Gezellig samen bordspelen (in de geschiedenisles?)
Je kent het wel: een saaie geschiedenisles. Je opent een werkboek dat al jaren in omloop is. De leerkracht kondigt aan dat je zult verder werken aan de oefening op pagina 34, waar de zoveelste bron staat over een man die 800 jaar geleden iets betekende en dezelfde naam heeft als iedere mannelijke telg uit zijn familie. Natuurlijk moet je bronnen kunnen analyseren, dat is belangrijk, toch? Maar wat als dat nu leuker kon? Leuker zoals een spel dat je samen met je vrienden kunt spelen en ervaren!
Dat is exact wat ik voor mijn scriptie ontwierp en onderzocht: ‘Reis door de Geschiedenis’, een bordspel dat al die saaie vaardigheden in een nieuw jasje steekt en leerlingen op een competitieve en actieve manier leert analyseren.
Oh, ik ken dat, dat is gamificatie of zoiets!
Niet helemaal. Spellen worden al jaren gebruikt om mensen iets bij te brengen, maar niet elk spel is hetzelfde. In serious games wil men vooral informatie aanleren en is het spelelement bijzaak. Gamificatie voegt dan weer spelelementen, zoals punten en beloningen, toe aan iets dat op zichzelf geen spel is.
Mijn spel is iets anders: een educatief spel. Daarbij wordt er net wel nagedacht over het leuk maken van het spel. Geen goedkope trucjes dus, maar een spel dat ontworpen is volgens de regels van de kunst van het spelen, en waarin het leren in de spelregels zelf zit.
Wat is dan een leuk spel? Is dat wel pedagogisch verantwoord?
Daar komt het moeilijke woord: pedagogie, ofwel de wetenschap van het overbrengen van kennis. Moderne pedagogie rust echter op een eenvoudige theorie: het ABC van het onderwijs, dat steunt op de zelfdeterminatietheorie.
Dat staat voor autonomie: zelf controle hebben over je leerproces. Betrokkenheid: je staat er niet alleen voor; zowel je lesgever als je medeleerlingen zijn betrokken bij jouw leerproces. En ten slotte competentie: hoe beter je iets kunt of begrijpt, hoe beter je verder kunt leren.
Diezelfde drie elementen bouwen ook een spelomgeving op die je motiveert om verder te spelen. Spelen en leren zijn bovendien sterk met elkaar verweven. In de jonge levensjaren is het namelijk door te spelen dat je eerste vaardigheden verwerft en vroege kennis ontwikkelt.
Die bevindingen vind je niet alleen in academische literatuur. Ook op publieke fora, waar spelers zich afvragen wat een spel leuk maakt, duiken dezelfde drie elementen op. Mensen die er niets van weten, bevestigen de theorie zo onwetend. Dat werd de basis van mijn ontwerp.
Van theorie naar spelbord
Een (educatief) spel maken is niet gemakkelijk. Er is academische knowhow nodig om elementen te verwerken die een spel leuk én leerrijk maken, maar ook creativiteit en ervaring met spellen.
Ik ben aan de slag gegaan met het idee dat de leerling, of de speler, een archeoloog zou kunnen zijn. Die archeologen hadden een plaats nodig om aan archeologie te doen. Je kunt geen geschiedkundig spel maken en vervolgens een fictieve wereld opstellen, dus maakte ik een gedetailleerde kaart van Europa. Daarop reizen de archeologen rond, doen ze vondsten, analyseren ze die en verdienen ze punten. In steden en universiteiten kunnen ze hun vondsten binnenbrengen, zodat die veilig bewaard worden in musea.
Het analyseren is het hart van het spel. Iedere vondst wordt voorgesteld met een kaartje waarop informatie staat over de bron en natuurlijk een afbeelding. De speler analyseert het kaartje en beantwoordt vragen met behulp van een medespeler die de vragen stelt. Zo verdien je punten per vondst en per goed antwoord. Dat is precies wat de leerling anders op pagina 34 van het werkboek oefent, maar nu staat er iets op het spel.
Ook het ABC zit rechtstreeks in de spelregels verwerkt:
- Autonomie. Spelers kiezen zelf welk personage ze belichamen, ieder met zijn eigen voor- en nadelen, en welke kant ze op gaan tijdens het spel, zowel letterlijk als figuurlijk.
