass, 2/6, 2008, 1837-1852.
Hall Stuart, "Cultural Identity and diaspora", in: Linda Mcdowell (red.), Undoing place?, nr. 36, Londen: Routledge, 1997.
Hall Stuart, "Introduction: who needs 'identity'?", in: Stuart Hall en Paul du Gay (red.), Questions of cultural identity, SAGE Publications Ltd, 2011.
Hollifield James F., "The emerging migration state", International migration review, 38/3, 2004.
Jones Paul en Michal Krzyzanowski, "Identity, belonging and migration: beyond constructing 'others'", in: Gerard Delanty, Ruth Wodak en Paul Jones (red.), Identity, belonging and migration, Liverpool: Liverpool University Press, 2008.
Kebede Sewite Solomon, "The struggle for belonging: forming and reforming identities among 1.5 generation asylum seekers and refugees", Refugee studies centre Working paper series, 70, 2010.
Kofman Eleonore, Franz Buhr en Maria Lucina Fonseca, "Family migration", in: Peter Scholten (red.), Introduction to migration studies, IMISCOE Research Series, Springer Cham, 2022.
Komisarof Adam, "The exigent case for belonging: conceptualization, operationalization, and actualization", International journal of intercultural relations, 83, 2021.
Lawrence Paul, Timothy Baycroft en Carolyn Grohmann, "'Degrees of foreigness' and the construction of identity in French border regions during the interwar period", Contemporary European history, 10/1, 2001.
Lynch Edouard, "Interwar France and the rural exodus: the national myth in peril", Rural history, 21/2, 2010.
Maguire Anna en Selena Daly, "Introduction: migration and the First World War", Immigrants & minorities, 42/3, 2024.
Martyn Peter, "Comparable and divergent methods applied in the rebuilding and restoration of towns and cities in Belgium and Nord region of France after the first world war", in: Makary Górzynski en Iwona Baranska (red.), Reconstructions and modernizations of historic towns in Europe in the first half of the twentieth century: nations, politics, society, Kalisz: Kaliskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 2016.
Moffet Mark, "Societies, identity, and belonging", Proceedings of the American philosophical society, 164/2, 2020.
Pittery Frits, Nico Wouters en Koenraad Huysegems, "Werk der Vlamingen", in: Encyclopedie van de Vlaamse beweging, 2023.
Poulain Michel, Michel Foulon, Anna Degioanni e.a., "Flemish immigration in Wallonia and in France: patronyms as data", The history of the family, 5/2, 2000, 227-241.
Skrbiš Zlatko, Loretta Baldassar en Scott Poynting, "Introduction - negotiating belonging: migration and generations", journal of intercultural studies, 28/3, 2007, 261-269.
Stengers Jean, "Les mouvements migratoires en Belgique aux XIX et XXe siècles", Revue belge de philologie et d'histoire, 82/1-2, 2004.
Vandenbroeke Chris, "Migratie tussen Vlaanderen en Noord-Frankrijk in de negentiende en twintigste eeuw", De Franse Nederlanden-Les Pays Bas Français, 1993.
Vandenbroucke Guillaume, "Fertility and wars: the case of World War I in France", American economic journal: macreconomics, 6/2, 2014.
Wardle Lynn, "The boundaries of belonging: allegiance, purpose and the definition of marriage", BYU journal of public law, 25/2, 2011.
Weil Patrick, Qu'est-ce qu'un Français? Histoire de la nationalité française depuis la Révolution, Parijs: Grasset, 2005.
Wouters Nico, "De stem uit het vaderland", in: Encyclopedie van de Vlaamse beweging, 1998.
Youkhana Eva, "A conceptual shift in studies of belonging and the politics of belonging", Social Inclusion, 3/4, 2015, 10-24.
Yuval-Davis Nira, "Belonging and the politics of belonging", Patterns of prejudice, 40/3, 2006.
