Meer dan een voorbereidend stappenplan: hoe maak je een museum écht autismevriendelijk?

Een museum bezoeken lijkt vanzelfsprekend. Toch botsen veel volwassenen met autisme op drempels nog voor ze een kunstwerk hebben gezien. Uit onderzoek in Vlaamse musea blijkt dat kleine aanpassingen een groot verschil kunnen maken voor duizenden bezoekers.

Een museumbezoek dat anders verloopt

Stel je voor: je plant een bezoek aan een museum. Je kijkt uit naar een rustige namiddag tussen kunstwerken en historische objecten. Maar eenmaal aangekomen blijkt de inkomhal drukker dan verwacht. Overal zijn geluiden, mensen bewegen in verschillende richtingen en je weet niet meteen waar je naartoe moet. De verlichting voelt fel aan en er is nergens een plek om even tot rust te komen.

Voor veel volwassenen met een autismespectrumstoornis (ASS) is dit geen uitzonderlijke situatie. Een museumbezoek kan gepaard gaan met onzekerheid, stress en overprikkeling. Toch wordt die realiteit vaak over het hoofd gezien.

Drie jaar geleden kreeg ik zelf de diagnose ASS. Sindsdien kijk ik anders naar publieke ruimtes, en dus ook naar musea. Toen ik stage liep bij het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA) vroeg ik me af hoe toegankelijk een museum eigenlijk is voor bezoekers met autisme.

Het antwoord bleek minder vanzelfsprekend dan ik had verwacht.

Eén stappenplan is niet genoeg

Het KMSKA voorziet voor bezoekers met autisme een voorbereidend stappenplan in samenwerking met Toerisme Voor Autisme. Zo'n stappenplan toont wat een bezoeker kan verwachten tijdens een museumbezoek en helpt om zich voor te bereiden.

Dat is een waardevolle eerste stap. Maar tijdens mijn onderzoek ontdekte ik dat veel musea hun aanbod voor bezoekers met autisme grotendeels beperken tot zo'n voorbereidende gids.

Daarom onderzocht ik hoe Vlaamse musea omgaan met autismevriendelijkheid. Ik sprak met publiekswerkers uit verschillende musea, interviewde experten en organiseerde een focusgroep met zes volwassenen met autisme.

Hun boodschap was duidelijk: een stappenplan alleen volstaat niet.

Veel deelnemers vertelden dat voorbereiding cruciaal is, maar dat ook het bezoek zelf ondersteuning vraagt. Toegankelijkheid stopt namelijk niet aan de museumdeur.

Wat volwassenen met autisme nodig hebben

Opvallend was dat de deelnemers vaak dezelfde drempels benoemden.

Een van de belangrijkste uitdagingen is onvoorspelbaarheid. Wat voor veel bezoekers slechts een klein detail lijkt, kan voor iemand met autisme een grote bron van stress zijn. Hoe druk zal het zijn? Waar bevinden zich de luidste ruimtes? Zijn er audiovisuele installaties? Is er een plek waar je even kan ontprikkelen wanneer het te veel wordt?

Die vragen worden vandaag zelden beantwoord op museumwebsites.

Nochtans bestaan er oplossingen. In binnen- en buitenland experimenteren musea met sensorische plattegronden waarop bezoekers vooraf kunnen zien waar bepaalde prikkels aanwezig zijn. Andere musea maken voorbereidende video's waarin stap voor stap wordt getoond hoe een bezoek verloopt zoals te zien is bij de musea van Brugge en Het Huis van Alijn in Gent. 

Dergelijke hulpmiddelen lijken misschien klein, maar voor veel bezoekers maken ze het verschil tussen wel of niet een museum bezoeken.

Niet iedereen verwerkt prikkels op dezelfde manier

Tijdens mijn onderzoek werd duidelijk dat autismevriendelijkheid vaak wordt verengd tot stilte. Maar de realiteit is complexer.

De ene persoon ervaart vooral moeilijkheden met geluiden, terwijl iemand anders gevoelig is voor licht, geuren of drukte. Sommige bezoekers hebben nood aan hulpmiddelen om zich te concentreren of te ontspannen.

Daarom voorzien steeds meer musea zogenaamde prikkeltoolkits. Die bevatten bijvoorbeeld oordopjes, koptelefoons, zonnebrillen of fidgettoys. Bezoekers kunnen deze materialen tijdelijk gebruiken tijdens hun bezoek.

Ook prikkelarme ruimtes winnen aan populariteit. Dat zijn plekken waar bezoekers zich even kunnen afzonderen wanneer de hoeveelheid indrukken te groot wordt.

Tijdens gesprekken met volwassenen met autisme kwam naar voren hoe belangrijk zo'n ruimte kan zijn. Sommige deelnemers vertelden dat ze een bezoek vroegtijdig beëindigen omdat er geen mogelijkheid bestaat om even tot rust te komen.

Een rustige plek blijkt dus geen luxe, maar een basisvoorwaarde om volwaardig van cultuur te kunnen genieten.

Toegankelijkheid begint bij mensen

Toegankelijkheid gaat echter verder dan hulpmiddelen, plattegronden of aangepaste ruimtes.

Vrijwel alle experten en museumprofessionals die ik sprak benadrukten hetzelfde punt: de houding van medewerkers is minstens even belangrijk.

Een bezoeker die zich niet begrepen voelt of bang is om beoordeeld te worden, zal minder snel hulp vragen. Omgekeerd kan een medewerker die kennis heeft van autisme veel onzekerheid wegnemen.

Vorming en sensibilisering blijken daarom essentieel. Wanneer onthaalmedewerkers, gidsen en zaalmedewerkers begrijpen welke drempels bezoekers kunnen ervaren, ontstaan er minder misverstanden en voelen bezoekers zich sneller welkom.

Dat lijkt misschien iets kleins, maar net die menselijke factor maakt vaak het grootste verschil.

De grootste expert zit niet achter een bureau

De belangrijkste les uit mijn onderzoek kwam misschien niet van een expert, wetenschappelijk artikel of museumprofessional.

Ze kwam van de doelgroep zelf.

In gesprekken met volwassenen met autisme werd duidelijk dat organisaties nog te vaak oplossingen bedenken zonder de mensen te betrekken voor wie die bedoeld zijn. Daardoor ontstaan soms voorzieningen die goed lijken op papier, maar in de praktijk weinig gebruikt worden.

Echte toegankelijkheid ontstaat wanneer mensen met autisme mee nadenken over het aanbod. Niet als proefpersonen achteraf, maar als partners vanaf het begin.

Een van de expert Kris De Groot verwoordde het treffend: "De grootste expert is de ervaringsdeskundige zelf."

Een museum voor iedereen

Musea profileren zich graag als plekken waar iedereen welkom is. Maar welkom zijn en daadwerkelijk kunnen deelnemen zijn niet altijd hetzelfde.

Mijn onderzoek toont aan dat autismevriendelijkheid niet vraagt om grote verbouwingen of onrealistische investeringen. Vaak gaat het om relatief eenvoudige aanpassingen: duidelijke informatie, goed opgeleid personeel, een rustige plek om te ontprikkelen of hulpmiddelen die bezoekers kunnen ondersteunen.

Die voorzieningen helpen niet alleen mensen met autisme. Ook bezoekers met stressklachten, burn-out, hoogsensitiviteit of andere vormen van prikkelgevoeligheid hebben er baat bij.

Misschien is dat wel de belangrijkste conclusie van allemaal. Wanneer musea toegankelijker worden voor mensen die extra drempels ervaren, worden ze uiteindelijk aangenamer voor iedereen.