- Betrokkenheid. Spelers kunnen samenwerken of tegen elkaar opboksen. Zoals elkaars bronnen stelen, ze ruilen of gewoon de vragen stellen en nakijken per bron.
- Competentie. Wie goed analyseert, wordt beloond. Verstand verdient je meer punten dan de toevalligheid van een dobbelsteen.
Werkt het?
Om dat te weten te komen, liet ik een vijftal leerlingen uit het zesde jaar aan het PTI het spel spelen. Maar ook een aantal bordspelspecialisten deden de test. Observaties tijdens het spel en feedback achteraf toonden aan dat het spel wel een voltreffer was. Er kwam veel binnen dat beter kon, maar ook lovende uitspraken. Zo zei een leerling: “Dit spel zou ik thuis ook spelen”. Dat hoor je niet over de oefeningen in het boek. De groepen die het spel speelden, waren enthousiast, en dat spreekt ook al boekdelen.
Tegelijk toonde de test waar het spel nog beter kan. Het spel zit nog vol met kinderziektes: de kans met de dobbelsteen ligt nog iets te laag voor succes, het spel duurt te lang en de spelmechanieken zijn anders dan men van gezelschapsspellen gewoon is. Een leerkrachtenhandleiding is daarom een must. Ook moet er een manier komen om rondes te tellen. Het is dus te vroeg om te zeggen dat dit spel dé grote oplossing is voor saaie geschiedenislessen. Daarvoor moet er nog meer getest worden en moeten we nog aan de regels sleutelen. Een spel spelen in de les is bovendien niet altijd praktisch: het vergt tijd en moeite om alles in goede banen te leiden.
Game over voor het werkboek?
Niet meteen. Maar dit onderzoek toont wel dat een goed ontworpen spel meer kan zijn dan een leuk extraatje op de laatste schooldag. Het kan de kern van de geschiedenisles dragen: het analyseren van bronnen.
Om af te ronden nog een prachtige quote van James Gee, een professor in de geletterdheidsstudies:
“We may think we’re pretty smart, but in fact we have very little notion of how humans learn. Kids know: They play games. Until, that is, they go to school. That’s when the games stop. And often, so does the learning.”
Bibliografie
Allery, L. (2015). how to: Make use of Educational Games. Education for Primary Care, 65-66. https://www.cardiff.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0017/1165004/How_to_Ma… Use_of_Educational_Games.pdf anoniem. (z.d.). Portret van Filips de Goede, kopie naar Rogier van der Weyden. Portret van Filips de Goede. Groeningemuseum, Brugge. https://www.museabrugge.be/en/collection/work/id/0000_GRO0203_I Balakrishna, C. (2023). The Impact of In-Classroom Non-Digital Game-Based Learning Activities on Students Transitioning to Higher Education. education sciences. https://doi.org/10.3390/educsci13040328 Bayeux museum. (2025, oktober 14). The Bayeux tapestry. Bayeux museum. https://www.bayeuxmuseum.com/en/the-bayeux-tapestry/ Becker, K. (2021). What’s the difference between gamification, serious games, educational games, and game-based learning? Academia Letters, artikel 209. https://doi.org/https://doi.org/10.20935/AL209 BoardGamesGeek. (z.d.). Root (2018). BoardGamesGeek. https://boardgamegeek.com/boardgame/237182/root (480-470 v.C.).Borstbeeld Leonidas. Borstbeeld Leonidas. Sparta Museum, Sparta, Griekenland. https://museum.classics.cam.ac.uk/collections/casts/leonidas Brophy, J. (1999). Toward a model of the value aspects of motivation in education: Developing appreciation for.. Educational Psychologist, 34(2), 75-85. https://doi.org/10.1207/s15326985ep3402_1 Camuccini, V. (1804-1806). De Dood van Julius Caesar. La morte di Cesare. Nationaal museum van Capodimonte, Napels. https://www.wikiart.org/en/vincenzo-camuccini/death-of-caesar-1805 CGP Grey. (2020, november 3). The Shape That Always Wins at Everything [Video file]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=thOifuHs6eY Cummins, E. (z.d.). Tutankhamun’s tomb (innermost coffin and death mask). Smarthistory. https://smarthistory.org/tutankhamuns-tomb-innermost-coffinand-death-ma… De Aanstokerij. (2026). Speelankers: Koers naar impact via spel. De Aanstokerij. https://shop.aanstokerij.be/716-speelankers.html de Commynes, P. c.-1. (1840). Mémoires de Philippe de Commynes. (É. Dupont, Vert.) Parijs, Frankrijk: Paris, J. Renouard. https://archive.org/details/mmoiresdephili02commuoft/page/8/mode/2up de Freitas, S. (2018, april). Are Games Effective Learning Tools? A Review of Educational Games. Journal of Educational Technology & Society, 21(2), 74- 84. Opgeroepen op april 21, 2026, van https://www.jstor.org/stable/10.2307/26388380 Egypt Museum. (2024, juli 27). Outer coffin of Butehamun. Egypt Museum. https://egypt-museum.com/outer-coffin-of-butehamun/ Ekaputra, G., Lim, C., & Eng, K. I. (2013). Minecraft: A Game as an Education and Scientific Learning. Information Systems International Conference. Tangerang City: Swiss German University. https://www.researchgate.net/profile/CharlesLim/publication/261671901_M… tific_Learning_Tool/links/00b7d534f487d65bd5000000/Minecraft-A-Game-asan-Education-and-Scientific-Learning-Tool.pdf Forum Ancient Coins. (z.d.). Julius Caesar, Imperator and Dictator, October 49 - 15 March 44 B.C., P Sepullius Macer. Forum Ancient Coins. https://www.forumancientcoins.com/catalog/roman-and-greekcoins.asp?para… FrDr. (2021, februari 2021). Kronieken van Henegouwen, miniatuur door Rogier van der Weyden. Brussel, België. https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:KBR_Museum_29.jpg George. (2006, juli 9). The Peterborough Chronicle (1638). Wikipedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Peterborough.Chronicle.firstpag… GO! pedagogische begeleidingsdienst. (2025a, januari 31). GO SO 2de graad doorstroom - leerplan Basisvorming. GO!pro. https://pro.go.be/download/GOPRO-1830562155- 27484/GO%20SO%202de%20graad%20doorstroom%20- %20leerplan%20Basisvorming GO! Pedagogische begeleidingsdienst. (2025b, januari 31). GO SO 2de graad dubbele finaliteit - leerplan Basisvorming. GO!pro. https://pro.go.be/download/GOPRO-1830562155- 27483/GO%20SO%202de%20graad%20dubbele%20finaliteit%20- %20leerplan%20Basisvorming Hannibal crossing the Alps into Italy. (1884, mei 11). In The illustrated history of the world for the English people. (p. 388). Londen: Ward, Lock & co. Wikipedia. https://archive.org/details/illustratedhisto01newyuoft/page/388/mode/2up Herodotus. (1921). Voorspelling van het orakel. In Herodotus, Herodotus. With an English translation by A.D. Godley (A. D. Godley, Vert., p. 537). London Heinemann. https://archive.org/details/herodotuswitheng03herouoft/page/536/mode/2up Herodotus. (430 v.C.). Fragment van de historiën. https://en.wikipedia.org/wiki/History#/media/File:POxy_v0017_n2099_a_01… es_-_cropped.jpg Heyligen, L. (1856). Brief aan het Brugse Sint-Donaaskapittel. In J. De Smet, Recueil des chroniques de Flandre (pp. 16-18). Brussel. Hoflack, A. C. (2025). Workshop over computationeel denken MaM [Bachelorproef]. Howest. Brugge. Holloway, A. (2014, mei 24). Archaeologists believe they have found first ever skeleton of Battle of Hastings warrior. Ancient Origins. https://www.ancientorigins.net/news-history-archaeology/archaeologists-… Honor Frost Foundation. (z.d.). The discovery of the Marsala punic ship. Google Arts & Culture. https://artsandculture.google.com/story/the-discovery-of-themarsala-pun… Howes, L. (2021, juni 30). Oldest known plague victim found in museum collection. c&en. https://cen.acs.org/articles/99/web/2021/06/Oldest-known-plague-victimf… Jacques-Louis, D. (1814). Léonidas aux Thermopyles. Léonidas aux Thermopyles. Musée du Louvre Peintures, Parijs. https://en.wikipedia.org/wiki/Leonidas_at_Thermopylae#/media/File:L%C3%A 9onidas_aux_Thermopyles_-_Jacques-Louis_David_- _Mus%C3%A9e_du_Louvre_Peintures_INV_3690_;_L_3711.jpg Katholiek onderwijs Vlaanderen. (z.d. -a). Geschiedenis B - II - DA (II-Ges-da)(v3). Linkid. https://llinkid.katholiekonderwijs.vlaanderen/leerplan/50f5c18f-c972- 42e5-9788-8955c726795b/doelenlijst Katholiek onderwijs Vlaanderen. (z.d. -b). Geschiedenis - II - D (II-Ges-d)(v3). Linkid. https://llinkid.katholiekonderwijs.vlaanderen/leerplan/60a1ee9a-5b10-4d… Kazadi, K. (2024, 3 15). Aantal schoolverlaters was nooit hoger: wanneer pakken we dit probleem eindelijk aan? Vrijdaggroep. https://www.v-gv.be/nl/publicaties/aantal-schoolverlaters-was-nooit-hog… Kılıç, M. E., Kılıç, M. Y., & Akan, D. (2021, april). Motivation in the classroom. Participatory Educational Research, 31-56. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1292650 Kong, Y. (2021). The Role of Experiential Learning on Students’ Motivation and Classroom Engagement. Frontiers in Psychology, 12:771272. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.771272 Kraaijenbrink, E., van Gils, F., Cheng, Q., van Herk, R., & van den Hoven, E. (2009). Balancing Skills to Optimize Fun in Interactive Board Games. HumanComputer Interaction – INTERACT 2009 (pp. 301-313). Eindhoven: Springer, Berlin, Heidelberg. https://doi.org/https://doi.org/10.1007/978-3-642-03655- 2_35 Lieferinxe, J. (1497-1499). Sint-Sebastianus bid voor Pestgetroffenen. The Walters Art Museum, Provence, Frankrijk. https://art.thewalters.org/object/37.1995/ MacKay, R. F. (2013). Playing to learn: Panelists at Stanford discussion say using games as an educational tool provides opportunities for deeper learning. Graduate school of Education. Stanford: Stanford University. https://news.stanford.edu/stories/2013/03/games-education-tool-030113 May, A. A. (2026, februari 16). First solid evidence of Hannibal's infamous war elephants discovered in Spain. The Archaeologist. https://www.thearchaeologist.org/blog/first-solid-evidence-of-hannibals… Michiels, C. (2023, 12 5). Niveau van leerlingen in Vlaanderen daalde nog nooit zo snel. Vrtnws. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/12/05/onderwijs-pisaresultaten-wiskun… Molon, A. (z.d.). 13 Thermopylae arrowheads and spearheads. https://www.molon.de/galleries/Greece/Athens/Roman/img.php?pic=13 Musea Brugge. (z.d.). Graftombes van Karel de Stoute en Maria van Bourgondië te Brugge. Musea Brugge. https://www.museabrugge.be/collection/work/id/2014_gro0950_iii Nuldra. (2019, september 15). What makes a board game fun to you? [Online forum post]. Reddit. https://perma.cc/JFZ6-TTZU?type=standard Open AI. (2026a, april 28). Genereer een afbeelding van een middeleeuwse brief, zonder leesbare tekst [Large language model], GPT-5.5. https://chat.openai.com Open AI. (2026b, april 28). Genereer vijf afbeeldingen van archeologen op basis van nationaliteit, genereer één afbeelding van alle vijf samen [Large language model], GPT-5.5. https://chat.openai.com Pattyn Vanmeenen, S. B. (2025, 10 8). Motivatie en betrokkenheid in de klas. (R. Verbrugghe, Interviewer) Peña-Miguel, N., & Sedano, M. H. (2014). Educational Games for Learning. Universal Journal of Educational Research, 2(3), 230-238. https://doi.org/10.13189/ujer.2014.020305 Pestmasker. (17de eeuw). Pesthaube anagoria. https://commons.wikimedia.org/wiki/File%3A17._Jht._Pesthaube_anagoria.JP G Polybius. (z.d.). Historiën. https://luna.manchester.ac.uk/luna/servlet/detail/ManchesterDev~93~3~55… ~287565?qvq=w4s%3A%2Fwho%2FPolybius%3Bq%3AmediaCollectionId%3 D%22ManchesterDev%7E93%7E3%22%3Blc%3Amaps002%7E1%7E1%2C Manchester%7E18%7E18%2CManchester%7E15%7E15%2CManchester%7 E4%7E4% Polybius, & Hultsch, F. (2024). The Histories of Polybius, Vol. 1 (of 2) (Vol. III). (E. S. Shuckburgh, Vert.) Project Gutenberg. Rahayu, T. (2012). Playing Entrepreneurship : Can Games Make a Difference? Entrepreneurial Practice Review, 2(4). https://www.academia.edu/4643094/Playing_Entrepreneurship_Can_Games_ Make_a_Difference Raysharie, P. I., Harinie, L. T., Inglesia, N., Vita, V., Wati, S., Sianipar, B., Ongki, O., Pasha, R., Abdurrahman, M., Fadilla, K. A., & Putri, F. (2023). The Effect of Student’s Motivation on Academic Achievement. JPIPS, 15, 168-175. https://ejournal.upr.ac.id/index.php/JP-IPS/article/view/9552/4859 Republic of Amsterdam Radio. (2024, augustus 25). # 24 – How Philip the Good Crowned Himself “Grand Duke of the West”. de lage landen. https://www.thelow-countries.com/article/24-how-philip-the-good-promote… Russo, J., Bragg, L. A., & Russo, T. (2021, maart). How primary teachers use games to support their teaching of mathematics. International Electronic Journal of Elementary Education, 13(4), 407-419. https://dro.deakin.edu.au/articles/journal_contribution/How_primary_tea… use_games_to_support_their_teaching_of_mathematics/20670195?file=3688 0281 Sequitur Books. (z.d.). Les Memoires De Messire Philippe De Comines (Derniere Edition). Boonsboro, Marlyland, Verenigde Staten. https://www.abebooks.com/Memoires-Messire-Philippe-Comines-DerniereEdit… Simkin, J. (2020, januari). Battle of Hastings 1066. Spartacus Educational. https://spartacus-educational.com/MEDchronicleAS.htm (664–332 v.C.).Standbeeldje van Osiris. Statuette of Osiris. The Metropolitan Museum of Art, New York. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/545802 Temple of Caesar. (z.d.). Madain Project. https://madainproject.com/temple_of_caesar Toye, J. (2025, 8 27). ‘Interesse en leerplezier? Kennis en motivatie zijn geen rivalen’. Knack. https://www.knack.be/nieuws/belgie/onderwijs/interesse-enleerplezier-ke… Tranquillius, G. S. (121). Suetonius on the death of Caesar. In G. S. Tranquillius, Lives of the Twelve Caesars. (J. Gavorse, Vert., pp. 80-82). https://www.livius.org/sources/content/suetonius/suetonius-on-the-death… Treher, E. N. (2011). Learning with Board Games - Tools for Learning and Retention. The Learning Key, Inc. https://www.thelearningkey.com/pdf/Board_Games_TLKWhitePaper_May16_2 011.pdf van der Wulp, D. (2018). Motiveren is te leren. Amsterdam, Nederland: Uitgeverij SWP Amsterdam. Opgeroepen op april 21, 2026, van https://boeken-cdn.eactivesites.nl/fragment/80/9789088508080.pdf van Loo, F., & van Doorn, E. (2019). Mediërend leren. Boom. Wablieft. (2023, 12 12). Leerlingen kunnen minder dan vroeger. Wablieft. https://www.wablieft.be/nl/krant/binnenland/leerlingen-kunnen-minder-da… Wiggins, B. E. (2016, januari). An Overview and Study on the Use of Games, Simulations, and Gamification in Higher Education. International Journal of Game-Based Learning, 18-29. https://www.researchgate.net/publication/291139939_An_Overview_and_Stud y_on_the_Use_of_Games_Simulations_and_Gamification_in_Higher_Educati on Wikipedia bijdragers. (2026, maart 17). Book of the Dead. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Book_of_the_Dead Wilkins, F. W. (1820). The Battle of Hastings. The Battle of Hastings. English Heritage, Battle Abbey, Engeland. https://artsandculture.google.com/asset/thebattle-of-hastings-francis-w… Zeng, J., Parks, S., & Shang, J. (2020, Maart 16). To learn scientifically, effectively, and enjoyably A review of educational games. (S. Grassini, Red.) Human Behavior and Emerging Technologies, 2(2), 186-195. https://doi.org/https://doi.org/10.1002%2Fhbe2.188 Πυλαιμένης. (z.d.). De vita Caesarum. Berlijn, Duitsland: Wikipedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Suetonius,_De_vita_Caesarum,_Be… n,_Ms._lat._fol._28.jpg
